ઋતાવાનં યજ્ઞિયં વિપ્રમુક્થ્યમા યં દધે માતરિશ્વા દિવિ ક્ષયમ્ । તં ચિત્રયામં હરિકેશમીમહે સુદીતિમગ્નિં સુવિતાય નવ્યસે
ધર્મનિષ્ઠ, યજ્ઞયોગ્ય, વિદ્વાન, જેને માતરિશ્વાને સ્વર્ગમાં નિવાસ આપ્યો. તેને, સુવર્ણ વાળવાળા તેજસ્વી અગ્નિને, અમે સારા માર્ગદર્શન અને નવી સમૃદ્ધિ માટે શોધીએ છીએ.
શુચિં ન યામન્નિષિરં સ્વર્દૃશં કેતું દિવો રોચનસ્થામુષર્બુધમ્ । અગ્નિં મૂર્ધાનં દિવો અપ્રતિષ્કુતં તમીમહે નમસા વાજિનં બૃહત્
પવિત્ર પ્રવાહ જેવો, ઝડપી, પ્રકાશમય, સ્વર્ગના પ્રદેશમાં પ્રકાશપુંજ, જગાડનાર. સ્વર્ગના મસ્તક, અજેય એવા મહાન વિજયી અગ્નિને અમે શ્રદ્ધાથી શોધીએ છીએ.
મન્દ્રં હોતારં શુચિમદ્વયાવિનં દમૂનસમુક્થ્યં વિશ્વચર્ષણિમ્ । રથં ન ચિત્રં વપુષાય દર્શતં મનુર્હિતં સદમિદ્રાય ઈમહે
આનંદદાયક, શુદ્ધ, બેસમક, ઉદાર, સર્વજનમાં બુદ્ધિશાળી એવા હોતારને, સુંદર રથ જેવો, મનુએ સ્થાપિત કર્યો છે, તેને અમે ચિરસ્થાયી નિવાસ માટે શોધીએ છીએ.
વૈશ્વાનરાય પૃથુપાજસે વિપો રત્ના વિધન્ત ધરુણેષુ ગાતવે । અગ્નિર્હિ દેવાઁ અમૃતો દુવસ્યત્યથા ધર્માણિ સનતા ન દૂદુષત્
વૈશ્વાનર, વિશાળ પગવાળા માટે, ગાયકોએ ધનને નિવાસસ્થાનોમાં વહેંચ્યું છે. અમર અગ્નિ દેવતાઓને પ્રસન્ન કરે છે, તેથી ધર્મ હંમેશા અડગ રહે છે.
અન્તર્દૂતો રોદસી દસ્મ ઈયતે હોતા નિષત્તો મનુષઃ પુરોહિતઃ । ક્ષયં બૃહન્તં પરિ ભૂષતિ દ્યુભિર્દેવેભિરગ્નિરિષિતો ધિયાવસુઃ
આગ્નિ, સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચે સંદેશવાહક બની અદ્ભુત રીતે ચાલે છે. એ માનવોના મુખ્ય પુરોહિત તરીકે બેસે છે. દેવતાઓએ શોભિત કરેલો આ અગ્નિ, પોતાની તેજસ્વી બુદ્ધિથી વિશાળ ઘરને પ્રકાશથી ઘેરી લે છે અને સૌને ધન આપે છે.
કેતું યજ્ઞાનાં વિદથસ્ય સાધનં વિપ્રાસો અગ્નિં મહયન્ત ચિત્તિભિઃ । અપાંસિ યસ્મિન્નધિ સંદધુર્ગિરસ્તસ્મિન્સુમ્નાનિ યજમાન આ ચકે
વિદ્વાનો પોતાના મનથી અગ્નિને યજ્ઞનો ચિહ્ન અને સભાનો કાર્યસાધક માની સન્માન આપે છે. એમાં જ સ્તોત્રો ગવાય છે, એમાં જ હવન સામગ્રી અર્પાય છે; એ પર જ યજમાન પોતાની પ્રાર્થનાઓ ધરાવે છે.
પિતા યજ્ઞાનામસુરો વિપશ્ચિતાં વિમાનમગ્નિર્વયુનં ચ વાઘતામ્ । આ વિવેશ રોદસી ભૂરિવર્પસા પુરુપ્રિયો ભન્દતે ધામભિઃ કવિઃ
અગ્નિ યજ્ઞોનો પિતા છે, સૌ જ્ઞાનીઓનો સ્વામી અને પૂજકોની માપદંડ તથા કળા છે. એ મહાન તેજથી સ્વર્ગ અને પૃથ્વીમાં પ્રવેશી ગયો છે. અનેકને પ્રિય એવા કવિ અગ્નિ પોતાના નિવાસસ્થાનોમાં આનંદ કરે છે.
ચન્દ્રમગ્નિં ચન્દ્રરથં હરિવ્રતં વૈશ્વાનરમપ્સુષદં સ્વર્વિદમ્ । વિગાહં તૂર્ણિં તવિષીભિરાવૃતં ભૂર્ણિં દેવાસ ઇહ સુશ્રિયં દધુઃ
પ્રભામય અગ્નિ, તેજસ્વી રથવાળો, સુવર્ણવ્રત ધરાવનારો, સર્વત્ર વ્યાપક, જળમાં વસતો અને પ્રકાશને જાણનારો છે. દેવતાઓએ અહીં ઝડપથી ચાલતા, શક્તિશાળી અને સુંદર કીર્તિવાળા અગ્નિને સ્થાપિત કર્યો છે.
અગ્નિર્દેવેભિર્મનુષશ્ચ જન્તુભિસ્તન્વાનો યજ્ઞં પુરુપેશસં ધિયા । રથીરન્તરીયતે સાધદિષ્ટિભિર્જીરો દમૂના અભિશસ્તિચાતનઃ
અગ્નિ દેવતાઓ અને મનુષ્યો સાથે અનેક રીતે વિચારો વડે યજ્ઞને પ્રગટાવે છે. એ સદાય યુવાન છે, સારા સંકલ્પથી રથચાલક બની ચાલે છે, ઘરનું રક્ષણ કરે છે અને દુષ્ટતાઓને દૂર કરે છે.
અગ્ને જરસ્વ સ્વપત્ય આયુન્યૂર્જા પિન્વસ્વ સમિષો દિદીહિ નઃ । વયાંસિ જિન્વ બૃહતશ્ચ જાગૃવ ઉશિગ્દેવાનામસિ સુક્રતુર્વિપામ્
અગ્નિ, તું તારી પોતાની શક્તિ અને આયુષ્યમાં વૃદ્ધિ પામ. અમને ઊર્જાથી પોષણ કર, અમારું કલ્યાણ કર. અમારાં બળને જાગૃત કર, મહાન લોકોને ઉઠાડ. તું દેવોમાં સુમતિ અને જ્ઞાનથી ભરેલો છે, હે દ્રષ્ટા.
વિશ્પતિં યહ્વમતિથિં નરઃ સદા યન્તારં ધીનામુશિજં ચ વાઘતામ્ । અધ્વરાણાં ચેતનં જાતવેદસં પ્ર શંસન્તિ નમસા જૂતિભિર્વૃધે
પુરુષો હંમેશા પ્રજાપતિ, યુવાન અતિથિ, વિચારોના માર્ગદર્શક અને પૂજકોમાં ઝડપી એવા અગ્નિની સ્તુતિ કરે છે. તેઓ જન્મનો જ્ઞાતા, યજ્ઞનો ચેતન, અગ્નિને ભક્તિ અને દાનથી વધારવા માટે પ્રસિદ્ધ કરે છે.
વિભાવા દેવઃ સુરણઃ પરિ ક્ષિતીરગ્નિર્બભૂવ શવસા સુમદ્રથઃ । તસ્ય વ્રતાનિ ભૂરિપોષિણો વયમુપ ભૂષેમ દમ આ સુવૃક્તિભિઃ
દેવ, અગ્નિ, વિદ્વાન અને કલ્યાણકર્તા, પોતાની શક્તિથી સમગ્ર ધરતીને ઘેરી લે છે અને સુંદર રથ ધરાવે છે. અમે તેના અનેક પોષક વ્રતોને ઘરગથ્થુ જીવનમાં શુભ વચનો સાથે સ્વીકારીએ.
વૈશ્વાનર તવ ધામાન્યા ચકે યેભિઃ સ્વર્વિદભવો વિચક્ષણ । જાત આપૃણો ભુવનાનિ રોદસી અગ્ને તા વિશ્વા પરિભૂરસિ ત્મના
હે સર્વત્ર વ્યાપક અગ્નિ, તારા નિવાસસ્થાનો સ્થાપિત થયા છે, જેના દ્વારા તું પ્રકાશનો જ્ઞાતા અને વિવેકી બન્યો છે. જન્મીને તું સમગ્ર જગત, સ્વર્ગ અને પૃથ્વી ભરેલી છે; તું તારી જાતથી બધું ઘેરી લે છે.
વૈશ્વાનરસ્ય દંસનાભ્યો બૃહદરિણાદેકઃ સ્વપસ્યયા કવિઃ । ઉભા પિતરા મહયન્નજાયતાગ્નિર્દ્યાવાપૃથિવી ભૂરિરેતસા
સર્વવ્યાપી અગ્નિના દાંતમાંથી મહાન કવિ, પોતાની શક્તિમાં અનન્ય, જન્મે છે. અગ્નિ, બંને માતા-પિતા, સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનું સન્માન કરીને, વિપુલ વંશ સાથે જન્મે છે.
સમિત્સમિત્સુમના બોધ્યસ્મે શુચાશુચા સુમતિં રાસિ વસ્વઃ । આ દેવ દેવાન્યજથાય વક્ષિ સખા સખીન્સુમના યક્ષ્યગ્ને
હે અગ્નિ, તું સદા જાગૃત અને શુદ્ધ મનથી અમને ઉઠાડ. અમને શુભ સંપત્તિ આપ. દેવતાઓને યજ્ઞ માટે લાવ, હે મિત્ર, તારા મિત્રો સાથે શુભ મનથી આવી, અમને આશીર્વાદ આપ.
યં દેવાસસ્ત્રિરહન્નાયજન્તે દિવેદિવે વરુણો મિત્રો અગ્નિઃ । સેમં યજ્ઞં મધુમન્તં કૃધી નસ્તનૂનપાદ્ઘૃતયોનિં વિધન્તમ્
જેને દેવતાઓ દિવસમાં ત્રણ વખત પૂજે છે—વરુણ, મિત્ર અને અગ્નિ—એ તનૂનપાત, તું અમારો આ યજ્ઞ મધુર બનાવ, ઘૃતથી જન્મેલા આ હવનકુંડમાં સ્થાપિત કર.
પ્ર દીધિતિર્વિશ્વવારા જિગાતિ હોતારમિળઃ પ્રથમં યજધ્યૈ । અચ્છા નમોભિર્વૃષભં વન્દધ્યૈ સ દેવાન્યક્ષદિષિતો યજીયાન્
પ્રભામય અને સર્વમંગલદાયક અગ્નિ, યજ્ઞ માટે પ્રથમ પુરોહિત ઇળા તરીકે આગળ વધે છે. આપણે શ્રદ્ધાથી એ વૃષભનું સ્તવન કરીએ; એ પ્રેરિત થઈ દેવતાઓની પૂજા કરે છે અને યજ્ઞમાં સર્વોત્તમ છે.
ઊર્ધ્વો વાં ગાતુરધ્વરે અકાર્યૂર્ધ્વા શોચીંષિ પ્રસ્થિતા રજાંસિ । દિવો વા નાભા ન્યસાદિ હોતા સ્તૃણીમહિ દેવવ્યચા વિ બર્હિઃ
યજ્ઞમાં તમારો માર્ગ સીધો છે, તમારાં જ્વાળા ઊંચી છે અને આકાશમાં પ્રસરે છે. પુરોહિત સ્વર્ગના નાભિમાં બેસે છે; ચાલો, આપણે દેવતાઓ માટે પવિત્ર કુશવિસ્તર વિછેરીએ.
સપ્ત હોત્રાણિ મનસા વૃણાના ઇન્વન્તો વિશ્વં પ્રતિ યન્નૃતેન । નૃપેશસો વિદથેષુ પ્ર જાતા અભીમં યજ્ઞં વિ ચરન્ત પૂર્વીઃ
મનથી સાત પુરોહિતોને પસંદ કરીને, સત્યથી સૌને બોલાવી, સભામાં શોભિત થાય છે. સભામાં જન્મેલા એ પૂર્વજ યજ્ઞોમાં વિહાર કરે છે.
આ ભન્દમાને ઉષસા ઉપાકે ઉત સ્મયેતે તન્વા વિરૂપે । યથા નો મિત્રો વરુણો જુજોષદિન્દ્રો મરુત્વાઁ ઉત વા મહોભિઃ
પ્રભાતે બે બહેનો અલગ-અલગ રૂપે આવે છે. જેમ મિત્ર, વરુણ, ઇન્દ્ર અને મરુતાદિ દેવતાઓ પોતાની મહિમાથી અમને પ્રસન્ન કરે તેમ થાય.
દૈવ્યા હોતારા પ્રથમા ન્યૃઞ્જે સપ્ત પૃક્ષાસઃ સ્વધયા મદન્તિ । ઋતં શંસન્ત ઋતમિત્ત આહુરનુ વ્રતં વ્રતપા દીધ્યાનાઃ
દૈવીય પ્રથમ પુરોહિતો સ્થાપિત થાય છે, સાત ગાયક પોતાની સ્વભાવમાં આનંદ કરે છે. તેઓ સત્યનું ગાન કરે છે, તેને સત્ય કહે છે અને વ્રતનું પાલન કરતા તેજસ્વી રહે છે.
આ ભારતી ભારતીભિઃ સજોષા ઇળા દેવૈર્મનુષ્યેભિરગ્નિઃ । સરસ્વતી સારસ્વતેભિરર્વાક્તિસ્રો દેવીર્બર્હિરેદં સદન્તુ
ભારતી પોતાની બહેનો સાથે, ઇળા દેવતાઓ અને મનુષ્યો સાથે, અગ્નિ અને સરસ્વતી પોતાની સાથેીઓ સાથે આવે. આ ત્રણે દેવીઓ આ પવિત્ર કુશપર બેસે.
તન્નસ્તુરીપમધ પોષયિત્નુ દેવ ત્વષ્ટર્વિ રરાણઃ સ્યસ્વ । યતો વીરઃ કર્મણ્યઃ સુદક્ષો યુક્તગ્રાવા જાયતે દેવકામઃ
પોષણ આપનાર દેવત્વષ્ટાએ અમારે પર કૃપા રાખે. એમાંથી જ પરાક્રમી, કુશળ અને દેવોને પ્રસન્ન કરનાર, ઉત્તમ કાર્ય કરનાર વીર જન્મે છે.
વનસ્પતેઽવ સૃજોપ દેવાનગ્નિર્હવિઃ શમિતા સૂદયાતિ । સેદુ હોતા સત્યતરો યજાતિ યથા દેવાનાં જનિમાનિ વેદ
વનસ્પતિની જેમ, અન્નનું હવન દેવોને અર્પણ કર. અગ્નિ, શાંત કરનાર, હવન તૈયાર કરે છે. સાચો હોતા તેમ જ યજ્ઞ કરે છે, કારણ કે તે દેવોના મૂળ જાણે છે.
આ યાહ્યગ્ને સમિધાનો અર્વાઙિન્દ્રેણ દેવૈઃ સરથં તુરેભિઃ । બર્હિર્ન આસ્તામદિતિઃ સુપુત્રા સ્વાહા દેવા અમૃતા માદયન્તામ્
અગ્નિ, તું પ્રજ્વલિત થઈને ઇન્દ્ર અને બીજા દેવતાઓ સાથે ઝડપથી આવ. અદિતિ અને એના સારા પુત્રો યજ્ઞકુંડ પાસે બેસે અને અમર દેવતાઓ સ્વાહા સાથે આનંદ માણે.
પ્રત્યગ્નિરુષસશ્ચેકિતાનોઽબોધિ વિપ્રઃ પદવીઃ કવીનામ્। પૃથુપાજા દેવયદ્ભિઃ સમિદ્ધોઽપ દ્વારા તમસો વહ્નિરાવઃ
અગ્નિ, જાગૃત અને ઋષિઓના માર્ગ જાણનારો, ઉગ્યો છે. વિશાળ પગવાળો, દેવપ્રભાથી તેજસ્વી પુરોહિત, પોતાની જ્યોતિથી અંધકારના દ્વાર દૂર કરે છે.
પ્રેદ્વગ્નિર્વાવૃધે સ્તોમેભિર્ગીર્ભિઃ સ્તોતૄણાં નમસ્ય ઉક્થૈઃ। પૂર્વીર્ઋતસ્ય સંદૃશશ્ચકાનઃ સં દૂતો અદ્યૌદુષસો વિરોકે
અગ્નિ સ્તુતિ, ગીત અને સ્તોત્રોથી વધુ તેજસ્વી થયો છે. અનેક સત્યરૂપો જોઈને, આજે એ દૂત ઉષા સમયે પ્રકાશિત થાય છે.
અધાય્યગ્નિર્માનુષીષુ વિક્ષ્વપાં ગર્ભો મિત્ર ઋતેન સાધન્। આ હર્યતો યજતઃ સાન્વસ્થાદભૂદુ વિપ્રો હવ્યો મતીનામ્
પછી અગ્નિ, માનવોમાં બીજરૂપે, મૈત્ર દ્વારા સત્યથી સ્થાપિત થયો છે. યજમાનના હવનમાંથી ઉદ્ભવ્યો છે. એ જ્ઞાની, આવાહન માટે યોગ્ય, વિચારશક્તિનો આધાર બન્યો છે.
મિત્રો અગ્નિર્ભવતિ યત્સમિદ્ધો મિત્રો હોતા વરુણો જાતવેદાઃ। મિત્રો અધ્વર્યુરિષિરો દમૂના મિત્રઃ સિન્ધૂનામુત પર્વતાનામ્
જ્યારે અગ્નિ પ્રજ્વલિત થાય છે ત્યારે તે મૈત્ર બને છે. મૈત્ર હોતા છે, વરુણ સર્વજ્ઞ છે. મૈત્ર અધ્વર્યુ, પ્રેરક અને ગૃહસ્થ છે. મૈત્ર નદીઓ અને પર્વતોનો પણ સ્વામી છે.
પાતિ પ્રિયં રિપો અગ્રં પદં વેઃ પાતિ યહ્વશ્ચરણં સૂર્યસ્ય। પાતિ નાભા સપ્તશીર્ષાણમગ્નિઃ પાતિ દેવાનામુપમાદમૃષ્વઃ
અગ્નિ પ્રિય, ઘોડાની શ્રેષ્ઠ પથને રક્ષે છે. તે સૂર્યના ઝડપી માર્ગને પણ જાળવે છે. અગ્નિ સાતમાથાવાળાની નાભિને અને દેવોના ઉન્નત સ્વરૂપને પણ રક્ષે છે.