ઉપ હ્વયે સુદુઘાં ધેનુમેતાં સુહસ્તો ગોધુગુત દોહદેનામ્ । શ્રેષ્ઠં સવં સવિતા સાવિષન્નોઽભીદ્ધો ઘર્મસ્તદુ ષુ પ્ર વોચમ્
હું આ સુદૂધા ગાયને બોલાવું છું, જે સારા હાથથી દેવતાઓ માટે દૂધ આપે છે; ચાલો, અમે અશ્વિનીકુમારો, એને દૂધ દોઈએ. શ્રેષ્ઠ યજ્ઞ, સવિતા લાવેલો, ગરમ પાત્ર, હું હવે કહું છું.
હિઙ્કૃણ્વતી વસુપત્ની વસૂનાં વત્સમિચ્છન્તી મનસાભ્યાગાત્ । દુહામશ્વિભ્યાં પયો અઘ્ન્યેયં સા વર્ધતાં મહતે સૌભગાય
હિંકાર કરતી, ધનની માલિક, વાછરડાની ઈચ્છા રાખતી ગાય મનથી આવી. આ અઘ્ન્યા ગાય, અશ્વિનીકુમારો દ્વારા દૂધવાવાની, મહાન સૌભાગ્ય માટે વધે.
ગૌરમીમેદનુ વત્સં મિષન્તં મૂર્ધાનં હિઙ્ઙકૃણોન્માતવા ઉ । સૃક્વાણં ઘર્મમભિ વાવશાના મિમાતિ માયું પયતે પયોભિઃ
ગાય પોતાના વાછરડાને શોધતી, હિંકાર કરતી, માથું ઊંચું કરીને આવે છે. ગરમ પાત્રની ઈચ્છાથી, એ દૂધ વહાવે છે, પોતાના જીવનને દૂધથી માપે છે.
અયં સ શિઙ્ક્તે યેન ગૌરભીવૃતા મિમાતિ માયું ધ્વસનાવધિ શ્રિતા । સા ચિત્તિભિર્નિ હિ ચકાર મર્ત્યં વિદ્યુદ્ભવન્તી પ્રતિ વવ્રિમૌહત
આ એ છે જે છાંટે છે, જેના દ્વારા ઘેરાયેલી ગાય પોતાનું જીવન માપે છે અને દિવસોનાં અંત સુધી પહોંચે છે. પોતાના વિચારો વડે એ મરણશીલને રચે છે; વીજળી બની, એ તેને પોતાના વસ્ત્રથી ઢાંકે છે.
અનચ્છયે તુરગાતુ જીવમેજદ્ધ્રુવં મધ્ય આ પસ્ત્યાનામ્ । જીવો મૃતસ્ય ચરતિ સ્વધાભિરમર્ત્યો મર્ત્યેના સયોનિઃ
આછાદન વિના, ઝડપી ચાલતી, જીવંત, ધ્રુવ પણ ધૂળમાં કંપતી, ઘરનાં મધ્યમાં સ્થિર છે. જીવ પોતાના નિયમથી મૃતમાં ફરતો રહે છે; અમર, મરનાર સાથે જોડાયેલો છે.
અપશ્યં ગોપામનિપદ્યમાનમા ચ પરા ચ પથિભિશ્ચરન્તમ્ । સ સધ્રીચીઃ સ વિષૂચીર્વસાન આ વરીવર્તિ ભુવનેષ્વન્તઃ
હું એ ગોપાળને જોયો, જે ક્યારેય આરામ લેતો નથી, નજીક અને દૂરના માર્ગે ફરતો રહે છે. એ સમાન વસ્ત્ર ધારણ કરીને, સાથે અને અલગ ચાલે છે, અને સર્વ જગતમાં વ્યાપે છે.
ય ઈં ચકાર ન સો અસ્ય વેદ ય ઈં દદર્શ હિરુગિન્નુ તસ્માત્ । સ માતુર્યોના પરિવીતો અન્તર્બહુપ્રજા નિરૃતિમા વિવેશ
જેણે એને બનાવ્યું એ એને જાણતો નથી; જેણે એને જોયું, એ કહેશે. માતાના ગર્ભમાં અનેક સંતાન સાથે ઘેરાયેલો, એ અંતે વિનાશમાં પ્રવેશી જાય છે.
દ્યૌર્મે પિતા જનિતા નાભિરત્ર બન્ધુર્મે માતા પૃથિવી મહીયમ્ । ઉત્તાનયોશ્ચમ્વોર્યોનિરન્તરત્રા પિતા દુહિતુર્ગર્ભમાધાત્
આકાશ મારા પિતા છે, જન્મદાતા અને અહીંનું કેન્દ્ર છે; વિશાળ ધરતી મારી માતા અને સંબંધિ છે. આ બંને વિસ્તૃત પાત્રો વચ્ચે ગર્ભસ્થાન છે; ત્યાં પિતાએ પુત્રીમાં બીજ રાખ્યું.
પૃચ્છામિ ત્વા પરમન્તં પૃથિવ્યાઃ પૃચ્છામિ યત્ર ભુવનસ્ય નાભિઃ । પૃચ્છામિ ત્વા વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતઃ પૃચ્છામિ વાચઃ પરમં વ્યોમ
હું તને ધરતીના અંત વિશે પૂછું છું; હું પૂછું છું કે જગતનું કેન્દ્ર ક્યાં છે. હું પુછું છું શક્તિશાળી ઘોડાના બીજ વિશે; હું પુછું છું વાણીના સર્વોચ્ચ આકાશ વિશે.
ઇયં વેદિઃ પરો અન્તઃ પૃથિવ્યા અયં યજ્ઞો ભુવનસ્ય નાભિઃ । અયં સોમો વૃષ્ણો અશ્વસ્ય રેતો બ્રહ્માયં વાચઃ પરમં વ્યોમ
આ વિધિસ્થળ ધરતીનો અંત છે; આ યજ્ઞ જગતનું કેન્દ્ર છે. આ સોમ શક્તિશાળી ઘોડાનું બીજ છે; આ બ્રહ્મ વાણીનું સર્વોચ્ચ આકાશ છે.
સપ્તાર્ધગર્ભા ભુવનસ્ય રેતો વિષ્ણોસ્તિષ્ઠન્તિ પ્રદિશા વિધર્મણિ । તે ધીતિભિર્મનસા તે વિપશ્ચિતઃ પરિભુવઃ પરિ ભવન્તિ વિશ્વતઃ
સાત અર્ધજન્મા જગતનું બીજ ધરાવે છે, તેઓ દિશાઓમાં, વિષ્ણુ દ્વારા સ્થાપિત છે. પોતાના વિચાર, મન અને જ્ઞાનથી, તેઓ સર્વત્ર બધું આવરી લે છે.
ન વિ જાનામિ યદિવેદમસ્મિ નિણ્યઃ સંનદ્ધો મનસા ચરામિ । યદા માગન્પ્રથમજા ઋતસ્યાદિદ્વાચો અશ્નુવે ભાગમસ્યાઃ
હું સાચે શું છું એ જાણતો નથી; છુપાયેલો અને બંધાયેલો, હું મનથી ફરું છું. જ્યારે સત્યના પ્રથમ જન્મેલા મારા પાસે આવ્યા, ત્યારે મને આ વાણીમાં ભાગ મળ્યો.
અપાઙ્પ્રાઙેતિ સ્વધયા ગૃભીતોઽમર્ત્યો મર્ત્યેના સયોનિઃ । તા શશ્વન્તા વિષૂચીના વિયન્તા ન્યન્યં ચિક્યુર્ન નિ ચિક્યુરન્યમ્
પોતાની સ્વભાવથી બંધાયેલો, અમર એકવાર દૂર જાય છે, એકવાર નજીક આવે છે; અમર અને મરનાર એક જ મૂળ ધરાવે છે. તેઓ સતત અલગ પડતા અને વિભાજિત થતા, એકને ઓળખે છે અને બીજાને ઓળખતા નથી.
ઋચો અક્ષરે પરમે વ્યોમન્યસ્મિન્દેવા અધિ વિશ્વે નિષેદુઃ । યસ્તન્ન વેદ કિમૃચા કરિષ્યતિ ય ઇત્તદ્વિદુસ્ત ઇમે સમાસતે
મંત્રો અવિનાશી સર્વોચ્ચ આકાશમાં સ્થિત છે, જ્યાં બધા દેવતાઓ બેઠા છે. જે એ જાણતો નથી, તે મંત્રથી શું કરશે? પણ જે જાણે છે, તેઓ અહીં એકત્ર થાય છે.
સૂયવસાદ્ભગવતી હિ ભૂયા અથો વયં ભગવન્તઃ સ્યામ । અદ્ધિ તૃણમઘ્ન્યે વિશ્વદાનીં પિબ શુદ્ધમુદકમાચરન્તી
શ્રેષ્ઠ ચારોને કારણે ધન્ય વધુ ધન્ય થાઓ; અને અમે પણ ભાગ્યશાળી બનીએ. હે અઘ્ન્યા, સર્વ દાતા, તું ઘાસ ખા અને શુદ્ધ પાણી પીજે.
ગૌરીર્મિમાય સલિલાનિ તક્ષત્યેકપદી દ્વિપદી સા ચતુષ્પદી । અષ્ટાપદી નવપદી બભૂવુષી સહસ્રાક્ષરા પરમે વ્યોમન્
ગૌરીએ જળોને માપ્યા; એ એક પગવાળી, બે પગવાળી અને ચાર પગવાળી છે. એ આઠ પગવાળી, નવ પગવાળી બની અને સર્વોચ્ચ આકાશમાં હજાર અક્ષરવાળી બની.
તસ્યાઃ સમુદ્રા અધિ વિ ક્ષરન્તિ તેન જીવન્તિ પ્રદિશશ્ચતસ્રઃ । તતઃ ક્ષરત્યક્ષરં તદ્વિશ્વમુપ જીવતિ
એમાંથી મહાસાગરો વહે છે; એથી ચારેય દિશાઓ જીવંત રહે છે. એમાંથી અવિનાશી વહે છે; એથી બધું જીવંત છે.
શકમયં ધૂમમારાદપશ્યં વિષૂવતા પર એનાવરેણ । ઉક્ષાણં પૃશ્નિમપચન્ત વીરાસ્તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્
હું દૂરથી ધૂમ્રો જોયો, જાણે અગ્નિથી, પવન તેને દૂર અને નજીક લઈ જાય છે. વિરોને ચિતરેલી ગાયનું દુધ દોહ્યું; એ જ પ્રથમ નિયમો હતા.
ત્રયઃ કેશિન ઋતુથા વિ ચક્ષતે સંવત્સરે વપત એક એષામ્ । વિશ્વમેકો અભિ ચષ્ટે શચીભિર્ધ્રાજિરેકસ્ય દદૃશે ન રૂપમ્
ત્રણ જટાવાળા યોગ્ય સમયે દેખાય છે; વર્ષમાં તેમાથી એકનું વાળ કપાય છે. એક પોતાની શક્તિથી બધું જુએ છે; બીજાનું રૂપ દેખાતું નથી, જો કે એ શોભાયમાન છે.
ચત્વારિ વાક્પરિમિતા પદાનિ તાનિ વિદુર્બ્રાહ્મણા યે મનીષિણઃ । ગુહા ત્રીણિ નિહિતા નેઙ્ગયન્તિ તુરીયં વાચો મનુષ્યા વદન્તિ
વાણીના ચાર પગલા છે; જ્ઞાની બ્રાહ્મણો એ જાણે છે. ત્રણ ગુપ્ત છે, લોકો ચોથું પગલું બોલે છે.
ઇન્દ્રં મિત્રં વરુણમગ્નિમાહુરથો દિવ્યઃ સ સુપર્ણો ગરુત્માન્ । એકં સદ્વિપ્રા બહુધા વદન્ત્યગ્નિં યમં માતરિશ્વાનમાહુઃ
કેટલાક એને ઇન્દ્ર, મિત્ર, વર્ણ, અગ્નિ કહે છે; એ જ દિવ્ય, સુંદર પાંખવાળો ગરુડ છે. જ્ઞાની એ એકને અનેક નામે ઓળખે છે: અગ્નિ, યમ, માતરિશ્વાન કહે છે.
કૃષ્ણં નિયાનં હરયઃ સુપર્ણા અપો વસાના દિવમુત્પતન્તિ । ત આવવૃત્રન્સદનાદૃતસ્યાદિદ્ઘૃતેન પૃથિવી વ્યુદ્યતે
કાળા, પીળા અને સુંદર પાંખવાળા, જળવસ્ત્ર ધારણ કરીને આકાશે ઉડે છે. તેઓ ફર્યા પછી સત્યના સ્થાનને છોડે છે; પછી ધરતી ઘીથી તેજસ્વી બની.
દ્વાદશ પ્રધયશ્ચક્રમેકં ત્રીણિ નભ્યાનિ ક ઉ તચ્ચિકેત । તસ્મિન્સાકં ત્રિશતા ન શઙ્કવોઽર્પિતાઃ ષષ્ટિર્ન ચલાચલાસઃ
બાર કાંડા, એક ચક્કર, ત્રણ કેન્દ્ર—આને કોણ સમજે? તેમાં ત્રણસો સાઠ ખૂંટા ગોઠવાયેલા છે, જે હલતા નથી, જો કે હલતા દેખાય છે.
યસ્તે સ્તનઃ શશયો યો મયોભૂર્યેન વિશ્વા પુષ્યસિ વાર્યાણિ । યો રત્નધા વસુવિદ્યઃ સુદત્રઃ સરસ્વતિ તમિહ ધાતવે કઃ
તે તારો સ્તન જે ભરપૂર છે, આનંદદાયક છે, જેના દ્વારા તું સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓ પોષે છે—જે રત્નધારી, ધનની જાણકારી અને શુભદાયી છે—હે સરસ્વતી, એ અમારે પોષણ માટે અહીં મૂકી દે.
યજ્ઞેન યજ્ઞમયજન્ત દેવાસ્તાનિ ધર્માણિ પ્રથમાન્યાસન્ । તે હ નાકં મહિમાનઃ સચન્ત યત્ર પૂર્વે સાધ્યાઃ સન્તિ દેવાઃ
યજ્ઞથી દેવોએ યજ્ઞ કર્યો; એ જ પ્રથમ નિયમો હતા. એ મહાનોએ એ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું, જ્યાં પૂર્વના સાધ્ય દેવતાઓ છે.
સમાનમેતદુદકમુચ્ચૈત્યવ ચાહભિઃ । ભૂમિં પર્જન્યા જિન્વન્તિ દિવં જિન્વન્ત્યગ્નયઃ
આ જ પાણી, દિવસ સાથે ઊંચે ચઢે છે અને નીચે પડે છે; મેઘોથી ધરતીને તાજગી મળે છે, અને અગ્નિથી આકાશમાં પ્રાણ ફૂંકાય છે.
દિવ્યં સુપર્ણં વાયસં બૃહન્તમપાં ગર્ભં દર્શતમોષધીનામ્ । અભીપતો વૃષ્ટિભિસ્તર્પયન્તં સરસ્વન્તમવસે જોહવીમિ
હું સરસ્વતીનું આહ્વાન કરું છું—દિવ્ય, વિશાળ પાંખો ધરાવનાર, જલમાં રહેલા બીજરૂપ, ઔષધિઓમાં સૌથી સ્પષ્ટ દેખાતા, વરસાદથી તૃપ્તિ લાવનારા—મારી મદદે આવો.
કયા શુભા સવયસઃ સનીળાઃ સમાન્યા મરુતઃ સં મિમિક્ષુઃ । કયા મતી કુત એતાસ એતેઽર્ચન્તિ શુષ્મં વૃષણો વસૂયા
કઈ સુંદરતા, કઈ સગાઈ કે કઈ એકતા વડે તમે, મારુતો, એક થવા ઈચ્છો છો? કઈ વિચારથી, ક્યાંથી આવ્યાં છો, કે તમે સૌ શક્તિશાળી ધન માટે ઉત્સુક બનીને તેજ પામો છો?
કસ્ય બ્રહ્માણિ જુજુષુર્યુવાનઃ કો અધ્વરે મરુત આ વવર્ત । શ્યેનાઁ ઇવ ધ્રજતો અન્તરિક્ષે કેન મહા મનસા રીરમામ
યુવાનોએ કયા સ્તુતિઓમાં આનંદ અનુભવ્યો? યજ્ઞમાં કોણે મારુતોને ફેરવ્યા? શ્યેનની જેમ આકાશમાં દોડતા, કયા મહાન મનથી આપણે આનંદ માણીએ છીએ?
કુતસ્ત્વમિન્દ્ર માહિનઃ સન્નેકો યાસિ સત્પતે કિં ત ઇત્થા । સં પૃચ્છસે સમરાણઃ શુભાનૈર્વોચેસ્તન્નો હરિવો યત્તે અસ્મે
ઇન્દ્ર, મહાન શક્તિ ધરાવનાર, તું એકલો ક્યાંથી આવ્યો, સત્યના સ્વામી? આવું કેમ છે? તું સૌ સુંદર લોકો સાથે પૂછે છે; હે રથચાલક, અમારે માટે તારે શું છે, એ અમને કહો.