શુનમસ્મભ્યમૂતયે વરુણો મિત્રો અર્યમા । શર્મ યચ્છન્તુ સપ્રથ આદિત્યાસો યદીમહે અતિ દ્વિષઃ
વરુણ, મિત્ર, આર્યમાન અને આદિત્યો અમને સુરક્ષિત રહેવા માટે વિશાળ રક્ષા આપે, જેમ અમે દુશ્મનોને પાર કરવા ઈચ્છીએ છીએ.
યથા હ ત્યદ્વસવો ગૌર્યં ચિત્પદિ ષિતામમુઞ્ચતા યજત્રાઃ । એવો ષ્વસ્મન્મુઞ્ચતા વ્યંહઃ પ્ર તાર્યગ્ને પ્રતરં ન આયુઃ
જેમ તમે દેવોએ ગાયને બાંધેલી હાલતમાં છુટકારો આપ્યો હતો, તેમ હવે અમને પણ દુઃખમાંથી મુક્ત કરો; હે અગ્નિ, દુઃખ દૂર કરો અને અમારું આયુષ્ય નદી પાર ઉતારનારની જેમ પાર કરો.
રાત્રી વ્યખ્યદાયતી પુરુત્રા દેવ્યક્ષભિઃ । વિશ્વા અધિ શ્રિયોઽધિત
રાત્રિ, અનેક સ્થળે પ્રકાશિત થઈને, પોતાના તારાઓથી શોભાયમાન બની આવી છે; તેણે સર્વ શોભાઓ પર અધિકાર મેળવી લીધો છે.
ઓર્વપ્રા અમર્ત્યા નિવતો દેવ્યુદ્વતઃ । જ્યોતિષા બાધતે તમઃ
અમર દેવી, દુર સુધી પ્રસરીને, નીચલા અને ઊંચા પ્રદેશોમાં ઉતરે છે; પોતાની પ્રકાશથી તે અંધકારને દૂર કરે છે.
નિરુ સ્વસારમસ્કૃતોષસં દેવ્યાયતી । અપેદુ હાસતે તમઃ
આ દેવી આગળ વધીને પોતાની બહેન ઉષાને દૂર મોકલે છે; હવે અંધકાર દૂર થઈ ગયું છે અને હસતું રહ્યું નથી.
સા નો અદ્ય યસ્યા વયં નિ તે યામન્નવિક્ષ્મહિ । વૃક્ષે ન વસતિં વયઃ
જેની રાહે આપણે આજે ચાલીએ છીએ, એ દેવી અમને આશરો આપે, જેમ વૃક્ષમાં પંખીઓ રહે છે.
નિ ગ્રામાસો અવિક્ષત નિ પદ્વન્તો નિ પક્ષિણઃ । નિ શ્યેનાસશ્ચિદર્થિનઃ
ગામડાં શાંત થઈ ગયા છે, પગે ચાલનારા અને પંખીઓ પણ સ્થિર થઈ ગયા છે, ભૂખ્યા શ્યેન પણ હવે આરામે છે.
યાવયા વૃક્યં વૃકં યવય સ્તેનમૂર્મ્યે । અથા નઃ સુતરા ભવ
તુ વાઘ અને જંગલી પ્રાણી દૂર હાંકી દે, રસ્તામાંથી ચોરને પણ દૂર કર; પછી અમારો મજબૂત રક્ષક બની જા.
ઉપ મા પેપિશત્તમઃ કૃષ્ણં વ્યક્તમસ્થિત । ઉષ ઋણેવ યાતય
ઘેરું અંધકાર મારી પાસે આવીને ઊભું છે, કાળું અને સ્પષ્ટ દેખાય છે; હે રાત્રિ, દેવું જેમ, તું એ દૂર હાંકી દે.
ઉપ તે ગા ઇવાકરં વૃણીષ્વ દુહિતર્દિવઃ । રાત્રિ સ્તોમં ન જિગ્યુષે
ગાયો પોતાના વાછરડાં પાસે જાય એમ હું તારી પાસે આવ્યો છું; હે આકાશકન્યા રાત્રિ, એવી સ્તુતિ પસંદ કર જે ક્યારેય હારી ન જાય.
મમાગ્ને વર્ચો વિહવેષ્વસ્તુ વયં ત્વેન્ધાનાસ્તન્વં પુષેમ । મહ્યં નમન્તાં પ્રદિશશ્ચતસ્રસ્ત્વયાધ્યક્ષેણ પૃતના જયેમ
હે અગ્નિ, મારી તેજસ્વિતા સભામાં રહે; અમે તારા ઉપાસકો શરીરે સુખી રહીએ. ચારેય દિશાઓ મને વંદન કરે; તારી દેખરેખમાં અમે વિજય મેળવીએ.
મમ દેવા વિહવે સન્તુ સર્વ ઇન્દ્રવન્તો મરુતો વિષ્ણુરગ્નિઃ । મમાન્તરિક્ષમુરુલોકમસ્તુ મહ્યં વાતઃ પવતાં કામે અસ્મિન્
મારા સાથે સભામાં બધા દેવતાઓ રહે—ઇન્દ્ર, મરુત, વિષ્ણુ, અગ્નિ; મારા માટે આકાશ વિશાળ અને ખુલ્લું રહે; પવન મારી ઇચ્છા પ્રમાણે ફૂંકાય.
મયિ દેવા દ્રવિણમા યજન્તાં મય્યાશીરસ્તુ મયિ દેવહૂતિઃ । દૈવ્યા હોતારો વનુષન્ત પૂર્વેઽરિષ્ટાઃ સ્યામ તન્વા સુવીરાઃ
દેવતાઓ યજ્ઞમાં મને ધન આપે; આશીર્વાદ અને દેવપુજન મારી સાથે રહે; પ્રાચીન દેવયજ્ઞકર્તાઓ મને અનુગ્રહ આપે; અમે નિરોગી અને બળવાન રહીએ.
મહ્યં યજન્તુ મમ યાનિ હવ્યાકૂતિઃ સત્યા મનસો મે અસ્તુ । એનો મા નિ ગાં કતમચ્ચનાહં વિશ્વે દેવાસો અધિ વોચતા નઃ
મારા માટે જે હવન છે, તે તેઓ કરે; મારી મનની ઇચ્છા સાચી રહે; કોઈપણ પ્રકારનું પાપ મારી પાસે ન આવે; બધા દેવતાઓ, આ અમારે માટે નક્કી કરો.
દેવીઃ ષળુર્વીરુરુ નઃ કૃણોત વિશ્વે દેવાસ ઇહ વીરયધ્વમ્ । મા હાસ્મહિ પ્રજયા મા તનૂભિર્મા રધામ દ્વિષતે સોમ રાજન્
દેવીઓ અમને બળવાન બનાવે; બધા દેવતાઓ અહીં અમને શક્તિ આપે. અમે સંતાનથી કે શરીરથી ન નાશ પામીએ; હે સોમરાજા, દુશ્મનથી અમને નુકસાન ન થાય.
અગ્ને મન્યું પ્રતિનુદન્પરેષામદબ્ધો ગોપાઃ પરિ પાહિ નસ્ત્વમ્ । પ્રત્યઞ્ચો યન્તુ નિગુતઃ પુનસ્તેઽમૈષાં ચિત્તં પ્રબુધાં વિ નેશત્
હે અગ્નિ, નિર્ભ્રમ રક્ષક, બીજાના ક્રોધને દૂર કરી, અમને ચારે બાજુથી બચાવ. જે અમારે વિરુદ્ધ છે, તેઓ પાછા વળી જાય, તેમનું જાગૃત મન અમને હરાવું નહીં.
ધાતા ધાતૄણાં ભુવનસ્ય યસ્પતિર્દેવં ત્રાતારમભિમાતિષાહમ્ । ઇમં યજ્ઞમશ્વિનોભા બૃહસ્પતિર્દેવાઃ પાન્તુ યજમાનં ન્યર્થાત્
ધાતા, સર્જનહાર, જગતના સ્વામી, દુશ્મનથી બચાવનાર દેવતા—અશ્વિનીકુમાર, બૃહસ્પતિ અને બધા દેવતાઓ આ યજ્ઞ અને યજમાનને દુઃખથી બચાવે.
ઉરુવ્યચા નો મહિષઃ શર્મ યંસદસ્મિન્હવે પુરુહૂતઃ પુરુક્ષુઃ । સ નઃ પ્રજાયૈ હર્યશ્વ મૃળયેન્દ્ર મા નો રીરિષો મા પરા દાઃ
વિશાળ પ્રસિદ્ધ મહાન દેવ અમને આ સભામાં વિશાળ આશરો આપે, હે ઇન્દ્ર, ઘોડા પ્રેમી, અમારા સંતાન માટે કૃપાળુ રહેજે—અમને દુઃખ ન આપ અને દૂર ન કર.
યે નઃ સપત્ના અપ તે ભવન્ત્વિન્દ્રાગ્નિભ્યામવ બાધામહે તાન્ । વસવો રુદ્રા આદિત્યા ઉપરિસ્પૃશં મોગ્રં ચેત્તારમધિરાજમક્રન્
અમારા જે શત્રુઓ છે, તેઓ દૂર થઈ જાય; ઇન્દ્ર અને અગ્નિ સાથે અમે તેમને હાંકી કાઢીએ. વસુ, રુદ્ર, આદિત્ય, ઉપરથી તેમને સ્પર્શો; ભયાનક, દુશ્મન ચિંતકને નિષ્ફળ બનાવો.
નાસદાસીન્નો સદાસીત્તદાનીં નાસીદ્રજો નો વ્યોમા પરો યત્। કિમાવરીવઃ કુહ કસ્ય શર્મન્નમ્ભઃ કિમાસીદ્ગહનં ગભીરમ્
તે સમયે ન અસ્તિત્વ હતું, ન અનસ્તિત્વ; ન આકાશ હતું, ન તેના ઉપરનું ગગન. શું ઢાંકેલું હતું? ક્યાં? કોણે રક્ષા કરી? શું ઊંડું અને અપરમિત પાણી હતું?
ન મૃત્યુરાસીદમૃતં ન તર્હિ ન રાત્ર્યા અહ્ન આસીત્પ્રકેતઃ। આનીદવાતં સ્વધયા તદેકં તસ્માદ્ધાન્યન્ન પરઃ કિં ચનાસ
ત્યારે મૃત્યુ નહોતું, અમરતા પણ નહોતી; રાત કે દિવસનું કોઈ ચિહ્ન નહોતું. એ એકમાત્ર પોતે જ પોતાની શક્તિથી શ્વાસ લેતું હતું; એ સિવાય બીજું કંઈ નહોતું.
તમ આસીત્તમસા ગૂળ્હમગ્રેઽપ્રકેતં સલિલં સર્વમા ઇદમ્। તુચ્છ્યેનાભ્વપિહિતં યદાસીત્તપસસ્તન્મહિનાજાયતૈકમ્
પ્રારંભે અંધકારમાં અંધકાર છુપાયેલો હતો, બધું જ પાણીથી ભરેલું, કશું અલગ ઓળખાતું નહોતું. ખાલીપા અને શૂન્યથી ઢંકાયેલું જે હતું, તાપના બળથી એકમાત્ર એ જન્મ્યું.
કામસ્તદગ્રે સમવર્તતાધિ મનસો રેતઃ પ્રથમં યદાસીત્। સતો બન્ધુમસતિ નિરવિન્દન્ હૃદિ પ્રતીષ્યા કવયો મનીષા
પ્રારંભે ઇચ્છા ઉદ્ભવી, જે મનનું પ્રથમ બીજ હતું. જ્ઞાની ઋષિઓએ પોતાના હૃદયમાં વિચારીને, અસ્તિત્વ અને અનસ્તિત્વ વચ્ચેનું બંધન શોધ્યું.
તિરશ્ચીનો વિતતો રશ્મિરેષામધઃ સ્વિદાસી૩દુપરિ સ્વિદાસી૩ત્। રેતોધા આસન્મહિમાન આસન્ત્સ્વધા અવસ્તાત્પ્રયતિઃ પરસ્તાત્
એ રેખા આડેથી ખેંચાઈ હતી—નીચે હતું કે ઉપર હતું? બીજધારી હતા, શક્તિઓ હતી; નીચે સ્વયં આધાર, ઉપર પ્રેરણા હતી.
કો અદ્ધા વેદ ક ઇહ પ્ર વોચત્કુત આજાતા કુત ઇયં વિસૃષ્ટિઃ। અર્વાગ્દેવા અસ્ય વિસર્જનેનાથા કો વેદ યત આબભૂવ
કોણ સાચે જાણે છે, અહીં કોણ કહી શકે છે કે આ સર્જન ક્યાંથી જન્મ્યું, ક્યાંથી આવ્યું? દેવતાઓ તો સર્જન પછી આવ્યા—તો પછી કોણ જાણે છે કે એ ક્યાંથી ઊભું થયું?
ઇયં વિસૃષ્ટિર્યત આબભૂવ યદિ વા દધે યદિ વા ન। યો અસ્યાધ્યક્ષઃ પરમે વ્યોમન્ત્સો અઙ્ગ વેદ યદિ વા ન વેદ
આ સર્જન ક્યાંથી ઊભું થયું—એ બનાવાયું કે નહોતું? જે સર્વોચ્ચ આકાશમાં તેનું નિરીક્ષણ કરે છે, એ જાણે છે—કે કદાચ એ પણ જાણતો નથી.
યો યજ્ઞો વિશ્વતસ્તન્તુભિસ્તત એકશતં દેવકર્મેભિરાયતઃ । ઇમે વયન્તિ પિતરો ય આયયુઃ પ્ર વયાપ વયેત્યાસતે તતે
જે યજ્ઞ ચારેય બાજુથી તાંતણાંથી વણાયો છે, અને સો દેવકર્મોથી વિસ્તર્યો છે—આ પૂર્વજોએ, જે આવ્યા, એને વણ્યો છે; એ યજ્ઞ પાસે બેઠા છે અને કહે છે: 'ચાલો, આગળ વધીએ.'
પુમાઁ એનં તનુત ઉત્કૃણત્તિ પુમાન્વિ તત્ને અધિ નાકે અસ્મિન્ । ઇમે મયૂખા ઉપ સેદુરૂ સદઃ સામાનિ ચક્રુસ્તસરાણ્યોતવે
એક પુરુષ એને ખેંચે છે, એક કાપે છે, એક આ આકાશમાં એને વણે છે. આ કિરણો એ બેઠક પાસે આવ્યા છે; એમણે ગીતો રચ્યા, બધી યજ્ઞમાર્ગો તૈયાર કરી.
કાસીત્પ્રમા પ્રતિમા કિં નિદાનમાજ્યં કિમાસીત્પરિધિઃ ક આસીત્ । છન્દઃ કિમાસીત્પ્રઉગં કિમુક્થં યદ્દેવા દેવમયજન્ત વિશ્વે
માપ શું હતું? આકાર કયો હતો? આધાર શું હતું? ઘી શું હતું? ઘેરાવ કયો હતો? છંદ કયું હતું? પાઠ કયું હતું? સ્તુતિ કયું હતું, જ્યારે બધા દેવોએ દેવને યજ્ઞ અર્પણ કર્યો?
અગ્નેર્ગાયત્ર્યભવત્સયુગ્વોષ્ણિહયા સવિતા સં બભૂવ । અનુષ્ટુભા સોમ ઉક્થૈર્મહસ્વાન્બૃહસ્પતેર્બૃહતી વાચમાવત્
અગ્નિમાંથી ગાયત્રી યોક તરીકે જન્મી; સવિતાથી ઉષ્ણિક ઉત્પન્ન થઈ. સોમમાંથી અનુષ્ટુપ્ અને મહાન સ્તુતિઓ, બૃહસ્પતિથી બૃહતી વાણી પ્રગટ થઈ.