પ્રવાચ્યં વચસઃ કિં મે અસ્ય ગુહા હિતમુપ નિણિગ્વદન્તિ । યદુસ્રિયાણામપ વારિવ વ્રન્પાતિ પ્રિયં રુપો અગ્રં પદં વેઃ
મારા આ વચન વિશે શું કહેવું, જે ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યું છે? જ્ઞાની એને છુપાયેલું કહે છે. જેમ ગાયમાંથી પાણી દૂર વહે છે, તેમ પ્રિય રૂપ, શ્રેષ્ઠ પગલુ, દૂર જાય છે.
ઇદમુ ત્યન્મહિ મહામનીકં યદુસ્રિયા સચત પૂર્વ્યં ગૌઃ । ઋતસ્ય પદે અધિ દીદ્યાનં ગુહા રઘુષ્યદ્રઘુયદ્વિવેદ
આ ખરેખર મહાન અને વિશાળ છે, જેને ગાય, ઉષા સાથે જોડાઈ, પ્રાચીન રીતે અનુસરે છે. સત્યના માર્ગ પર તેજસ્વી, છુપાયેલું, ઝડપી એ ઝડપથી જાણે છે.
અધ દ્યુતાનઃ પિત્રોઃ સચાસામનુત ગુહ્યં ચારુ પૃશ્નેઃ । માતુષ્પદે પરમે અન્તિ ષદ્ગોર્વૃષ્ણઃ શોચિષઃ પ્રયતસ્ય જિહ્વા
પછી તેજસ્વી એ પોતાના માતા-પિતાને જોડાયો અને ચિતરેલી ગાયના ગુપ્ત, સુંદર રૂપને અનુસરે છે. માતાના સ્થાનમાં, સર્વોચ્ચ અવસ્થામાં, બલવાન, તેજસ્વી અને ભક્તિપૂર્ણની જીભ સ્થિર છે.
ઋતં વોચે નમસા પૃચ્છ્યમાનસ્તવાશસા જાતવેદો યદીદમ્ । ત્વમસ્ય ક્ષયસિ યદ્ધ વિશ્વં દિવિ યદુ દ્રવિણં યત્પૃથિવ્યામ્
હું સત્ય બોલું છું, વિનમ્રતા અને સ્તુતિથી પૂછું છું, હે જાતવેદા, આ શું છે? તું અહીંનું બધું જાણે છે, સ્વર્ગમાં જે ધન છે કે પૃથ્વી પર જે છે.
કિં નો અસ્ય દ્રવિણં કદ્ધ રત્નં વિ નો વોચો જાતવેદશ્ચિકિત્વાન્ । ગુહાધ્વનઃ પરમં યન્નો અસ્ય રેકુ પદં ન નિદાના અગન્મ
અમારે માટે શું ધન છે, શું રત્ન છે? હે જાતવેદા, જ્ઞાની, તું અમને કહેજે. એનું સર્વોચ્ચ, ગુપ્ત માર્ગ શું છે, જે પગલું અમે હજી સુધી પહોંચ્યા નથી?
કા મર્યાદા વયુના કદ્ધ વામમચ્છા ગમેમ રઘવો ન વાજમ્ । કદા નો દેવીરમૃતસ્ય પત્નીઃ સૂરો વર્ણેન તતનન્નુષાસઃ
કઈ છે સીમા, શું કાર્ય, શું કૃપા, જેથી અમે દોડવીરોની જેમ ઝડપથી પુરસ્કાર સુધી પહોંચી શકીએ? ક્યારે અમૃતના પત્ની દેવીઓ, તેજસ્વી ઉષાઓ, અમને પોતાનો રંગ આપશે?
અનિરેણ વચસા ફલ્ગ્વેન પ્રતીત્યેન કૃધુનાતૃપાસઃ । અધા તે અગ્ને કિમિહા વદન્ત્યનાયુધાસ આસતા સચન્તામ્
અસત્ય અને નિર્બળ શબ્દોથી, જે ભેટથી તૃપ્ત નથી, એ લોકો અહીં શું બોલે છે, હે અગ્નિ? શસ્ત્ર વિના બેઠેલા એ બધા મળીને ચર્ચા કરે છે.
અસ્ય શ્રિયે સમિધાનસ્ય વૃષ્ણો વસોરનીકં દમ આ રુરોચ । રુશદ્વસાનઃ સુદૃશીકરૂપઃ ક્ષિતિર્ન રાયા પુરુવારો અદ્યૌત્
આ પ્રજ્વલિત, શક્તિશાળી અને ઉદાર અગ્નિના તેજથી ઘરનું મુખ ચમકે છે; તેજસ્વી વસ્ત્રો પહેરીને, સુંદર રૂપ ધરાવી, એ ધનવાનની જેમ તેજ આપે છે અને અનેક દાન આપે છે.
ઊર્ધ્વ ઊ ષુ ણો અધ્વરસ્ય હોતરગ્ને તિષ્ઠ દેવતાતા યજીયાન્ । ત્વં હિ વિશ્વમભ્યસિ મન્મ પ્ર વેધસશ્ચિત્તિરસિ મનીષામ્
હે અગ્નિ, અમારા યજ્ઞના પુજારી, ઊભા રહો, યજ્ઞ માટે શ્રેષ્ઠ સ્થાન લો; કેમ કે તું અમારા બધા સ્તુતિઓ જાણે છે, હે વિદ્વાન, તું અમારા વિચારોને પ્રેરણા આપે છે.
અમૂરો હોતા ન્યસાદિ વિક્ષ્વગ્નિર્મન્દ્રો વિદથેષુ પ્રચેતાઃ । ઊર્ધ્વં ભાનું સવિતેવાશ્રેન્મેતેવ ધૂમં સ્તભાયદુપ દ્યામ્
ભૂલ ન કરતો પુજારી અગ્નિ જાતિમાં બેઠો છે, સભામાં મૃદુ અને બુદ્ધિશાળી છે; એ પોતાનું તેજ સૂર્યની જેમ ઉપર ઉઠાવે છે, ધૂમાડા જેવો આકાશ સુધી વિસ્તરે છે.
યતા સુજૂર્ણી રાતિની ઘૃતાચી પ્રદક્ષિણિદ્દેવતાતિમુરાણઃ । ઉદુ સ્વરુર્નવજા નાક્રઃ પશ્વો અનક્તિ સુધિતઃ સુમેકઃ
જેમ દયાળુ અને ઘીથી અભિષેક કરેલો યજ્ઞદેવ, દેવો માટે દક્ષિણ તરફ ચાલે છે, તેમ નવજાત, શક્તિશાળી વૃષભ ઊભો થાય છે અને સુખી, તેજસ્વી એ પશુઓને તૈયાર કરે છે.
સ્તીર્ણે બર્હિષિ સમિધાને અગ્ના ઊર્ધ્વો અધ્વર્યુર્જુજુષાણો અસ્થાત્ । પર્યગ્નિઃ પશુપા ન હોતા ત્રિવિષ્ટ્યેતિ પ્રદિવ ઉરાણઃ
પાથરેલા કુશ પર, જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે, ત્યારે સીધો પુજારી આનંદથી ઊભો રહે છે; અગ્નિ, ગોપાળક જેવો, યજ્ઞકર્મમાં ફરતો, ત્રિવિષ્ટપ સ્થાન પર જઈ દેવો સુધી પહોંચે છે.
પરિ ત્મના મિતદ્રુરેતિ હોતાગ્નિર્મન્દ્રો મધુવચા ઋતાવા । દ્રવન્ત્યસ્ય વાજિનો ન શોકા ભયન્તે વિશ્વા ભુવના યદભ્રાટ્
પોતાના સ્વરૂપે, મૈત્રીભાવથી, પુજારી અગ્નિ મૃદુ અને મધુર વાણીથી યજ્ઞમાં ફરતો રહે છે; એની જ્વાળાઓ દોડતા ઘોડાઓ જેવી છે, જ્યારે એ પ્રગટે છે ત્યારે બધા જીવો ડરે છે.
ભદ્રા તે અગ્ને સ્વનીક સંદૃગ્ઘોરસ્ય સતો વિષુણસ્ય ચારુઃ । ન યત્તે શોચિસ્તમસા વરન્ત ન ધ્વસ્માનસ્તન્વી રેપ આ ધુઃ
હે અગ્નિ, તારો મુખ સુંદર અને દૃઢ દ્રષ્ટિ ધરાવનાર છે, ભયાનક અને વિવિધમાં પણ તું મનોહર છે; તારી જ્વાળા ક્યારેય અંધકારથી અટકાતી નથી, ને તારો શરીર કદી રાખ કે ધૂમાડાથી મલિન થતો નથી.
ન યસ્ય સાતુર્જનિતોરવારિ ન માતરાપિતરા નૂ ચિદિષ્ટૌ । અધા મિત્રો ન સુધિતઃ પાવકોઽગ્નિર્દીદાય માનુષીષુ વિક્ષુ
જેની ઉત્પત્તિને કોઈ રોકી શકતું નથી—ન પિતા, ન માતા, ન જન્મદાતા, એ પણ હવે નહીં; પછી, મૈત્રીદેવ જેવા શુદ્ધ અને યજ્ઞપ્રિય અગ્નિ માનવોમાં તેજ આપે છે.
દ્વિર્યં પઞ્ચ જીજનન્સંવસાનાઃ સ્વસારો અગ્નિં માનુષીષુ વિક્ષુ । ઉષર્બુધમથર્યો ન દન્તં શુક્રં સ્વાસં પરશું ન તિગ્મમ્
પાંચ-પાંચ બહેનો, સાથે રહીને, માનવોમાં અગ્નિને ઉત્પન્ન કરે છે; તીક્ષ્ણ દાંત જેવી, તેજસ્વી કુહાડી જેવી, એ ચપળ અને તીક્ષ્ણ અગ્નિ પ્રગટે છે.
તવ ત્યે અગ્ને હરિતો ઘૃતસ્ના રોહિતાસ ઋજ્વઞ્ચઃ સ્વઞ્ચઃ । અરુષાસો વૃષણ ઋજુમુષ્કા આ દેવતાતિમહ્વન્ત દસ્માઃ
હે અગ્નિ, તારા એ પીળા, ઘીથી અભિષેક કરેલા, લાલ અને સીધા વાળવાળા છે; એ લાલ, શક્તિશાળી અને સીધી જટાવાળા, અદ્ભુત તને દેવો સુધી બોલાવે છે.
યે હ ત્યે તે સહમાના અયાસસ્ત્વેષાસો અગ્ને અર્ચયશ્ચરન્તિ । શ્યેનાસો ન દુવસનાસો અર્થં તુવિષ્વણસો મારુતં ન શર્ધઃ
જે તારા સાથીઓ છે, શક્તિશાળી અને અશ્રમ, હે અગ્નિ, તેજથી યુક્ત થઈ ચાલે છે; એ ગર્જનારા, વિભૂષિત, પોતાના લક્ષ્ય શોધતા, શ્યેન જેવા, અને મારુતોની સેના જેવી છે.
અકારિ બ્રહ્મ સમિધાન તુભ્યં શંસાત્યુક્થં યજતે વ્યૂ ધાઃ । હોતારમગ્નિં મનુષો નિ ષેદુર્નમસ્યન્ત ઉશિજઃ શંસમાયોઃ
તારા માટે સ્તુતિ રચાઈ છે, અગ્નિ પ્રજ્વલિત કરીને સ્તુતિ અને ગાન અર્પણ થાય છે, યજ્ઞવિધિ ગોઠવાઈ છે; માનવો અગ્નિને પુજારી તરીકે બેસાડે છે, ભક્તિપૂર્વક, ગાન ગાતા.
અયમિહ પ્રથમો ધાયિ ધાતૃભિર્હોતા યજિષ્ઠો અધ્વરેષ્વીડ્યઃ । યમપ્નવાનો ભૃગવો વિરુરુચુર્વનેષુ ચિત્રં વિભ્વં વિશેવિશે
અહીં સર્જનહારો દ્વારા પ્રથમ પુજારી સ્થાપિત થયો છે, યજ્ઞ માટે શ્રેષ્ઠ, વિધિમાં સ્તુતિપાત્ર; ભૃગુઓએ, કુશળતાથી, વનોમાં તેજસ્વી અને સર્વત્ર વિખ્યાત એ અગ્નિને પ્રગટાવ્યો છે.
અગ્ને કદા ત આનુષગ્ભુવદ્દેવસ્ય ચેતનમ્ । અધા હિ ત્વા જગૃભ્રિરે મર્તાસો વિક્ષ્વીડ્યમ્
હે અગ્નિ, ક્યારે તારો દેવો સાથેનો સંબંધ સ્પષ્ટ થશે? કેમ કે ત્યારે જ માનવો તને જાતિમાં સ્તુતિપાત્ર માને છે.
ઋતાવાનં વિચેતસં પશ્યન્તો દ્યામિવ સ્તૃભિઃ । વિશ્વેષામધ્વરાણાં હસ્કર્તારં દમેદમે
ધર્મનિષ્ઠ અને બુદ્ધિશાળી એ અગ્નિને, આકાશની જેમ આવરણથી, બધા યજ્ઞોના વ્યવસ્થાપક અને દરેક ઘરમાં આનંદ લાવનાર તરીકે જુએ છે.
આશું દૂતં વિવસ્વતો વિશ્વા યશ્ચર્ષણીરભિ । આ જભ્રુઃ કેતુમાયવો ભૃગવાણં વિશેવિશે
વિવસ્વાનના ઝડપી દૂતને, જેને બધા જાતિઓએ સ્વીકાર્યો છે; ભૃગુઓએ એ તેજસ્વી અને વિખ્યાત અગ્નિને સર્વત્ર અપનાવ્યો છે.
તમીં હોતારમાનુષક્ચિકિત્વાંસં નિ ષેદિરે । રણ્વં પાવકશોચિષં યજિષ્ઠં સપ્ત ધામભિઃ
એ માનવીય પુજારી તરીકે, બુદ્ધિશાળી, તેજસ્વી, શુદ્ધ જ્વાળાવાળા, યજ્ઞ માટે શ્રેષ્ઠ એવા અગ્નિને સાત સ્થાન પર બેસાડવામાં આવ્યો છે.
તં શશ્વતીષુ માતૃષુ વન આ વીતમશ્રિતમ્ । ચિત્રં સન્તં ગુહા હિતં સુવેદં કૂચિદર્થિનમ્
એ અગ્નિ, અનાદિ માતાઓમાં, જંગલમાં, સદા બોલાવેલો અને આશ્રય લેવેલો છે; તે અદ્ભુત છે, ગુપ્ત રીતે વસે છે, બધું જાણે છે, અને ક્યારેક કોઈ તેને શોધે છે.
સસસ્ય યદ્વિયુતા સસ્મિન્નૂધન્નૃતસ્ય ધામન્રણયન્ત દેવાઃ । મહાઁ અગ્નિર્નમસા રાતહવ્યો વેરધ્વરાય સદમિદૃતાવા
જ્યારે તે વનસ્પતિથી અલગ થાય છે, ત્યારે દેવતાઓ એમાં સત્યનું દુધાળું સ્થાન આપે છે; મહાન અગ્નિને, વિનમ્રતાથી, દેવતાઓ પ્રજ્વલિત કરે છે, જે હંમેશાં યજ્ઞમાં સત્ય અને હવન સ્વીકારનાર છે.
વેરધ્વરસ્ય દૂત્યાનિ વિદ્વાનુભે અન્તા રોદસી સંચિકિત્વાન્ । દૂત ઈયસે પ્રદિવ ઉરાણો વિદુષ્ટરો દિવ આરોધનાનિ
યજમાનના કાર્યને જાણનારો, તું બુદ્ધિશાળી, આકાશ અને પૃથ્વીના બંને અંતને સમજે છે; દૂત બનીને, તું ઊંચા આકાશમાંથી વ્યાપક રીતે જાય છે અને સ્વર્ગના દ્વારો સારી રીતે જાણે છે.
કૃષ્ણં ત એમ રુશતઃ પુરો ભાશ્ચરિષ્ણ્વર્ચિર્વપુષામિદેકમ્ । યદપ્રવીતા દધતે હ ગર્ભં સદ્યશ્ચિજ્જાતો ભવસીદુ દૂતઃ
તારા રૂપ કાળા છે, આગળનો ભાગ તેજસ્વી છે, તારી જ્યોત સર્વરૂપોમાં અનોખી રીતે ફરે છે; જ્યારે બંધાયેલા લોકો ગર્ભને સ્થિર કરે છે, ત્યારે તું જન્મતાની સાથે જ દૂત બની જાય છે.
સદ્યો જાતસ્ય દદૃશાનમોજો યદસ્ય વાતો અનુવાતિ શોચિઃ । વૃણક્તિ તિગ્મામતસેષુ જિહ્વાં સ્થિરા ચિદન્ના દયતે વિ જમ્ભૈઃ
નવા જન્મેલા અગ્નિની તાકાત ત્યારે દેખાય છે, જ્યારે તેની જ્યોત પવન સાથે ચાલે છે; તે લાકડાંમાંથી તીક્ષ્ણ જીભ પસંદ કરે છે, અને મજબૂત ખોરાક પણ પોતાના દાંતથી ભક્ષે છે.
તૃષુ યદન્ના તૃષુણા વવક્ષ તૃષું દૂતં કૃણુતે યહ્વો અગ્નિઃ । વાતસ્ય મેળિં સચતે નિજૂર્વન્નાશું ન વાજયતે હિન્વે અર્વા
જ્યારે તે ત્રિપ્રકારના ખોરાકથી ત્રિગુણ બળ પામે છે, ત્યારે શક્તિશાળી અગ્નિ પોતે ત્રિપ્રકારનો દૂત બને છે; તે પવનના મિત્ર સાથે જોડાય છે, સતત સક્રિય રહીને, ઝડપી ચાલનારને આગળ ધપાવે છે.