સમુદ્રાદૂર્મિમુદિયર્તિ વેનો નભોજાઃ પૃષ્ઠં હર્યતસ્ય દર્શિ । ઋતસ્ય સાનાવધિ વિષ્ટપિ ભ્રાટ્ સમાનં યોનિમભ્યનૂષત વ્રાઃ
વેણા દરિયાથી તરંગ બની ઊઠે છે, આકાશમાં તેજસ્વી પીઠ સુધી પહોંચે છે; સત્યની ઊંચાઈએ પહોંચી, બધા કુળોએ એ જ મૂળને શોધ્યું છે.
સમાનં પૂર્વીરભિ વાવશાનાસ્તિષ્ઠન્વત્સસ્ય માતરઃ સનીળાઃ । ઋતસ્ય સાનાવધિ ચક્રમાણા રિહન્તિ મધ્વો અમૃતસ્ય વાણીઃ
ઘણી જૂની માતાઓ ઉત્સુક બની વાછરડા પાસે ઊભી રહીને તેને પોષે છે; સત્યની ઊંચાઈએ જતાં, તેઓ મધ અને અમરત્વના પ્રવાહને શોધે છે.
જાનન્તો રૂપમકૃપન્ત વિપ્રા મૃગસ્ય ઘોષં મહિષસ્ય હિ ગ્મન્ । ઋતેન યન્તો અધિ સિન્ધુમસ્થુર્વિદદ્ગન્ધર્વો અમૃતાનિ નામ
વિદ્વાનો એનું સ્વરૂપ જાણી તેને દુઃખ આપ્યું નથી; તેમણે મહિષનો ડાક અને મૃગનો અવાજ સાંભળ્યો; સત્યના માર્ગે જતા, તેઓ નદી પાસે ઊભા રહ્યા—ગંધર્વે અમર નામ શોધ્યાં.
અપ્સરા જારમુપસિષ્મિયાણા યોષા બિભર્તિ પરમે વ્યોમન્ । ચરત્પ્રિયસ્ય યોનિષુ પ્રિયઃ સન્સીદત્પક્ષે હિરણ્યયે સ વેનઃ
અપ્સરા પોતાના પ્રિયને મળવા જાય છે, કન્યા તેને સર્વોચ્ચ આકાશમાં ધરે છે; પ્રિય પોતાના પ્રિય સ્થાનમાં ફરતો રહે છે, વેણા સુવર્ણ પાંખ પર સ્થિર થાય છે.
નાકે સુપર્ણમુપ યત્પતન્તં હૃદા વેનન્તો અભ્યચક્ષત ત્વા । હિરણ્યપક્ષં વરુણસ્ય દૂતં યમસ્ય યોનૌ શકુનં ભુરણ્યુમ્
જ્યારે સુવર્ણપાંખી ગૃધ્ર આકાશમાં ઊડે છે, ત્યારે વેણાની ઇચ્છા ધરાવનારા તને હૃદયથી જુએ છે—તું વરુણનો દૂત, યમના ઘરનો પંખી, ઝડપી જનાર છે.
ઊર્ધ્વો ગન્ધર્વો અધિ નાકે અસ્થાત્પ્રત્યઙ્ચિત્રા બિભ્રદસ્યાયુધાનિ । વસાનો અત્કં સુરભિં દૃશે કં સ્વર્ણ નામ જનત પ્રિયાણિ
ગંધર્વ આકાશમાં ઊભો રહ્યો, એના તેજસ્વી શસ્ત્રો ધારણ કર્યા; સૌને જોવા મળે એવી સુગંધિત વસ્ત્ર પહેરી, તેણે પ્રિય સુવર્ણ નામો ઉત્પન્ન કર્યા.
દ્રપ્સઃ સમુદ્રમભિ યજ્જિગાતિ પશ્યન્ગૃધ્રસ્ય ચક્ષસા વિધર્મન્ । ભાનુઃ શુક્રેણ શોચિષા ચકાનસ્તૃતીયે ચક્રે રજસિ પ્રિયાણિ
જ્યારે ટીપું દરિયાની તરફ જાય છે, ગૃધ્રની દ્રષ્ટિથી જુએ છે, તેજસ્વી શુદ્ધ પ્રકાશથી ચમકે છે, અને ત્રીજા લોકમાં પ્રિય વસ્તુઓ સર્જે છે.
ઇમં નો અગ્ન ઉપ યજ્ઞમેહિ પઞ્ચયામં ત્રિવૃતં સપ્તતન્તુમ્ । અસો હવ્યવાળુત નઃ પુરોગા જ્યોગેવ દીર્ઘં તમ આશયિષ્ઠાઃ
અગ્નિ, આ અમારો પાંચ ભાગવાળો, ત્રણ તંતુવાળો, સાત સૂત્રવાળો યજ્ઞ સ્વીકારી આવો; તું હવ્યો લાવનાર, અમને આગળ લઈ જજે—સૂર્યની જેમ, લાંબી અંધકારને દૂર કરી દે.
અદેવાદ્દેવઃ પ્રચતા ગુહા યન્પ્રપશ્યમાનો અમૃતત્વમેમિ । શિવં યત્સન્તમશિવો જહામિ સ્વાત્સખ્યાદરણીં નાભિમેમિ
દેવતા બની, હું અધમોથી દૂર જઈ, ગુપ્ત રીતે અમરત્વ પ્રાપ્ત કરું છું; જે શુભ દેખાય છે પણ અસુભ છે, તેને ત્યજી દઉં છું, અને પોતાના મિત્રતાથી અગ્નિદંડના મધ્યમાં ન જઈશ.
પશ્યન્નન્યસ્યા અતિથિં વયાયા ઋતસ્ય ધામ વિ મિમે પુરૂણિ । શંસામિ પિત્રે અસુરાય શેવમયજ્ઞિયાદ્યજ્ઞિયં ભાગમેમિ
બીજાના અતિથિને જોઈ, પક્ષીની જેમ ઝડપી, મેં સત્યના અનેક સ્થાન માપ્યા; પિતા અસુરને કહું છું કે, હું યજ્ઞયોગ્ય ભાગે આવું છું, અયોગ્યમાં નહીં.
બહ્વીઃ સમા અકરમન્તરસ્મિન્નિન્દ્રં વૃણાનઃ પિતરં જહામિ । અગ્નિઃ સોમો વરુણસ્તે ચ્યવન્તે પર્યાવર્દ્રાષ્ટ્રં તદવામ્યાયન્
ઘણા વર્ષોથી હું અંદરથી કાર્ય કરું છું, ઇન્દ્રને પસંદ કરી પિતાને ત્યજી દઉં છું; અગ્નિ, સોમ અને વરુણ—all હલાઈ ગયા છે—શાસકના આસનને ઘેરીને એકઠા થયા છે.
નિર્માયા ઉ ત્યે અસુરા અભૂવન્ત્વં ચ મા વરુણ કામયાસે । ઋતેન રાજન્નનૃતં વિવિઞ્ચન્મમ રાષ્ટ્રસ્યાધિપત્યમેહિ
આ મહાન દેવતાઓ પોતાની શક્તિથી પ્રગટ થયા છે, અને વરુણ, તું પણ મને ઇચ્છે છે; રાજા, સત્ય અને અસત્યને ઓળખી, મારા રાજ્યના અધિકાર માટે આવો.
ઇદં સ્વરિદમિદાસ વામમયં પ્રકાશ ઉર્વન્તરિક્ષમ્ । હનાવ વૃત્રં નિરેહિ સોમ હવિષ્ટ્વા સન્તં હવિષા યજામ
આ પ્રકાશ છે, આ ધન છે, આ ધરતી અને આકાશ વચ્ચેનું વિશાળ તેજ છે; આવો, આપણે વૃત્રને હરાવીએ, સોમ, આગળ આવો—હવે હવનથી પૂજનીયને પૂજીએ.
કવિઃ કવિત્વા દિવિ રૂપમાસજદપ્રભૂતી વરુણો નિરપઃ સૃજત્ । ક્ષેમં કૃણ્વાના જનયો ન સિન્ધવસ્તા અસ્ય વર્ણં શુચયો ભરિભ્રતિ
કવિએ પોતાની કાવ્ય શક્તિથી આકાશમાં રૂપ રચ્યું છે; વરુણે અવરોધ વિના પાણી વહાવ્યાં; જેમ લોકો ઘર સુરક્ષિત કરે છે, એમ શુદ્ધ નદીઓ તેનો રંગ વહન કરે છે.
તા અસ્ય જ્યેષ્ઠમિન્દ્રિયં સચન્તે તા ઈમા ક્ષેતિ સ્વધયા મદન્તીઃ । તા ઈં વિશો ન રાજાનં વૃણાના બીભત્સુવો અપ વૃત્રાદતિષ્ઠન્
તેઓ તેની સર્વોચ્ચ શક્તિને ધારણ કરે છે; પોતાની સ્વભાવથી અહીં વસે છે અને આનંદ પામે છે; જેમ પ્રજાજનો રાજા પસંદ કરે છે, એમ તેઓ, ભયાનક, વૃત્રથી અલગ ઊભા રહ્યા છે.
બીભત્સૂનાં સયુજં હંસમાહુરપાં દિવ્યાનાં સખ્યે ચરન્તમ્ । અનુષ્ટુભમનુ ચર્ચૂર્યમાણમિન્દ્રં નિ ચિક્યુઃ કવયો મનીષા
જેઓ ભયાનક લોકો સાથે એકરૂપ છે, અને દિવ્ય જળોમાં તથા આકાશમાં મિત્રતા સાથે વિહાર કરે છે, તેમને 'હંસ' કહેવામાં આવે છે. જ્ઞાની લોકો, પોતાની સમજથી, અનુષ્ઠુપ છંદમાં ઇન્દ્રને શોધી કાઢે છે અને ભક્તિપૂર્વક તેનો સ્મરણ કરે છે.
અહં રુદ્રેભિર્વસુભિશ્ચરામ્યહમાદિત્યૈરુત વિશ્વદેવૈઃ । અહં મિત્રાવરુણોભા બિભર્મ્યહમિન્દ્રાગ્ની અહમશ્વિનોભા
હું રુદ્રો અને વસુઓ સાથે વિહાર કરું છું, હું આદિત્યો અને બધા દેવતાઓ સાથે ફરું છું. હું મિત્ર અને વરુણને ધારણ કરું છું, અને હું ઇન્દ્ર અને અગ્નિને પણ ધારણ કરું છું, તેમજ અશ્વિનોને પણ.
અહં સોમમાહનસં બિભર્મ્યહં ત્વષ્ટારમુત પૂષણં ભગમ્ । અહં દધામિ દ્રવિણં હવિષ્મતે સુપ્રાવ્યે યજમાનાય સુન્વતે
હું પોષણાર્થ સોમને ધારણ કરું છું, હું ત્વષ્ટા, પૂષણ અને ભાગને પણ ધારણ કરું છું. હું હવન કરનાર ભક્તને, શ્રદ્ધાપૂર્વક આહુતિ આપનારને, ધન-સંપત્તિ આપું છું.
અહં રાષ્ટ્રી સંગમની વસૂનાં ચિકિતુષી પ્રથમા યજ્ઞિયાનામ્ । તાં મા દેવા વ્યદધુઃ પુરુત્રા ભૂરિસ્થાત્રાં ભૂર્યાવેશયન્તીમ્
હું રાજમાતા છું, ધન-સંપત્તિ એકત્ર કરનારી છું, જ્ઞાની અને યજ્ઞ માટે સૌથી પ્રથમ પાત્ર છું. દેવતાઓએ મને અનેક સ્થળોએ વિભાજિત કરી છે, અને અનેક રૂપોમાં વ્યાપક બનાવી છે.
મયા સો અન્નમત્તિ યો વિપશ્યતિ યઃ પ્રાણિતિ ય ઈં શૃણોત્યુક્તમ્ । અમન્તવો માં ત ઉપ ક્ષિયન્તિ શ્રુધિ શ્રુત શ્રદ્ધિવં તે વદામિ
મારા દ્વારા જ જોનાર ખાય છે, શ્વાસ લે છે, અને જે બોલાયું છે તે સાંભળે છે. જેઓ સમજ વગર છે, તેઓ પણ મારા નજીક રહે છે; હે શ્રોતાઓ, તમે સાંભળો, હું શ્રદ્ધાપાત્ર વાત કહું છું.
અહમેવ સ્વયમિદં વદામિ જુષ્ટં દેવેભિરુત માનુષેભિઃ । યં કામયે તંતમુગ્રં કૃણોમિ તં બ્રહ્માણં તમૃષિં તં સુમેધામ્
હું જ પોતે એ વાત જાહેર કરું છું, જે દેવતાઓ અને મનુષ્યોને પ્રિય છે. જેને હું પસંદ કરું, તેને શક્તિશાળી બનાવું છું, તેને બ્રાહ્મણ, ઋષિ અને વિદ્વાન બનાવી દઉં છું.
અહં રુદ્રાય ધનુરા તનોમિ બ્રહ્મદ્વિષે શરવે હન્તવા ઉ । અહં જનાય સમદં કૃણોમ્યહં દ્યાવાપૃથિવી આ વિવેશ
હું રુદ્ર માટે ધનુષ્ય ખેંચું છું, યજ્ઞદ્રોહીને મારવા માટે બાણ છોડું છું. હું લોકોમાં યુદ્ધ માટે ઉત્સાહ જગાવું છું; હું આકાશ અને પૃથ્વી બંનેમાં પ્રવેશી ગઈ છું.
અહં સુવે પિતરમસ્ય મૂર્ધન્મમ યોનિરપ્સ્વન્તઃ સમુદ્રે । તતો વિ તિષ્ઠે ભુવનાનુ વિશ્વોતામૂં દ્યાં વર્ષ્મણોપ સ્પૃશામિ
હું આ જગતના શિખરે પિતાને ઉત્પન્ન કરું છું; મારી ઉત્પત્તિ જળોમાં, સમુદ્રની અંદર છે. ત્યાંથી હું બધા જીવોમાં વ્યાપી જાઉં છું અને મારી મહિમાથી આકાશને સ્પર્શું છું.
અહમેવ વાત ઇવ પ્ર વામ્યારભમાણા ભુવનાનિ વિશ્વા । પરો દિવા પર એના પૃથિવ્યૈતાવતી મહિના સં બભૂવ
હું પવનની જેમ બધા જીવોમાં પ્રવાહિત થાઉં છું; હું આકાશથી પણ, પૃથ્વીથી પણ પર છું. મારી મહિમા એટલી વિશાળ છે.
ન તમંહો ન દુરિતં દેવાસો અષ્ટ મર્ત્યમ્ । સજોષસો યમર્યમા મિત્રો નયન્તિ વરુણો અતિ દ્વિષઃ
જે મનુષ્યને આર્યમાન, મિત્ર અને વરુણ એકતાથી માર્ગદર્શન આપે છે, તેને દેવતાઓ કોઈ દુઃખ કે અશુભ નજીક આવવા દેતા નથી; તેઓ તેને દુશ્મનોને પાર ઉતારે છે.
તદ્ધિ વયં વૃણીમહે વરુણ મિત્રાર્યમન્ । યેના નિરંહસો યૂયં પાથ નેથા ચ મર્ત્યમતિ દ્વિષઃ
હે વરુણ, મિત્ર, આર્યમાન! અમે એ જ વસ્તુ પસંદ કરીએ છીએ, જેના દ્વારા તમે અમને દુઃખથી બચાવો છો અને દુશ્મનોને પાર ઉતારો છો.
તે નૂનં નોઽયમૂતયે વરુણો મિત્રો અર્યમા । નયિષ્ઠા ઉ નો નેષણિ પર્ષિષ્ઠા ઉ નઃ પર્ષણ્યતિ દ્વિષઃ
વરુણ, મિત્ર અને આર્યમાન અમને સાચી રીતે સુરક્ષિત સ્થળે પહોંચાડે, અમારો માર્ગદર્શન કરે અને અમને દુશ્મનોને પાર ઉતારે.
યૂયં વિશ્વં પરિ પાથ વરુણો મિત્રો અર્યમા । યુષ્માકં શર્મણિ પ્રિયે સ્યામ સુપ્રણીતયોઽતિ દ્વિષઃ
વરુણ, મિત્ર અને આર્યમાન, તમે આખા જગતને રક્ષા કરો છો; અમે તમારી છત્રછાયામાં પ્રિય બનીએ અને સુખથી દુશ્મનોને પાર જઈએ.
આદિત્યાસો અતિ સ્રિધો વરુણો મિત્રો અર્યમા । ઉગ્રં મરુદ્ભી રુદ્રં હુવેમેન્દ્રમગ્નિં સ્વસ્તયેઽતિ દ્વિષઃ
આદિત્યો, વરુણ, મિત્ર અને આર્યમાન, બધા અવરોધોને પાર કરે છે; હું મરુતો સાથે ઉગ્ર રુદ્રને, ઇન્દ્ર અને અગ્નિને સુખ-શાંતિ માટે બોલાવું છું, દુશ્મનોને પાર કરવા માટે.
નેતાર ઊ ષુ ણસ્તિરો વરુણો મિત્રો અર્યમા । અતિ વિશ્વાનિ દુરિતા રાજાનશ્ચર્ષણીનામતિ દ્વિષઃ
વરુણ, મિત્ર અને આર્યમાન, એ ત્રણેય નેતાઓ અમને માર્ગદર્શન આપે; એ રાજાઓ અમને બધા દુઃખો અને દુશ્મનોને પાર ઉતારે.