સમુદ્રાદૂર્મિર્મધુમાઁ ઉદારદુપાંશુના સમમૃતત્વમાનટ્ । ઘૃતસ્ય નામ ગુહ્યં યદસ્તિ જિહ્વા દેવાનામમૃતસ્ય નાભિઃ
સમુદ્રમાંથી મધથી ભરેલી લહેર ઊઠે છે, ફેન સાથે અમૃત લાવે છે; એમાં ઘીનું ગુપ્ત નામ છે, એ દેવતાઓની જીભ અને અમૃતનું નાભિ છે.
વયં નામ પ્ર બ્રવામા ઘૃતસ્યાસ્મિન્યજ્ઞે ધારયામા નમોભિઃ । ઉપ બ્રહ્મા શૃણવચ્છસ્યમાનં ચતુઃશૃઙ્ગોઽવમીદ્ગૌર એતત્
અમે ઘીનું નામ ઉચ્ચારીએ છીએ, આ યજ્ઞમાં શ્રદ્ધાથી તેને ધરીએ છીએ; પ્રેરિત કવિ એ સ્તુતિ સાંભળે છે, ચાર શિંગાવાળો વાછરડો આ જાહેર કરે છે.
ચત્વારિ શૃઙ્ગા ત્રયો અસ્ય પાદા દ્વે શીર્ષે સપ્ત હસ્તાસો અસ્ય । ત્રિધા બદ્ધો વૃષભો રોરવીતિ મહો દેવો મર્ત્યાઁ આ વિવેશ
એના ચાર શિંગા, ત્રણ પગ, બે માથાં અને સાત હાથ છે; ત્રણ રીતે બંધાયેલો એ વૃષભ ગર્જના કરે છે, મહાન દેવ મનુષ્યોમાં પ્રવેશી ગયો છે.
ત્રિધા હિતં પણિભિર્ગુહ્યમાનં ગવિ દેવાસો ઘૃતમન્વવિન્દન્ । ઇન્દ્ર એકં સૂર્ય એકં જજાન વેનાદેકં સ્વધયા નિષ્ટતક્ષુઃ
દેવતાઓએ ગાયમાં છુપાયેલું, ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલું અને હાથોથી રક્ષાયેલું ઘી શોધી કાઢ્યું; ઇન્દ્રે એક ભાગ ઉત્પન્ન કર્યો, સૂર્યે બીજો, અને વેના એ ત્રીજાને પોતાની શક્તિથી ઘડ્યો.
એતા અર્ષન્તિ હૃદ્યાત્સમુદ્રાચ્છતવ્રજા રિપુણા નાવચક્ષે । ઘૃતસ્ય ધારા અભિ ચાકશીમિ હિરણ્યયો વેતસો મધ્ય આસામ્
આ ધારાઓ હૃદયમાંથી, સમુદ્રમાંથી, શતગણી વહે છે, પાર કરવી મુશ્કેલ છે; હું ઘીની ધારાઓ જોઈ રહ્યો છું, એના મધ્યમાં સોનાની કાંદીઓ છે.
સમ્યક્સ્રવન્તિ સરિતો ન ધેના અન્તર્હૃદા મનસા પૂયમાનાઃ । એતે અર્ષન્ત્યૂર્મયો ઘૃતસ્ય મૃગા ઇવ ક્ષિપણોરીષમાણાઃ
એ નદીઓ ગાયોની જેમ યોગ્ય રીતે વહે છે, હૃદય અને મનથી શુદ્ધ થયેલી; આ ઘીની લહેરો વન્ય પ્રાણીઓની જેમ તીવ્રતાથી દોડે છે.
સિન્ધોરિવ પ્રાધ્વને શૂઘનાસો વાતપ્રમિયઃ પતયન્તિ યહ્વાઃ । ઘૃતસ્ય ધારા અરુષો ન વાજી કાષ્ઠા ભિન્દન્નૂર્મિભિઃ પિન્વમાનઃ
નદીના પૂર જેવી ગર્જના સાથે, પવન જેટલી ઝડપથી, એ શક્તિશાળી ધારા દોડે છે; ઘીની ધારાઓ લાલ ઘોડાની જેમ અવરોધ તોડી, લહેરોથી ફૂલી ઉઠે છે.
અભિ પ્રવન્ત સમનેવ યોષાઃ કલ્યાણ્યઃ સ્મયમાનાસો અગ્નિમ્ । ઘૃતસ્ય ધારાઃ સમિધો નસન્ત તા જુષાણો હર્યતિ જાતવેદાઃ
એ સૌ સાથે વહે છે, શોભાયમાન સ્ત્રીઓની જેમ, અગ્નિને હસતાં; ઘીની ધારાઓ અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરે છે, જેને જાતવેદા આનંદથી સ્વીકારે છે.
કન્યા ઇવ વહતુમેતવા ઉ અઞ્જ્યઞ્જાના અભિ ચાકશીમિ । યત્ર સોમઃ સૂયતે યત્ર યજ્ઞો ઘૃતસ્ય ધારા અભિ તત્પવન્તે
કન્યાઓ પતિ માટે આતુર હોય તેવી રીતે, સુગંધિત અને શોભાયમાન, હું એને જોઈ રહ્યો છું; જ્યાં સોમા નિષ્પીડી છે, જ્યાં યજ્ઞ થાય છે, ત્યાં ઘીની ધારાઓ વહે છે.
અભ્યર્ષત સુષ્ટુતિં ગવ્યમાજિમસ્માસુ ભદ્રા દ્રવિણાનિ ધત્ત । ઇમં યજ્ઞં નયત દેવતા નો ઘૃતસ્ય ધારા મધુમત્પવન્તે
તમે ઉત્તમ સ્તુતિ સાથે વહો, ગાયો લાવો, અમારે પર શુભ સંપત્તિ વરસાવો; દેવતાઓ, આ યજ્ઞને આગળ વધારજો, ઘીની ધારાઓ મધથી ભરપૂર વહે છે.
ધામન્તે વિશ્વં ભુવનમધિ શ્રિતમન્તઃ સમુદ્રે હૃદ્યન્તરાયુષિ । અપામનીકે સમિથે ય આભૃતસ્તમશ્યામ મધુમન્તં ત ઊર્મિમ્
જ્યાં બધાં લોકોએ પોતાનું સ્થાન પામ્યું છે, એ બધું સમુદ્રમાં, હૃદયમાં અને શ્વાસમાં વસેલું છે. પાણીમાં, સભામાં, જે પોષાય છે, આપણે એ મધુર તરંગ પાસે જઈએ, હે શ્યામવર્ણ, એ અમૃતમય તરંગને પ્રાપ્ત કરીએ.
અબોધ્યગ્નિઃ સમિધા જનાનાં પ્રતિ ધેનુમિવાયતીમુષાસમ્ । યહ્વા ઇવ પ્ર વયામુજ્જિહાનાઃ પ્ર ભાનવઃ સિસ્રતે નાકમચ્છ
અગ્નિ લોકોએ સમિધાથી જાગ્યો છે, જેમ ગાય પોતાના વાછરડા તરફ ખેંચાય છે, તેમ, જેમ યુવાન પક્ષીઓ ઊડીને જાય છે, તેમ કિરણો આકાશ તરફ વહે છે.
અબોધિ હોતા યજથાય દેવાનૂર્ધ્વો અગ્નિઃ સુમનાઃ પ્રાતરસ્થાત્ । સમિદ્ધસ્ય રુશદદર્શિ પાજો મહાન્દેવસ્તમસો નિરમોચિ
યજ્ઞ માટે દેવતાઓની પૂજા માટે યજમાન જાગ્યો છે; સીધો અગ્નિ શુભ મનથી પ્રભાતે ઉભો છે. પ્રજ્વલિત અગ્નિની તેજસ્વિતા દેખાય છે, મહાન દેવ અંધકાર દૂર કરે છે.
યદીં ગણસ્ય રશનામજીગઃ શુચિરઙ્ક્તે શુચિભિર્ગોભિરગ્નિઃ । આદ્દક્ષિણા યુજ્યતે વાજયન્ત્યુત્તાનામૂર્ધ્વો અધયજ્જુહૂભિઃ
જ્યારે તું સભાના બંધને બાંધે છે, ત્યારે શુદ્ધ અગ્નિ શુદ્ધ ગાયો વડે શોભાયમાન થાય છે. દક્ષિણ ભાગની આહુતિ વિજયી યજ્ઞમાં જોડાય છે, સીધો ઊભો રહી, અગ્નિ આહુતિઓ સાથે પોતાને સ્થાપે છે.
અગ્નિમચ્છા દેવયતાં મનાંસિ ચક્ષૂંષીવ સૂર્યે સં ચરન્તિ । યદીં સુવાતે ઉષસા વિરૂપે શ્વેતો વાજી જાયતે અગ્રે અહ્નામ્
યજમાનોના મન અગ્નિ તરફ જાય, જેમ આંખો સૂર્ય તરફ જાય છે. જ્યારે બે જુદી જુદી ઉષાઓથી તે ફૂંકાય છે, ત્યારે સફેદ ઘોડો દિવસની શરૂઆતમાં જન્મે છે.
જનિષ્ટ હિ જેન્યો અગ્રે અહ્નાં હિતો હિતેષ્વરુષો વનેષુ । દમેદમે સપ્ત રત્ના દધાનોઽગ્નિર્હોતા નિ ષસાદા યજીયાન્
અગ્નિ ખરેખર દિવસની શરૂઆતમાં જન્મે છે, યોગ્ય સ્થળે સ્થિર થાય છે, વનમાજે તેજસ્વી છે. આ સાત રત્નો ધારણ કરીને, અગ્નિ યજ્ઞનું શ્રેષ્ઠ પાત્ર બની બેઠો છે.
અગ્નિર્હોતા ન્યસીદદ્યજીયાનુપસ્થે માતુઃ સુરભા ઉ લોકે । યુવા કવિઃ પુરુનિષ્ઠ ઋતાવા ધર્તા કૃષ્ટીનામુત મધ્ય ઇદ્ધઃ
અગ્નિ યજ્ઞમાં શ્રેષ્ઠ પાત્ર બની, સુગંધિત માતાના કોળમાં, દુનિયામાં સ્થિર થયો છે. યુવાન, વિદ્વાન, અનેક સ્થળે સ્થાયી, પ્રજાઓને ધારણ કરનાર અને મધ્યમાં પ્રજ્વલિત છે.
પ્ર ણુ ત્યં વિપ્રમધ્વરેષુ સાધુમગ્નિં હોતારમીળતે નમોભિઃ । આ યસ્તતાન રોદસી ઋતેન નિત્યં મૃજન્તિ વાજિનં ઘૃતેન
હવે તેઓ યજ્ઞોમાં એ વિદ્વાન, ઉત્તમ અગ્નિ યજમાનની વંદના કરે છે. જેણે સત્યથી બંને લોકને વિસ્તૃત કર્યા છે, તેને હંમેશા ઘીથી શુદ્ધ કરે છે.
માર્જાલ્યો મૃજ્યતે સ્વે દમૂનાઃ કવિપ્રશસ્તો અતિથિઃ શિવો નઃ । સહસ્રશૃઙ્ગો વૃષભસ્તદોજા વિશ્વાઁ અગ્ને સહસા પ્રાસ્યન્યાન્
ઘરમાં જન્મેલો, પોતાના ઘરે શુદ્ધ થાય છે, કવિઓએ જેની પ્રશંસા કરી છે, એ અતિથિ અમારે માટે શુભ છે. હજારો શિંગાવાળો વાછરડો, એ બળ, હે અગ્નિ, તું તારી શક્તિથી બધાને વટાવી જાય છે.
પ્ર સદ્યો અગ્ને અત્યેષ્યન્યાનાવિર્યસ્મૈ ચારુતમો બભૂથ । ઈળેન્યો વપુષ્યો વિભાવા પ્રિયો વિશામતિથિર્માનુષીણામ્
તુ તરતજ બીજા બધાને વટાવી જાય છે, હે અગ્નિ, તું અમારે માટે સૌથી સુંદર થયો છે. સ્તુતિયોગ્ય, અદ્ભુત, પ્રકાશમાન, પ્રજાઓનો, મનુષ્યોનો પ્રિય અતિથિ છે.
તુભ્યં ભરન્તિ ક્ષિતયો યવિષ્ઠ બલિમગ્ને અન્તિત ઓત દૂરાત્ । આ ભન્દિષ્ઠસ્ય સુમતિં ચિકિદ્ધિ બૃહત્તે અગ્ને મહિ શર્મ ભદ્રમ્
હે સૌથી યુવાન અગ્નિ, લોકો તને નજીક અને દૂરથી ભેટ આપે છે. દાનશીલની કૃપા મેળવ, અમને તારો વિશાળ, મહાન, શુભ આશ્રય આપ.
આદ્ય રથં ભાનુમો ભાનુમન્તમગ્ને તિષ્ઠ યજતેભિઃ સમન્તમ્ । વિદ્વાન્પથીનામુર્વન્તરિક્ષમેહ દેવાન્હવિરદ્યાય વક્ષિ
હે અગ્નિ, ભક્તો સાથે ચમકતા રથ પર ઊભો રહી. વિશાળ આકાશના માર્ગો જાણીને, દેવતાઓને અહીં યજ્ઞમાં ભાગ લેવા લાવ.
અવોચામ કવયે મેધ્યાય વચો વન્દારુ વૃષભાય વૃષ્ણે । ગવિષ્ઠિરો નમસા સ્તોમમગ્નૌ દિવીવ રુક્મમુરુવ્યઞ્ચમશ્રેત્
અમે વિદ્વાન, શુદ્ધ કવિ, વરદાતા, બલવાનને વંદનાના શબ્દો કહ્યા છે. નમ્રતાથી, અમે અગ્નિને સ્તુતિ અર્પણ કરીએ છીએ, જે સ્વર્ગમાં સોનેરી જેમ તેજસ્વી અને વ્યાપક છે.
કુમારં માતા યુવતિઃ સમુબ્ધં ગુહા બિભર્તિ ન દદાતિ પિત્રે । અનીકમસ્ય ન મિનજ્જનાસઃ પુરઃ પશ્યન્તિ નિહિતમરતૌ
માતા, યુવાન સ્ત્રી, પુત્રને ગુપ્ત રીતે ઉછેરે છે, પિતાને આપતી નથી. લોકો તેનો ચહેરો ઓછું નથી કરતા; તેઓ તેને આગળ, રથમાં બેઠેલો જુએ છે.
કમેતં ત્વં યુવતે કુમારં પેષી બિભર્ષિ મહિષી જજાન । પૂર્વીર્હિ ગર્ભઃ શરદો વવર્ધાપશ્યં જાતં યદસૂત માતા
તું કોણ છે, યુવાન સ્ત્રી, જે પુત્રને ઉછેરે છે? શક્તિશાળી એણે તેને જન્મ આપ્યો છે. એ ગર્ભ અનેક શરદીઓ સુધી વધ્યો છે; મેં જોયું જ્યારે માતાએ તેને જન્મ આપ્યો.
હિરણ્યદન્તં શુચિવર્ણમારાત્ક્ષેત્રાદપશ્યમાયુધા મિમાનમ્ । દદાનો અસ્મા અમૃતં વિપૃક્વત્કિં મામનિન્દ્રાઃ કૃણવન્નનુક્થાઃ
હું તેને દૂરથી જોયો, સોનાના દાંતવાળો, શુદ્ધ રંગવાળો, ખેતરો માપતો પણ શસ્ત્ર વિના. એ વિદ્વાનને અમૃત આપતો, નિર્દોષોએ મારા માટે શું કર્યું, કઈ સ્તુતિઓ કરી?
ક્ષેત્રાદપશ્યં સનુતશ્ચરન્તં સુમદ્યૂથં ન પુરુ શોભમાનમ્ । ન તા અગૃભ્રન્નજનિષ્ટ હિ ષઃ પલિક્નીરિદ્યુવતયો ભવન્તિ
હું તેને ખેતરમાંથી ચાલતો, નવજાત, સુંદર ઝુંડ સાથે, ખૂબ તેજસ્વી જોયો. તેમને પકડ્યો નહીં; એ ખરેખર જન્મ્યો હતો. ફિક્કી, આ યુવાન સ્ત્રીઓ માતા બને છે.
કે મે મર્યકં વિ યવન્ત ગોભિર્ન યેષાં ગોપા અરણશ્ચિદાસ । ય ઈં જગૃભુરવ તે સૃજન્ત્વાજાતિ પશ્વ ઉપ નશ્ચિકિત્વાન્
મારા સાચા મિત્રો કોણ છે, અનેક ગાયો ધરાવતાં? જેમના રક્ષક જંગલ પણ છે. જેમણે તેને પકડ્યો છે, તેઓ તેને છોડે; વિદ્વાન પશુઓના જન્મને જાણે છે, તે અમારે નજીક આવે.
વસાં રાજાનં વસતિં જનાનામરાતયો નિ દધુર્મર્ત્યેષુ । બ્રહ્માણ્યત્રેરવ તં સૃજન્તુ નિન્દિતારો નિન્દ્યાસો ભવન્તુ
શત્રુઓએ જે પ્રજાના રક્ષક એવા રાજાને સામાન્ય માણસોમાં વસાવ્યા છે, અત્રિ ઋષિના પ્રાર્થનાઓ એ રાજાને મુક્ત કરે. જે લોકો અપમાન કરે છે, તેઓ પોતે અપમાની બને.
શુનશ્ચિચ્છેપં નિદિતં સહસ્રાદ્યૂપાદમુઞ્ચો અશમિષ્ટ હિ ષઃ । એવાસ્મદગ્ને વિ મુમુગ્ધિ પાશાન્હોતશ્ચિકિત્વ ઇહ તૂ નિષદ્ય
જેમ શૂનશેપને યજ્ઞના થાંભલા સાથે બાંધવામાં આવ્યો હતો, પણ એ મુક્ત થયો, કેમ કે તેને બલિ ન આપવાનો હતો; એ જ રીતે, અગ્નિ, હે વિદ્વાન હોતાર, અહીં બેઠા બેઠા અમને પણ આ બંધનમાંથી મુક્ત કર.