ઇષુર્ન ધન્વન્પ્રતિ ધીયતે મતિર્વત્સો ન માતુરુપ સર્જ્યૂધનિ । ઉરુધારેવ દુહે અગ્ર આયત્યસ્ય વ્રતેષ્વપિ સોમ ઇષ્યતે
જેમ ધનુષ પર બાણ ચડાવવામાં આવે છે, તેમ વિચાર હવન માટે લગાવવામાં આવે છે; જેમ વાછરડું ગૌશાળામાં માતાને શોધે છે, તેમ સોમ વિધિમાં શોધાય છે, જેમ વિશાળ દૂધવાળી ગાય પ્રથમ ધારો આપે છે.
ઉપો મતિઃ પૃચ્યતે સિચ્યતે મધુ મન્દ્રાજની ચોદતે અન્તરાસનિ । પવમાનઃ સંતનિઃ પ્રઘ્નતામિવ મધુમાન્દ્રપ્સઃ પરિ વારમર્ષતિ
મનુષ્યની ભાવના નજીક આવે છે, મધુર અને સુમેળભરી બનીને પાત્રમાં હલચલ કરે છે. શુદ્ધ થયેલો અને વહેતો સોમરસ, જેમ કોઈ પ્રહાર કરે તેમ, મધુર અને ઘન રસવાળા બિંદુઓ છનાવટમાંથી પસાર થાય છે.
અવ્યે વધૂયુઃ પવતે પરિ ત્વચિ શ્રથ્નીતે નપ્તીરદિતેરૃતં યતે । હરિરક્રાન્યજતઃ સંયતો મદો નૃમ્ણા શિશાનો મહિષો ન શોભતે
વધૂના ચામડાની આસપાસ વર વહે છે, તેને ઢીલી કરે છે, અદિતીની સંતાન સત્ય માટે પ્રયત્ન કરે છે. પીળો સોમ, યજ્ઞથી જન્મેલો, નિયંત્રિત અને શક્તિશાળી, મહાન બળવાન વાછરડાની જેમ તેજથી ઝળકે છે.
ઉક્ષા મિમાતિ પ્રતિ યન્તિ ધેનવો દેવસ્ય દેવીરુપ યન્તિ નિષ્કૃતમ્ । અત્યક્રમીદર્જુનં વારમવ્યયમત્કં ન નિક્તં પરિ સોમો અવ્યત
વાછરડો ગર્જના કરે છે, ગાયો તેની પાસે આવે છે, દેવીઓ દેવના સ્થાન પર જાય છે. સોમરસ તેજસ્વી છનાવટને પાર કરી, નિષ્ફળ થતી અવરોધને લાંઘી, ધોઈને પહેરેલા વસ્ત્રની જેમ ફેલાઈ જાય છે.
અમૃક્તેન રુશતા વાસસા હરિરમર્ત્યો નિર્ણિજાનઃ પરિ વ્યત । દિવસ્પૃષ્ઠં બર્હણા નિર્ણિજે કૃતોપસ્તરણં ચમ્વોર્નભસ્મયમ્
અમૃતથી ચમકતા વસ્ત્ર સાથે, અવિનાશી પીળો સોમ શુદ્ધ થઈને ફેલાઈ જાય છે. તે આકાશની ઊંચાઈને સ્પર્શે છે, તૈયાર કરેલા આસન પર, વાદળની આવરણમાં, આકાશથી વણાયેલા છે.
સૂર્યસ્યેવ રશ્મયો દ્રાવયિત્નવો મત્સરાસઃ પ્રસુપઃ સાકમીરતે । તન્તું તતં પરિ સર્ગાસ આશવો નેન્દ્રાદૃતે પવતે ધામ કિં ચન
સૂર્યની કિરણોની જેમ, ઝડપી અને ઉત્સુક, ઇચ્છાથી ભરેલા, બધા સાથે આગળ વધે છે. તાંતણા ખેંચાઈ છે, પ્રવાહો આસપાસ વહે છે, ઇન્દ્રના નિવાસ વિના કશું પણ શુદ્ધ થતું નથી.
સિન્ધોરિવ પ્રવણે નિમ્ન આશવો વૃષચ્યુતા મદાસો ગાતુમાશત । શં નો નિવેશે દ્વિપદે ચતુષ્પદેઽસ્મે વાજાઃ સોમ તિષ્ઠન્તુ કૃષ્ટયઃ
નદીના પ્રવાહની જેમ, શક્તિથી ચાલિત પ્રવાહો પોતાના લક્ષ્ય તરફ દોડી જાય છે. સોમ, અમારા ઘરદ્વાર પર, બે પગવાળા અને ચાર પગવાળાઓ માટે કલ્યાણ લાવે, ધન અને લોકો અમારી સાથે સ્થિર રહે.
આ નઃ પવસ્વ વસુમદ્ધિરણ્યવદશ્વાવદ્ગોમદ્યવમત્સુવીર્યમ્ । યૂયં હિ સોમ પિતરો મમ સ્થન દિવો મૂર્ધાનઃ પ્રસ્થિતા વયસ્કૃતઃ
હે સોમ, અમારે માટે સોનાથી ભરપૂર, ઘોડા, ગાય, જવાર અને મહાન બળવાળું ધન શુદ્ધ કર. કેમ કે, હે સોમ, તમે મારા પિતા છો, આકાશની ટોચ પર ઊભા, જીવન આપનાર છો.
એતે સોમાઃ પવમાનાસ ઇન્દ્રં રથા ઇવ પ્ર યયુઃ સાતિમચ્છ । સુતાઃ પવિત્રમતિ યન્ત્યવ્યં હિત્વી વવ્રિં હરિતો વૃષ્ટિમચ્છ
આ શુદ્ધ થયેલા સોમરસો ઇન્દ્ર તરફ વિજય માટે રથોની જેમ આગળ વધે છે. દબાયેલા, અવરોધ વિના છનાવટમાંથી પસાર થાય છે, બંધન છોડીને પીળા સોમ વરસાદ તરફ જાય છે.
ઇન્દવિન્દ્રાય બૃહતે પવસ્વ સુમૃળીકો અનવદ્યો રિશાદાઃ । ભરા ચન્દ્રાણિ ગૃણતે વસૂનિ દેવૈર્દ્યાવાપૃથિવી પ્રાવતં નઃ
હે સોમ, મહાન ઇન્દ્ર માટે, સૌમ્ય, નિર્દોષ અને દાન આપનાર બની વહે. ગાયક માટે તેજસ્વી ધન લાવ, દેવો સાથે આકાશ અને પૃથ્વી અમને રક્ષે.
ત્રિરસ્મૈ સપ્ત ધેનવો દુદુહ્રે સત્યામાશિરં પૂર્વ્યે વ્યોમનિ । ચત્વાર્યન્યા ભુવનાનિ નિર્ણિજે ચારૂણિ ચક્રે યદૃતૈરવર્ધત
ત્રણ વખત સાત ગાયોએ તેના માટે પ્રાચીન આકાશમાં સાચા પોષણનું દૂધ આપ્યું. ચાર અન્ય લોકોએ તે શુદ્ધ કર્યા, તેમને સુંદર બનાવ્યા અને સત્યના નિયમથી વૃદ્ધિ પામી.
સ ભિક્ષમાણો અમૃતસ્ય ચારુણ ઉભે દ્યાવા કાવ્યેના વિ શશ્રથે । તેજિષ્ઠા અપો મંહના પરિ વ્યત યદી દેવસ્ય શ્રવસા સદો વિદુઃ
તે અમૃતના સુંદર રસની ઇચ્છા રાખે છે, જ્ઞાનથી આકાશ અને પૃથ્વી વ્યાપી છે. સૌથી શક્તિશાળી જળો મહાનતાથી ફેલાઈ છે, જ્યારે તેઓ દેવના યશથી સ્થાન જાણે છે.
તે અસ્ય સન્તુ કેતવોઽમૃત્યવોઽદાભ્યાસો જનુષી ઉભે અનુ । યેભિર્નૃમ્ણા ચ દેવ્યા ચ પુનત આદિદ્રાજાનં મનના અગૃભ્ણત
આ ચિહ્નો તેના માટે અમર અને અજેય રહે, બંને જન્મોને અનુસરે. આ શક્તિ અને દૈવી શક્તિથી શુદ્ધ થાય છે; પછી જ્ઞાની રાજાને પોતાના વિચારોથી પકડી લે છે.
સ મૃજ્યમાનો દશભિઃ સુકર્મભિઃ પ્ર મધ્યમાસુ માતૃષુ પ્રમે સચા । વ્રતાનિ પાનો અમૃતસ્ય ચારુણ ઉભે નૃચક્ષા અનુ પશ્યતે વિશૌ
તે દસ કુશળ લોકો દ્વારા ધોઈને, મધ્યમાં માતાઓ સાથે જોડાય છે. સુંદર અમૃત પીધા પછી, તે માનવ દ્રષ્ટિથી બંને જાતિઓને જુએ છે.
સ મર્મૃજાન ઇન્દ્રિયાય ધાયસ ઓભે અન્તા રોદસી હર્ષતે હિતઃ । વૃષા શુષ્મેણ બાધતે વિ દુર્મતીરાદેદિશાનઃ શર્યહેવ શુરુધઃ
તે શક્તિ અને દૃષ્ટિ માટે શુદ્ધ થઈને, આકાશના બંને છેડે આનંદ અનુભવે છે. વાછરડો પોતાની તાકાતથી દુષ્ટ વિચારો દૂર કરે છે, આગળ વધે છે, તીક્ષ્ણ બાણની જેમ ચુસ્ત રહે છે.
સ માતરા ન દદૃશાન ઉસ્રિયો નાનદદેતિ મરુતામિવ સ્વનઃ । જાનન્નૃતં પ્રથમં યત્સ્વર્ણરં પ્રશસ્તયે કમવૃણીત સુક્રતુઃ
તે, વાછરડાની જેમ, માતાઓને દેખાતો નથી, પણ તેની ધ્વનિ મારુતો જેવી ગુંજે છે. જે પ્રથમ સત્ય છે, તે સુવર્ણને જાણે છે, પ્રશંસા માટે બુદ્ધિશાળી પોતાની ઈચ્છા પસંદ કરે છે.
રુવતિ ભીમો વૃષભસ્તવિષ્યયા શૃઙ્ગે શિશાનો હરિણી વિચક્ષણઃ । આ યોનિં સોમઃ સુકૃતં નિ ષીદતિ ગવ્યયી ત્વગ્ભવતિ નિર્ણિગવ્યયી
મહાન વાછરડો બળથી ગર્જના કરે છે, પોતાના શિંગડા તીક્ષ્ણ કરે છે, પીળો અને ચતુર છે. સોમ સુવિધાપૂર્વક બનાવેલા યોનિમાં સ્થિર થાય છે, તેની ત્વચા ગાય જેવી બને છે, ગાય માટે શુદ્ધ થાય છે.
શુચિઃ પુનાનસ્તન્વમરેપસમવ્યે હરિર્ન્યધાવિષ્ટ સાનવિ । જુષ્ટો મિત્રાય વરુણાય વાયવે ત્રિધાતુ મધુ ક્રિયતે સુકર્મભિઃ
પવિત્ર અને શુદ્ધ, નિર્દોષ શરીર સાથે પીળો સોમ પર્વત પર સ્થિર થયો છે. મિત્ર, વરુણ અને વાયુ માટે પ્રિય, ત્રિવિધ મધુર રસ કુશળતાથી તૈયાર થાય છે.
પવસ્વ સોમ દેવવીતયે વૃષેન્દ્રસ્ય હાર્દિ સોમધાનમા વિશ । પુરા નો બાધાદ્દુરિતાતિ પારય ક્ષેત્રવિદ્ધિ દિશ આહા વિપૃચ્છતે
હે સોમ, દૈવી કૃપા માટે, મહાન ઇન્દ્રના હૃદય માટે, સોમપાન માટે શુદ્ધ થો. અમને ભૂતકાળની મુશ્કેલીઓમાંથી પાર પાડો, અવરોધો દૂર કરો, માર્ગ બતાવો અને પૂછનારને ઉત્તર આપો.
હિતો ન સપ્તિરભિ વાજમર્ષેન્દ્રસ્યેન્દો જઠરમા પવસ્વ । નાવા ન સિન્ધુમતિ પર્ષિ વિદ્વાઞ્છૂરો ન યુધ્યન્નવ નો નિદ સ્પઃ
હમણાં જોડીવાળી ઘોડાગાડી જેમ દોડે છે, તેમે તું ઇન્દ્ર માટે ઇન્દુ, ઇન્દ્રના પેટમાં પ્રવેશી શુદ્ધ થા. નાવ જેવી દરિયા પાર કરે છે, તેમે જ્ઞાનથી દરિયો પાર કરી લે. યુદ્ધમાં વીર જેમ રક્ષણ આપે છે, તેમે અમને ક્યારેય અસરક્ષિત ન છોડ.
આ દક્ષિણા સૃજ્યતે શુષ્મ્યાસદં વેતિ દ્રુહો રક્ષસઃ પાતિ જાગૃવિઃ । હરિરોપશં કૃણુતે નભસ્પય ઉપસ્તિરે ચમ્વોર્બ્રહ્મ નિર્ણિજે
જેમ જમણી બાજુએ બળવાન બેઠો છે, તેમે એ સદા જાગૃત રહી દુશ્મન અને રાક્ષસને દૂર કરે છે. એ પીળા દોરા બાંધે છે, આકાશ તરફ ધરે છે, અને યજમાન માટે પવિત્ર કુશ પાથરે છે.
પ્ર કૃષ્ટિહેવ શૂષ એતિ રોરુવદસુર્યં વર્ણં નિ રિણીતે અસ્ય તમ્ । જહાતિ વવ્રિં પિતુરેતિ નિષ્કૃતમુપપ્રુતં કૃણુતે નિર્ણિજં તના
એ વિજયી પુરુષની જેમ ગર્જના સાથે આગળ વધે છે, પોતાના રૂપમાંથી અંધકાર દૂર કરે છે. એ આવરણ છોડે છે, પિતાના ઘર જાય છે અને પોતાના શરીરે પવિત્ર સ્થાન પ્રગટ કરે છે.
અદ્રિભિઃ સુતઃ પવતે ગભસ્ત્યોર્વૃષાયતે નભસા વેપતે મતી । સ મોદતે નસતે સાધતે ગિરા નેનિક્તે અપ્સુ યજતે પરીમણિ
પથ્થરો વડે દબાવેલો, એ હાથમાં શુદ્ધ થાય છે, એ બળવાન બને છે, સ્તુતિથી આકાશમાં ધ્રુજી ઉઠે છે. એ આનંદ કરે છે, બેસે છે, સ્તુતિથી સમૃદ્ધ થાય છે; એ જળમાં શોભે છે, વિશાળતામાં પૂજાય છે.
પરિ દ્યુક્ષં સહસઃ પર્વતાવૃધં મધ્વઃ સિઞ્ચન્તિ હર્મ્યસ્ય સક્ષણિમ્ । આ યસ્મિન્ગાવઃ સુહુતાદ ઊધનિ મૂર્ધઞ્છ્રીણન્ત્યગ્રિયં વરીમભિઃ
તે તેજસ્વી, બળવાન, પર્વતોમાં ઉછેરાયેલો છે, તેની આસપાસ ઘરનાં થાંભલા પર મધ ઢોળાય છે. એમાં ગાયો, સારી રીતે બોલાવેલી, સ્તન પર, પોતાના માર્ગે આગળ વધે છે અને શ્રેષ્ઠ સ્થાન પર પહોંચે છે.
સમી રથં ન ભુરિજોરહેષત દશ સ્વસારો અદિતેરુપસ્થ આ । જિગાદુપ જ્રયતિ ગોરપીચ્યં પદં યદસ્ય મતુથા અજીજનન્
દસ બહેનો, જેમ રથ સાથે દોડે છે તેમ, આદિતીનું કોળું પામી દોડે છે. એ આગળ વધે છે, ગુપ્ત ગાયના પગલાં શોધે છે, એ માર્ગ જે બહેનો એ માટે બનાવ્યું છે.
શ્યેનો ન યોનિં સદનં ધિયા કૃતં હિરણ્યયમાસદં દેવ એષતિ । એ રિણન્તિ બર્હિષિ પ્રિયં ગિરાશ્વો ન દેવાઁ અપ્યેતિ યજ્ઞિયઃ
ગરુડ જેમ પોતાનું ઘર શોધે છે, તેમે એ વિચારથી બનેલા સોનાના આસન પર દેવને શોધે છે. ત્યાં સ્તુતિથી પ્રિયને પવિત્ર કુશ પર શોધે છે; ઘોડા જેવો પૂજનીય દેવો પાસે પહોંચે છે.
પરા વ્યક્તો અરુષો દિવઃ કવિર્વૃષા ત્રિપૃષ્ઠો અનવિષ્ટ ગા અભિ । સહસ્રણીતિર્યતિઃ પરાયતી રેભો ન પૂર્વીરુષસો વિ રાજતિ
તે તેજસ્વી, લાલ, આકાશનો જ્ઞાની, બળવાન, ત્રણ પીઠવાળો, ગાયો સુધી પહોંચે છે. હજારો ધારા ધરાવતો, દૂર સુધી જાય છે; પ્રાચીન ઉષા જેવી વ્યાપક રીતે પ્રકાશે છે.
ત્વેષં રૂપં કૃણુતે વર્ણો અસ્ય સ યત્રાશયત્સમૃતા સેધતિ સ્રિધઃ । અપ્સા યાતિ સ્વધયા દૈવ્યં જનં સં સુષ્ટુતી નસતે સં ગોઅગ્રયા
એ ભયાનક રૂપ ધારણ કરે છે, તેનું વર્ણ તેજસ્વી છે; જ્યાં એ આરામ કરે છે, ત્યાં બધાં અવરોધ તોડી નાખે છે. એ પોતાની શક્તિથી જળોમાં જાય છે, દૈવી લોકો સુધી પહોંચે છે; સ્તુતિથી આનંદ પામે છે, શ્રેષ્ઠ ગાયોની સાથે.
ઉક્ષેવ યૂથા પરિયન્નરાવીદધિ ત્વિષીરધિત સૂર્યસ્ય । દિવ્યઃ સુપર્ણોઽવ ચક્ષત ક્ષાં સોમઃ પરિ ક્રતુના પશ્યતે જાઃ
બળવાન વાછરડા જેમ પોતાના ઝુંડની આસપાસ ગર્જના કરે છે, તેમે એ તેજથી, સૂર્યના માર્ગે ચાલે છે. દૈવી ગરુડ પૃથ્વી પર નજર કરે છે; સોમ, બુદ્ધિથી, જાતિઓને જુએ છે.
હરિં મૃજન્ત્યરુષો ન યુજ્યતે સં ધેનુભિઃ કલશે સોમો અજ્યતે । ઉદ્વાચમીરયતિ હિન્વતે મતી પુરુષ્ટુતસ્ય કતિ ચિત્પરિપ્રિયઃ
એ પીળા એકને ધોઈને તૈયાર કરે છે, લાલ ઘોડા જેવો જોડાય છે; સોમ ગાય સાથે પાત્રમાં ભળી જાય છે. એ વાણી બહાર પાડે છે, સ્તુતિ ઉઠાવે છે; બહુ વખાણેલા એમાં કેટલાં સાચા પ્રિય છે?