ધામન્તે વિશ્વં ભુવનમધિ શ્રિતમન્તઃ સમુદ્રે હૃદ્યન્તરાયુષિ । અપામનીકે સમિથે ય આભૃતસ્તમશ્યામ મધુમન્તં ત ઊર્મિમ્
જ્યાં બધાં લોકોએ પોતાનું સ્થાન પામ્યું છે, એ બધું સમુદ્રમાં, હૃદયમાં અને શ્વાસમાં વસેલું છે. પાણીમાં, સભામાં, જે પોષાય છે, આપણે એ મધુર તરંગ પાસે જઈએ, હે શ્યામવર્ણ, એ અમૃતમય તરંગને પ્રાપ્ત કરીએ.
અબોધ્યગ્નિઃ સમિધા જનાનાં પ્રતિ ધેનુમિવાયતીમુષાસમ્ । યહ્વા ઇવ પ્ર વયામુજ્જિહાનાઃ પ્ર ભાનવઃ સિસ્રતે નાકમચ્છ
અગ્નિ લોકોએ સમિધાથી જાગ્યો છે, જેમ ગાય પોતાના વાછરડા તરફ ખેંચાય છે, તેમ, જેમ યુવાન પક્ષીઓ ઊડીને જાય છે, તેમ કિરણો આકાશ તરફ વહે છે.
અબોધિ હોતા યજથાય દેવાનૂર્ધ્વો અગ્નિઃ સુમનાઃ પ્રાતરસ્થાત્ । સમિદ્ધસ્ય રુશદદર્શિ પાજો મહાન્દેવસ્તમસો નિરમોચિ
યજ્ઞ માટે દેવતાઓની પૂજા માટે યજમાન જાગ્યો છે; સીધો અગ્નિ શુભ મનથી પ્રભાતે ઉભો છે. પ્રજ્વલિત અગ્નિની તેજસ્વિતા દેખાય છે, મહાન દેવ અંધકાર દૂર કરે છે.
યદીં ગણસ્ય રશનામજીગઃ શુચિરઙ્ક્તે શુચિભિર્ગોભિરગ્નિઃ । આદ્દક્ષિણા યુજ્યતે વાજયન્ત્યુત્તાનામૂર્ધ્વો અધયજ્જુહૂભિઃ
જ્યારે તું સભાના બંધને બાંધે છે, ત્યારે શુદ્ધ અગ્નિ શુદ્ધ ગાયો વડે શોભાયમાન થાય છે. દક્ષિણ ભાગની આહુતિ વિજયી યજ્ઞમાં જોડાય છે, સીધો ઊભો રહી, અગ્નિ આહુતિઓ સાથે પોતાને સ્થાપે છે.
અગ્નિમચ્છા દેવયતાં મનાંસિ ચક્ષૂંષીવ સૂર્યે સં ચરન્તિ । યદીં સુવાતે ઉષસા વિરૂપે શ્વેતો વાજી જાયતે અગ્રે અહ્નામ્
યજમાનોના મન અગ્નિ તરફ જાય, જેમ આંખો સૂર્ય તરફ જાય છે. જ્યારે બે જુદી જુદી ઉષાઓથી તે ફૂંકાય છે, ત્યારે સફેદ ઘોડો દિવસની શરૂઆતમાં જન્મે છે.
જનિષ્ટ હિ જેન્યો અગ્રે અહ્નાં હિતો હિતેષ્વરુષો વનેષુ । દમેદમે સપ્ત રત્ના દધાનોઽગ્નિર્હોતા નિ ષસાદા યજીયાન્
અગ્નિ ખરેખર દિવસની શરૂઆતમાં જન્મે છે, યોગ્ય સ્થળે સ્થિર થાય છે, વનમાજે તેજસ્વી છે. આ સાત રત્નો ધારણ કરીને, અગ્નિ યજ્ઞનું શ્રેષ્ઠ પાત્ર બની બેઠો છે.
અગ્નિર્હોતા ન્યસીદદ્યજીયાનુપસ્થે માતુઃ સુરભા ઉ લોકે । યુવા કવિઃ પુરુનિષ્ઠ ઋતાવા ધર્તા કૃષ્ટીનામુત મધ્ય ઇદ્ધઃ
અગ્નિ યજ્ઞમાં શ્રેષ્ઠ પાત્ર બની, સુગંધિત માતાના કોળમાં, દુનિયામાં સ્થિર થયો છે. યુવાન, વિદ્વાન, અનેક સ્થળે સ્થાયી, પ્રજાઓને ધારણ કરનાર અને મધ્યમાં પ્રજ્વલિત છે.
પ્ર ણુ ત્યં વિપ્રમધ્વરેષુ સાધુમગ્નિં હોતારમીળતે નમોભિઃ । આ યસ્તતાન રોદસી ઋતેન નિત્યં મૃજન્તિ વાજિનં ઘૃતેન
હવે તેઓ યજ્ઞોમાં એ વિદ્વાન, ઉત્તમ અગ્નિ યજમાનની વંદના કરે છે. જેણે સત્યથી બંને લોકને વિસ્તૃત કર્યા છે, તેને હંમેશા ઘીથી શુદ્ધ કરે છે.
માર્જાલ્યો મૃજ્યતે સ્વે દમૂનાઃ કવિપ્રશસ્તો અતિથિઃ શિવો નઃ । સહસ્રશૃઙ્ગો વૃષભસ્તદોજા વિશ્વાઁ અગ્ને સહસા પ્રાસ્યન્યાન્
ઘરમાં જન્મેલો, પોતાના ઘરે શુદ્ધ થાય છે, કવિઓએ જેની પ્રશંસા કરી છે, એ અતિથિ અમારે માટે શુભ છે. હજારો શિંગાવાળો વાછરડો, એ બળ, હે અગ્નિ, તું તારી શક્તિથી બધાને વટાવી જાય છે.
પ્ર સદ્યો અગ્ને અત્યેષ્યન્યાનાવિર્યસ્મૈ ચારુતમો બભૂથ । ઈળેન્યો વપુષ્યો વિભાવા પ્રિયો વિશામતિથિર્માનુષીણામ્
તુ તરતજ બીજા બધાને વટાવી જાય છે, હે અગ્નિ, તું અમારે માટે સૌથી સુંદર થયો છે. સ્તુતિયોગ્ય, અદ્ભુત, પ્રકાશમાન, પ્રજાઓનો, મનુષ્યોનો પ્રિય અતિથિ છે.
તુભ્યં ભરન્તિ ક્ષિતયો યવિષ્ઠ બલિમગ્ને અન્તિત ઓત દૂરાત્ । આ ભન્દિષ્ઠસ્ય સુમતિં ચિકિદ્ધિ બૃહત્તે અગ્ને મહિ શર્મ ભદ્રમ્
હે સૌથી યુવાન અગ્નિ, લોકો તને નજીક અને દૂરથી ભેટ આપે છે. દાનશીલની કૃપા મેળવ, અમને તારો વિશાળ, મહાન, શુભ આશ્રય આપ.
આદ્ય રથં ભાનુમો ભાનુમન્તમગ્ને તિષ્ઠ યજતેભિઃ સમન્તમ્ । વિદ્વાન્પથીનામુર્વન્તરિક્ષમેહ દેવાન્હવિરદ્યાય વક્ષિ
હે અગ્નિ, ભક્તો સાથે ચમકતા રથ પર ઊભો રહી. વિશાળ આકાશના માર્ગો જાણીને, દેવતાઓને અહીં યજ્ઞમાં ભાગ લેવા લાવ.
અવોચામ કવયે મેધ્યાય વચો વન્દારુ વૃષભાય વૃષ્ણે । ગવિષ્ઠિરો નમસા સ્તોમમગ્નૌ દિવીવ રુક્મમુરુવ્યઞ્ચમશ્રેત્
અમે વિદ્વાન, શુદ્ધ કવિ, વરદાતા, બલવાનને વંદનાના શબ્દો કહ્યા છે. નમ્રતાથી, અમે અગ્નિને સ્તુતિ અર્પણ કરીએ છીએ, જે સ્વર્ગમાં સોનેરી જેમ તેજસ્વી અને વ્યાપક છે.
કુમારં માતા યુવતિઃ સમુબ્ધં ગુહા બિભર્તિ ન દદાતિ પિત્રે । અનીકમસ્ય ન મિનજ્જનાસઃ પુરઃ પશ્યન્તિ નિહિતમરતૌ
માતા, યુવાન સ્ત્રી, પુત્રને ગુપ્ત રીતે ઉછેરે છે, પિતાને આપતી નથી. લોકો તેનો ચહેરો ઓછું નથી કરતા; તેઓ તેને આગળ, રથમાં બેઠેલો જુએ છે.
કમેતં ત્વં યુવતે કુમારં પેષી બિભર્ષિ મહિષી જજાન । પૂર્વીર્હિ ગર્ભઃ શરદો વવર્ધાપશ્યં જાતં યદસૂત માતા
તું કોણ છે, યુવાન સ્ત્રી, જે પુત્રને ઉછેરે છે? શક્તિશાળી એણે તેને જન્મ આપ્યો છે. એ ગર્ભ અનેક શરદીઓ સુધી વધ્યો છે; મેં જોયું જ્યારે માતાએ તેને જન્મ આપ્યો.
હિરણ્યદન્તં શુચિવર્ણમારાત્ક્ષેત્રાદપશ્યમાયુધા મિમાનમ્ । દદાનો અસ્મા અમૃતં વિપૃક્વત્કિં મામનિન્દ્રાઃ કૃણવન્નનુક્થાઃ
હું તેને દૂરથી જોયો, સોનાના દાંતવાળો, શુદ્ધ રંગવાળો, ખેતરો માપતો પણ શસ્ત્ર વિના. એ વિદ્વાનને અમૃત આપતો, નિર્દોષોએ મારા માટે શું કર્યું, કઈ સ્તુતિઓ કરી?
ક્ષેત્રાદપશ્યં સનુતશ્ચરન્તં સુમદ્યૂથં ન પુરુ શોભમાનમ્ । ન તા અગૃભ્રન્નજનિષ્ટ હિ ષઃ પલિક્નીરિદ્યુવતયો ભવન્તિ
હું તેને ખેતરમાંથી ચાલતો, નવજાત, સુંદર ઝુંડ સાથે, ખૂબ તેજસ્વી જોયો. તેમને પકડ્યો નહીં; એ ખરેખર જન્મ્યો હતો. ફિક્કી, આ યુવાન સ્ત્રીઓ માતા બને છે.
કે મે મર્યકં વિ યવન્ત ગોભિર્ન યેષાં ગોપા અરણશ્ચિદાસ । ય ઈં જગૃભુરવ તે સૃજન્ત્વાજાતિ પશ્વ ઉપ નશ્ચિકિત્વાન્
મારા સાચા મિત્રો કોણ છે, અનેક ગાયો ધરાવતાં? જેમના રક્ષક જંગલ પણ છે. જેમણે તેને પકડ્યો છે, તેઓ તેને છોડે; વિદ્વાન પશુઓના જન્મને જાણે છે, તે અમારે નજીક આવે.
વસાં રાજાનં વસતિં જનાનામરાતયો નિ દધુર્મર્ત્યેષુ । બ્રહ્માણ્યત્રેરવ તં સૃજન્તુ નિન્દિતારો નિન્દ્યાસો ભવન્તુ
શત્રુઓએ જે પ્રજાના રક્ષક એવા રાજાને સામાન્ય માણસોમાં વસાવ્યા છે, અત્રિ ઋષિના પ્રાર્થનાઓ એ રાજાને મુક્ત કરે. જે લોકો અપમાન કરે છે, તેઓ પોતે અપમાની બને.
શુનશ્ચિચ્છેપં નિદિતં સહસ્રાદ્યૂપાદમુઞ્ચો અશમિષ્ટ હિ ષઃ । એવાસ્મદગ્ને વિ મુમુગ્ધિ પાશાન્હોતશ્ચિકિત્વ ઇહ તૂ નિષદ્ય
જેમ શૂનશેપને યજ્ઞના થાંભલા સાથે બાંધવામાં આવ્યો હતો, પણ એ મુક્ત થયો, કેમ કે તેને બલિ ન આપવાનો હતો; એ જ રીતે, અગ્નિ, હે વિદ્વાન હોતાર, અહીં બેઠા બેઠા અમને પણ આ બંધનમાંથી મુક્ત કર.
હૃણીયમાનો અપ હિ મદૈયેઃ પ્ર મે દેવાનાં વ્રતપા ઉવાચ । ઇન્દ્રો વિદ્વાઁ અનુ હિ ત્વા ચચક્ષ તેનાહમગ્ને અનુશિષ્ટ આગામ્
જ્યારે તેને દુઃખ આપવામાં આવ્યું, ત્યારે પણ એ આનંદમાં અડગ રહ્યો; દેવતાઓના નિયમો જાણનારા એ મને કહ્યું: ઇન્દ્રે તને ઓળખીને જોયો છે—એના ઉપદેશથી, અગ્નિ, હું અહીં આવ્યો છું.
વિ જ્યોતિષા બૃહતા ભાત્યગ્નિરાવિર્વિશ્વાનિ કૃણુતે મહિત્વા । પ્રાદેવીર્માયાઃ સહતે દુરેવાઃ શિશીતે શૃઙ્ગે રક્ષસે વિનિક્ષે
અગ્નિ મહાન પ્રકાશથી તેજે ચમકે છે, પોતાની મહિમાથી બધું પ્રગટ કરે છે; એ દુષ્ટ દેવીઓની માયાને સહન કરે છે અને રાક્ષસોને વિખેરવા માટે પોતાના શિખરો તીક્ષ્ણ કરે છે.
ઉત સ્વાનાસો દિવિ ષન્ત્વગ્નેસ્તિગ્માયુધા રક્ષસે હન્તવા ઉ । મદે ચિદસ્ય પ્ર રુજન્તિ ભામા ન વરન્તે પરિબાધો અદેવીઃ
અગ્નિના પોતાના, તીક્ષ્ણ શસ્ત્રધારી, આકાશમાં રહો અને રાક્ષસને નાશ કરવા તૈયાર રહો; એના ઉલ્લાસમાં પણ એના જ્વલંતો બધું તોડી નાખે છે અને અધર્મીઓ એનો સામનો કરી શકતા નથી.
એતં તે સ્તોમં તુવિજાત વિપ્રો રથં ન ધીરઃ સ્વપા અતક્ષમ્ । યદીદગ્ને પ્રતિ ત્વં દેવ હર્યાઃ સ્વર્વતીરપ એના જયેમ
હે મહાન જન્મેલા, આ સ્તુતિ કવિએ તારી માટે રચી છે, જાણે કુશળતાથી બનાવેલો રથ; જો તું, અગ્નિ દેવ, આ સ્વીકારે, તો આપણે આથી તેજસ્વી કીર્તિ મેળવી શકીએ.
તુવિગ્રીવો વૃષભો વાવૃધાનોઽશત્ર્વર્યઃ સમજાતિ વેદઃ । ઇતીમમગ્નિમમૃતા અવોચન્બર્હિષ્મતે મનવે શર્મ યંસદ્ધવિષ્મતે મનવે શર્મ યંસત્
મજબૂત ગળાવાળો, સતત વધતો વૃષભ, દુશ્મનને હરાવનાર અને જ્ઞાની, જ્ઞાન સાથે આગળ વધે છે; અમરોએ પણ આવા અગ્નિનું વર્ણન કર્યું છે, જે બર્હિ પર બેઠેલા મનુને અને શ્રદ્ધાપૂર્વક હવન કરનાર મનુને સુરક્ષા આપે છે.
ત્વમગ્ને વરુણો જાયસે યત્ત્વં મિત્રો ભવસિ યત્સમિદ્ધઃ । ત્વે વિશ્વે સહસસ્પુત્ર દેવાસ્ત્વમિન્દ્રો દાશુષે મર્ત્યાય
હે અગ્નિ, તું જન્મે ત્યારે વરુણ બને છે, પ્રજ્વલિત થાય ત્યારે મિત્ર બને છે; તારી અંદર બધા દેવતાઓ વસે છે, અને ભક્ત માટે તું ઇન્દ્ર બની જાય છે.
ત્વમર્યમા ભવસિ યત્કનીનાં નામ સ્વધાવન્ગુહ્યં બિભર્ષિ । અઞ્જન્તિ મિત્રં સુધિતં ન ગોભિર્યદ્દમ્પતી સમનસા કૃણોષિ
તુ આર્યમાન પણ બને છે, જ્યારે નાના ભાઈઓનું નામ ધારણ કરે છે; હે સ્વયંભર, તું ગુપ્ત વસ્તુઓ રાખે છે; ગાયોથી મિત્રને અભિષેક કરે છે, જ્યારે તું પતિ-પત્નીને એક મનથી જોડે છે.
તવ શ્રિયે મરુતો મર્જયન્ત રુદ્ર યત્તે જનિમ ચારુ ચિત્રમ્ । પદં યદ્વિષ્ણોરુપમં નિધાયિ તેન પાસિ ગુહ્યં નામ ગોનામ્
તારી મહિમા માટે મરુતો પોતાને શોભાવે છે, હે રુદ્ર, તારો જન્મ સુંદર અને અદ્ભુત છે; વિષ્ણુનું પગલું તારા માટે મુકાયું છે—એથી તું ગાયોની ગુપ્ત ઓળખને રક્ષે છે.
તવ શ્રિયા સુદૃશો દેવ દેવાઃ પુરૂ દધાના અમૃતં સપન્ત । હોતારમગ્નિં મનુષો નિ ષેદુર્દશસ્યન્ત ઉશિજઃ શંસમાયોઃ
હે દેવ, તારી તેજસ્વી કાંતિથી અનેક દેવતાઓ અમરત્વ મેળવે છે; મનુષ્યો અગ્નિને હોતાર તરીકે સ્થાપે છે અને આશીર્વાદની ઇચ્છાથી કવિઓ તેની સ્તુતિ કરે છે.
ન ત્વદ્ધોતા પૂર્વો અગ્ને યજીયાન્ન કાવ્યૈઃ પરો અસ્તિ સ્વધાવઃ । વિશશ્ચ યસ્યા અતિથિર્ભવાસિ સ યજ્ઞેન વનવદ્દેવ મર્તાન્
હે અગ્નિ, તારા કરતા પહેલા કોઈ હોતાર શ્રેષ્ઠ નથી, અને કોઈ બીજો પણ તારા જેટલો જ્ઞાની નથી; જેના માટે તું અતિથિ બને છે, એ યજ્ઞથી મનુષ્યો પર વિજય મેળવે છે.