ઇન્દ્રાવિષ્ણૂ દૃંહિતાઃ શમ્બરસ્ય નવ પુરો નવતિં ચ શ્નથિષ્ટમ્ । શતં વર્ચિનઃ સહસ્રં ચ સાકં હથો અપ્રત્યસુરસ્ય વીરાન્
હે ઇન્દ્ર અને વિષ્ણુ, તમે શંબરના નવ અને નવાંનવ કિલ્લાઓ તોડી નાખ્યા. તમે વર્ચિનના સો અને એક હજાર વીરોને પણ એકસાથે પરાજય આપ્યો.
ઇયં મનીષા બૃહતી બૃહન્તોરુક્રમા તવસા વર્ધયન્તી । રરે વાં સ્તોમં વિદથેષુ વિષ્ણો પિન્વતમિષો વૃજનેષ્વિન્દ્ર
આ મહાન સ્તુતિ, તારા શક્તિશાળી પગલાંને મહાન બનાવતી, તારી શક્તિથી વધે છે. હે વિષ્ણુ, હું તને સભામાં સ્તુતિ અર્પણ કરું છું; હે ઇન્દ્ર, મારા ગીતો સ્પર્ધામાં સમૃદ્ધિ લાવે.
વષટ્ તે વિષ્ણવાસ આ કૃણોમિ તન્મે જુષસ્વ શિપિવિષ્ટ હવ્યમ્ । વર્ધન્તુ ત્વા સુષ્ટુતયો ગિરો મે યૂયં પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ
હે વિષ્ણુ, હું તારા માટે વષટ્ બોલું છું; આ હવન તું સ્વીકાર, હે વિશાળ પગલાંવાળો. મારા સુંદર ગીતો તને વધારવા; તમે હંમેશા અમને સુખ-સ્વસ્થતા સાથે રક્ષો.
નૂ મર્તો દયતે સનિષ્યન્યો વિષ્ણવ ઉરુગાયાય દાશત્ । પ્ર યઃ સત્રાચા મનસા યજાત એતાવન્તં નર્યમાવિવાસાત્
હવે કોઈ માનવ, વિશાળ પગલાંવાળા વિષ્ણુની સેવા અને ભક્તિથી જીતવાની કોશિશ કરે. જે મનથી અને યજ્ઞથી પૂજા કરે છે, એવા માણસને વિષ્ણુ ક્યારેય છોડતો નથી.
ત્વં વિષ્ણો સુમતિં વિશ્વજન્યામપ્રયુતામેવયાવો મતિં દાઃ । પર્ચો યથા નઃ સુવિતસ્ય ભૂરેરશ્વાવતઃ પુરુશ્ચન્દ્રસ્ય રાયઃ
હે વિષ્ણુ, તું સર્વ લોકો માટે અવિનાશી, સતત દયાળુ બુદ્ધિ આપે છે. અમને ઘોડા અને તેજસ્વી ધન સાથે સુખ-સમૃદ્ધિ આપ.
ત્રિર્દેવઃ પૃથિવીમેષ એતાં વિ ચક્રમે શતર્ચસં મહિત્વા । પ્ર વિષ્ણુરસ્તુ તવસસ્તવીયાન્ત્વેષં હ્યસ્ય સ્થવિરસ્ય નામ
દેવ વિષ્ણુએ ત્રણ વખત આ પૃથ્વી પર પગલાં મૂક્યા, તેની મહાનતા છે. વિષ્ણુ, સૌથી શક્તિશાળી, આગળ વધે; કારણ કે એનું નામ પ્રાચીન અને સદાય ટકતું છે.
વિ ચક્રમે પૃથિવીમેષ એતાં ક્ષેત્રાય વિષ્ણુર્મનુષે દશસ્યન્ । ધ્રુવાસો અસ્ય કીરયો જનાસ ઉરુક્ષિતિં સુજનિમા ચકાર
વિષ્ણુએ આ પૃથ્વીને માનવ માટે ખેતર બનાવ્યું, લોકોને સમૃદ્ધિ આપી. તેની પ્રશંસા અડગ છે, તેના લોકો સ્થિર છે; તેણે વિશાળ અને મજબૂત નિવાસ બનાવ્યો.
પ્ર તત્તે અદ્ય શિપિવિષ્ટ નામાર્યઃ શંસામિ વયુનાનિ વિદ્વાન્ । તં ત્વા ગૃણામિ તવસમતવ્યાન્ક્ષયન્તમસ્ય રજસઃ પરાકે
હે વિશાળ પગલાંવાળા, આજે હું તારો મહાન નામ અને કાર્ય જાણીને ગાઉં છું. હે શક્તિશાળી, હું તને વન-પ્રદેશમાં અને આ જગતના અંત સુધીમાં વસતા ગાઉં છું.
કિમિત્તે વિષ્ણો પરિચક્ષ્યં ભૂત્પ્ર યદ્વવક્ષે શિપિવિષ્ટો અસ્મિ । મા વર્પો અસ્મદપ ગૂહ એતદ્યદન્યરૂપઃ સમિથે બભૂથ
હે વિષ્ણુ, તારી પાસે શું છુપાવું? હું, વિશાળ પગલાંવાળો, બધું કહી દીધું છે. તું તારો સ્વરૂપ અમને ન છુપાવ, ખાસ કરીને જ્યારે તું સભામાં બીજું રૂપ ધારણ કરે છે.
વષટ્ તે વિષ્ણવાસ આ કૃણોમિ તન્મે જુષસ્વ શિપિવિષ્ટ હવ્યમ્ । વર્ધન્તુ ત્વા સુષ્ટુતયો ગિરો મે યૂયં પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ
હે વિષ્ણુ, હું તારા માટે વષટ્ બોલું છું; આ હવન તું સ્વીકાર, હે વિશાળ પગલાંવાળો. મારા સુંદર ગીતો તને વધારવા; તમે હંમેશા અમને સુખ-સ્વસ્થતા સાથે રક્ષો.
તિસ્રો વાચઃ પ્ર વદ જ્યોતિરગ્રા યા એતદ્દુહ્રે મધુદોઘમૂધઃ । સ વત્સં કૃણ્વન્ગર્ભમોષધીનાં સદ્યો જાતો વૃષભો રોરવીતિ
ત્રણ અવાજો બોલો, જે પ્રકાશથી આગળ છે, જેમણે મધથી ભરેલી ગાયના ઉધરને દૂધ કાઢ્યું. એ વાછરડાને, ઔષધીઓના બીજને બનાવે છે; જન્મતાની સાથે જ વૃષભ ઊંચે અવાજ કરે છે.
યો વર્ધન ઓષધીનાં યો અપાં યો વિશ્વસ્ય જગતો દેવ ઈશે । સ ત્રિધાતુ શરણં શર્મ યંસત્ત્રિવર્તુ જ્યોતિઃ સ્વભિષ્ટ્યસ્મે
જે ઔષધીઓ, પાણી અને સમગ્ર જગતનો પોષક અને દેવ છે, એ ત્રિગુણ છે, આશ્રય અને રક્ષણ આપે છે, ત્રિગુણ પ્રકાશ આપે છે, અને પોતાની સારવારથી અમને સુખ આપે છે.
સ્તરીરુ ત્વદ્ભવતિ સૂત ઉ ત્વદ્યથાવશં તન્વં ચક્ર એષઃ । પિતુઃ પયઃ પ્રતિ ગૃભ્ણાતિ માતા તેન પિતા વર્ધતે તેન પુત્રઃ
તમારી કૃપાથી રથચાલક મજબૂત બને છે; તમારું મન જેવું થાય તેમ રથ આગળ વધે છે. માતા પિતાનું દૂધ સ્વીકારે છે, એ દૂધથી પિતા વધે છે અને એથી પુત્ર પણ વૃદ્ધિ પામે છે.
યસ્મિન્વિશ્વાનિ ભુવનાનિ તસ્થુસ્તિસ્રો દ્યાવસ્ત્રેધા સસ્રુરાપઃ । ત્રયઃ કોશાસ ઉપસેચનાસો મધ્વ શ્ચોતન્ત્યભિતો વિરપ્શમ્
જેમાં બધા જગત સ્થિર છે, ત્રણ આકાશ અને ત્રણ પ્રકારની નદીઓ વહે છે. ત્રણ પાત્રો મધથી છલકાય છે અને ચારે બાજુ તેજસ્વી દેવને અર્પણ કરે છે.
ઇદં વચઃ પર્જન્યાય સ્વરાજે હૃદો અસ્ત્વન્તરં તજ્જુજોષત્ । મયોભુવો વૃષ્ટયઃ સન્ત્વસ્મે સુપિપ્પલા ઓષધીર્દેવગોપાઃ
આ વાણી પરજન્ય દેવને પ્રિય લાગે, તે આપણા હૃદયમાં વસે. વરસાદ આનંદ આપતો રહે, અને દેવો દ્વારા રક્ષિત ફળદાયી ઔષધિઓ આપણને સુખ આપે.
સ રેતોધા વૃષભઃ શશ્વતીનાં તસ્મિન્નાત્મા જગતસ્તસ્થુષશ્ચ । તન્મ ઋતં પાતુ શતશારદાય યૂયં પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ
એ બીજધારી વાછરડો, સદાય રહેતા જીવોમાં શાશ્વત છે; એમાં જ ચાલતા અને અચળ બધાનું આત્મા વસે છે. એ સત્ય અમને સો વર્ષ સુધી રક્ષે, અને તમે હંમેશા અમારો કલ્યાણથી રક્ષણ કરો.
પર્જન્યાય પ્ર ગાયત દિવસ્પુત્રાય મીળ્હુષે । સ નો યવસમિચ્છતુ
પરજન્ય દેવ, આકાશપુત્ર અને દાતાને ગાવો; એ આપણને ભરપૂર જવાર આપે એવી કામના કરીએ.
યો ગર્ભમોષધીનાં ગવાં કૃણોત્યર્વતામ્ । પર્જન્યઃ પુરુષીણામ્
જે ઔષધિઓ, ગાય અને ઘોડાઓનું બીજ આપે છે, એ પરજન્ય પુરુષોનો પિતા છે.
તસ્મા ઇદાસ્યે હવિર્જુહોતા મધુમત્તમમ્ । ઇળાં નઃ સંયતં કરત્
એને સૌથી મધુર હવન અર્પણ કરો; એ આપણને પોષક અન્ન આપે.
સંવત્સરં શશયાના બ્રાહ્મણા વ્રતચારિણઃ । વાચં પર્જન્યજિન્વિતાં પ્ર મણ્ડૂકા અવાદિષુઃ
એક વર્ષ સુધી બ્રાહ્મણો વ્રત પાળીને મૌન રહ્યા; હવે પરજન્યની કૃપાથી મેધકોએ બોલવાનું શરૂ કર્યું.
દિવ્યા આપો અભિ યદેનમાયન્દૃતિં ન શુષ્કં સરસી શયાનમ્ । ગવામહ ન માયુર્વત્સિનીનાં મણ્ડૂકાનાં વગ્નુરત્રા સમેતિ
જ્યારે સ્વર્ગીય વરસાદ સૂકા તળાવમાં પડ્યો, ત્યારે મેધકો વાછરડાવાળી ગાયોની જેમ ભેગા થયા.
યદીમેનાઁ ઉશતો અભ્યવર્ષીત્તૃષ્યાવતઃ પ્રાવૃષ્યાગતાયામ્ । અખ્ખલીકૃત્યા પિતરં ન પુત્રો અન્યો અન્યમુપ વદન્તમેતિ
જ્યારે વરસાદ તરસેલા અને ચાતક મેધકો પર વરસે છે, ત્યારે પુત્ર પિતાને બોલાવે તેમ, એક બીજાને બોલાવવા જાય છે.
અન્યો અન્યમનુ ગૃભ્ણાત્યેનોરપાં પ્રસર્ગે યદમન્દિષાતામ્ । મણ્ડૂકો યદભિવૃષ્ટઃ કનિષ્કન્પૃશ્નિઃ સમ્પૃઙ્ક્તે હરિતેન વાચમ્
પાણી છલકાય છે અને તૃપ્તિ ન થઈ હોય ત્યારે એક મેધક બીજાને ઝપટે છે; વરસાદથી ભીંજાય ત્યારે ચિત્તીધારિયો અને લીલો મેધક એકસાથે બોલે છે.
યદેષામન્યો અન્યસ્ય વાચં શાક્તસ્યેવ વદતિ શિક્ષમાણઃ । સર્વં તદેષાં સમૃધેવ પર્વ યત્સુવાચો વદથનાધ્યપ્સુ
જ્યારે એક મેધક બીજાની વાણીનું અનુસરણ કરે છે, શિષ્ય ગુરુની જેમ શીખે છે, ત્યારે બધાની વાણી પાણીમાં મીઠી રીતે ગુંજતી લાગે છે.
ગોમાયુરેકો અજમાયુરેકઃ પૃશ્નિરેકો હરિત એક એષામ્ । સમાનં નામ બિભ્રતો વિરૂપાઃ પુરુત્રા વાચં પિપિશુર્વદન્તઃ
કોઈ કથ્થાઈ, કોઈ કાળો, કોઈ ચિત્તીધારિયો, કોઈ લીલો છે; નામ એક જ છે પણ રૂપ અલગ છે, છતાં બધાં મળીને બોલે છે.
બ્રાહ્મણાસો અતિરાત્રે ન સોમે સરો ન પૂર્ણમભિતો વદન્તઃ । સંવત્સરસ્ય તદહઃ પરિ ષ્ઠ યન્મણ્ડૂકાઃ પ્રાવૃષીણં બભૂવ
સોમયજ્ઞમાં બ્રાહ્મણો જેમ ભરેલા તળાવની આજુબાજુ બોલે છે, તેમ વર્ષ પછી એ દિવસે મેધકો વરસાદના આગમનને બોલાવે છે.
બ્રાહ્મણાસઃ સોમિનો વાચમક્રત બ્રહ્મ કૃણ્વન્તઃ પરિવત્સરીણમ્ । અધ્વર્યવો ઘર્મિણઃ સિષ્વિદાના આવિર્ભવન્તિ ગુહ્યા ન કે ચિત્
બ્રાહ્મણો, સોમપાન કરનારોએ વર્ષભર યજ્ઞ કર્યા પછી વાણી ઉચ્ચારી છે; યજ્ઞકર્તાઓ અગ્નિથી તપેલા છે, કેટલાક તો હજુ પણ છુપાયેલા રહે છે.
દેવહિતિં જુગુપુર્દ્વાદશસ્ય ઋતું નરો ન પ્ર મિનન્ત્યેતે । સંવત્સરે પ્રાવૃષ્યાગતાયાં તપ્તા ઘર્મા અશ્નુવતે વિસર્ગમ્
તેઓ દેવોની વ્યવસ્થા જાળવે છે, બારમો ઋતુ કદી છોડતા નથી; વર્ષ પછી વરસાદ આવે ત્યારે તપેલા લોકો મુક્તિ પામે છે.
ગોમાયુરદાદજમાયુરદાત્પૃશ્નિરદાદ્ધરિતો નો વસૂનિ । ગવાં મણ્ડૂકા દદતઃ શતાનિ સહસ્રસાવે પ્ર તિરન્ત આયુઃ
કથ્થાઈ, કાળો, ચિત્તીધારિયો અને લીલો — બધાએ અમને ધન આપ્યું; મેધકો ગાયોની જેમ હજારો અને લાખો આપીને અમારું આયુષ્ય વધારે છે.
ઇન્દ્રાસોમા તપતં રક્ષ ઉબ્જતં ન્યર્પયતં વૃષણા તમોવૃધઃ । પરા શૃણીતમચિતો ન્યોષતં હતં નુદેથાં નિ શિશીતમત્રિણઃ
ઇન્દ્ર અને સોમ, દુષ્ટને દહાવો, દૂર હાંકો, નીચે પાડી દો, અંધકાર વધારનારને દંડ આપો. અમારું સાંભળો, તેને દૂર કરો, મારો, હાંકો, ઠંડો પાડી દો, અત્રીપુત્રો.