પ્રજાપતે ન ત્વદેતાન્યન્યો વિશ્વા જાતાનિ પરિ તા બભૂવ । યત્કામાસ્તે જુહુમસ્તન્નો અસ્તુ વયં સ્યામ પતયો રયીણામ્
પ્રજાપતિ! તારા સિવાય બીજું કોઈ આ સર્વ સર્જનને આવરી શકે તેમ નથી. જે ઇચ્છા માટે અમે આ હવન કરીએ છીએ, તે તારી ઇચ્છા પૂર્ણ થાય. અમે ધનની પ્રાપ્તિમાં સ્વામી બનીએ.
વસું ન ચિત્રમહસં ગૃણીષે વામં શેવમતિથિમદ્વિષેણ્યમ્ । સ રાસતે શુરુધો વિશ્વધાયસોઽગ્નિર્હોતા ગૃહપતિઃ સુવીર્યમ્
હું અગ્નિનું સ્તુતિ કરું છું, જે તેજસ્વી, અદ્ભુત શક્તિવાળો, કલ્યાણકારી, શુભ અને સૌમ્ય મહેમાન છે, જેમાં કોઈ દુશ્મનાવટ નથી. એ સર્વનું ધ્યાન રાખે છે, ઘરનો સ્વામી છે અને વીરતા આપે છે.
જુષાણો અગ્ને પ્રતિ હર્ય મે વચો વિશ્વાનિ વિદ્વાન્વયુનાનિ સુક્રતો । ઘૃતનિર્ણિગ્બ્રહ્મણે ગાતુમેરય તવ દેવા અજનયન્નનુ વ્રતમ્
હે અગ્નિ! તું મારા વચનને આનંદથી સ્વીકાર. તું સર્વ માર્ગો જાણે છે, સર્વ કર્મો જાણે છે. ઘૃતથી વહેતા તારા સ્તોત્રો યજ્ઞ માટે આગળ વધે; દેવોએ તને નિયમ અનુસાર સ્થાપિત કર્યો છે.
સપ્ત ધામાનિ પરિયન્નમર્ત્યો દાશદ્દાશુષે સુકૃતે મામહસ્વ । સુવીરેણ રયિણાગ્ને સ્વાભુવા યસ્ત આનટ્ સમિધા તં જુષસ્વ
અમર અગ્નિ સાત સ્થાનમાં વિહરે છે, તે ભક્ત અને સારા કર્મ કરનારને પ્રસન્નતાથી આપે છે. હે અગ્નિ! તું સ્વયંપ્રકાશી છે, વીરતા અને ધન આપે છે; જે તને સમિધ આપે છે, તેને તું સ્વીકાર.
યજ્ઞસ્ય કેતું પ્રથમં પુરોહિતં હવિષ્મન્ત ઈળતે સપ્ત વાજિનમ્ । શૃણ્વન્તમગ્નિં ઘૃતપૃષ્ઠમુક્ષણં પૃણન્તં દેવં પૃણતે સુવીર્યમ્
યજ્ઞના ચિહ્નરૂપ, પ્રથમ પુરોહિત, સાત ઘોડાવાળો અને હવનથી સમૃદ્ધ એવા અગ્નિને લોકો શોધે છે. ઘૃતથી લિપ્ત, શ્રવણયોગ્ય, સૌમ્ય અને generously વીરતા આપનાર દેવ અગ્નિને તેઓ સાંભળી આનંદ પામે છે.
ત્વં દૂતઃ પ્રથમો વરેણ્યઃ સ હૂયમાનો અમૃતાય મત્સ્વ । ત્વાં મર્જયન્મરુતો દાશુષો ગૃહે ત્વાં સ્તોમેભિર્ભૃગવો વિ રુરુચુઃ
તું પ્રથમ દૂત છે, શ્રેષ્ઠ છે, અમરત્વ માટે બોલાવાય ત્યારે પ્રસન્ન થા. મારુતો તને પોતાના ઘરમાં શુદ્ધ કરે છે અને ભૃગુઓ તને સ્તોત્રોથી શોભાવે છે.
ઇષં દુહન્સુદુઘાં વિશ્વધાયસં યજ્ઞપ્રિયે યજમાનાય સુક્રતો । અગ્ને ઘૃતસ્નુસ્ત્રિરૃતાનિ દીદ્યદ્વર્તિર્યજ્ઞં પરિયન્સુક્રતૂયસે
તું સર્વને પોષણ આપનાર છે, હંમેશાં દયાળુ અને યજ્ઞપ્રિય છે, ભક્ત માટે કલ્યાણકારી છે. ઘૃતથી અભિષિક્ત, ત્રિવિધ પ્રકાશથી તેજસ્વી, તું યજ્ઞની પરિક્રમા કરીને જ્ઞાન માટે પ્રકાશ ફેલાવે છે.
ત્વામિદસ્યા ઉષસો વ્યુષ્ટિષુ દૂતં કૃણ્વાના અયજન્ત માનુષાઃ । ત્વાં દેવા મહયાય્યાય વાવૃધુરાજ્યમગ્ને નિમૃજન્તો અધ્વરે
આ ઉજાસની વેળાએ, માનવો તને દૂત બનાવી પૂજા કરે છે; દેવતાઓએ તને મહાનતા માટે વધાવ્યો છે, અહિંયા યજ્ઞમાં ઘીથી શુદ્ધ કરીને, અગ્નિ, તને મહિમા આપ્યો છે.
નિ ત્વા વસિષ્ઠા અહ્વન્ત વાજિનં ગૃણન્તો અગ્ને વિદથેષુ વેધસઃ । રાયસ્પોષં યજમાનેષુ ધારય યૂયં પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ
વસિષ્ઠોએ વિદ્વાન બની તને, અગ્નિ, બળ આપનાર તરીકે સંમતિ આપી છે, યજ્ઞમાં તારી સ્તુતિ કરી છે; તું યજમાનને સમૃદ્ધિ આપજે—અને હંમેશા અમને શુભ આશીર્વાદથી રક્ષા કરજે.
અયં વેનશ્ચોદયત્પૃશ્નિગર્ભા જ્યોતિર્જરાયૂ રજસો વિમાને । ઇમમપાં સંગમે સૂર્યસ્ય શિશું ન વિપ્રા મતિભી રિહન્તિ
આ વેણાએ, જે પૃશ્નિમાંથી જન્મ્યો છે, આકાશના પાત્રમાં પ્રકાશ જગાવ્યો છે; પાણી અને સૂર્યના સંગમ પર, વિદ્વાનો પોતાના મનથી તેને શોધે છે, જેમ બાળકને શોધે.
સમુદ્રાદૂર્મિમુદિયર્તિ વેનો નભોજાઃ પૃષ્ઠં હર્યતસ્ય દર્શિ । ઋતસ્ય સાનાવધિ વિષ્ટપિ ભ્રાટ્ સમાનં યોનિમભ્યનૂષત વ્રાઃ
વેણા દરિયાથી તરંગ બની ઊઠે છે, આકાશમાં તેજસ્વી પીઠ સુધી પહોંચે છે; સત્યની ઊંચાઈએ પહોંચી, બધા કુળોએ એ જ મૂળને શોધ્યું છે.
સમાનં પૂર્વીરભિ વાવશાનાસ્તિષ્ઠન્વત્સસ્ય માતરઃ સનીળાઃ । ઋતસ્ય સાનાવધિ ચક્રમાણા રિહન્તિ મધ્વો અમૃતસ્ય વાણીઃ
ઘણી જૂની માતાઓ ઉત્સુક બની વાછરડા પાસે ઊભી રહીને તેને પોષે છે; સત્યની ઊંચાઈએ જતાં, તેઓ મધ અને અમરત્વના પ્રવાહને શોધે છે.
જાનન્તો રૂપમકૃપન્ત વિપ્રા મૃગસ્ય ઘોષં મહિષસ્ય હિ ગ્મન્ । ઋતેન યન્તો અધિ સિન્ધુમસ્થુર્વિદદ્ગન્ધર્વો અમૃતાનિ નામ
વિદ્વાનો એનું સ્વરૂપ જાણી તેને દુઃખ આપ્યું નથી; તેમણે મહિષનો ડાક અને મૃગનો અવાજ સાંભળ્યો; સત્યના માર્ગે જતા, તેઓ નદી પાસે ઊભા રહ્યા—ગંધર્વે અમર નામ શોધ્યાં.
અપ્સરા જારમુપસિષ્મિયાણા યોષા બિભર્તિ પરમે વ્યોમન્ । ચરત્પ્રિયસ્ય યોનિષુ પ્રિયઃ સન્સીદત્પક્ષે હિરણ્યયે સ વેનઃ
અપ્સરા પોતાના પ્રિયને મળવા જાય છે, કન્યા તેને સર્વોચ્ચ આકાશમાં ધરે છે; પ્રિય પોતાના પ્રિય સ્થાનમાં ફરતો રહે છે, વેણા સુવર્ણ પાંખ પર સ્થિર થાય છે.
નાકે સુપર્ણમુપ યત્પતન્તં હૃદા વેનન્તો અભ્યચક્ષત ત્વા । હિરણ્યપક્ષં વરુણસ્ય દૂતં યમસ્ય યોનૌ શકુનં ભુરણ્યુમ્
જ્યારે સુવર્ણપાંખી ગૃધ્ર આકાશમાં ઊડે છે, ત્યારે વેણાની ઇચ્છા ધરાવનારા તને હૃદયથી જુએ છે—તું વરુણનો દૂત, યમના ઘરનો પંખી, ઝડપી જનાર છે.
ઊર્ધ્વો ગન્ધર્વો અધિ નાકે અસ્થાત્પ્રત્યઙ્ચિત્રા બિભ્રદસ્યાયુધાનિ । વસાનો અત્કં સુરભિં દૃશે કં સ્વર્ણ નામ જનત પ્રિયાણિ
ગંધર્વ આકાશમાં ઊભો રહ્યો, એના તેજસ્વી શસ્ત્રો ધારણ કર્યા; સૌને જોવા મળે એવી સુગંધિત વસ્ત્ર પહેરી, તેણે પ્રિય સુવર્ણ નામો ઉત્પન્ન કર્યા.
દ્રપ્સઃ સમુદ્રમભિ યજ્જિગાતિ પશ્યન્ગૃધ્રસ્ય ચક્ષસા વિધર્મન્ । ભાનુઃ શુક્રેણ શોચિષા ચકાનસ્તૃતીયે ચક્રે રજસિ પ્રિયાણિ
જ્યારે ટીપું દરિયાની તરફ જાય છે, ગૃધ્રની દ્રષ્ટિથી જુએ છે, તેજસ્વી શુદ્ધ પ્રકાશથી ચમકે છે, અને ત્રીજા લોકમાં પ્રિય વસ્તુઓ સર્જે છે.
ઇમં નો અગ્ન ઉપ યજ્ઞમેહિ પઞ્ચયામં ત્રિવૃતં સપ્તતન્તુમ્ । અસો હવ્યવાળુત નઃ પુરોગા જ્યોગેવ દીર્ઘં તમ આશયિષ્ઠાઃ
અગ્નિ, આ અમારો પાંચ ભાગવાળો, ત્રણ તંતુવાળો, સાત સૂત્રવાળો યજ્ઞ સ્વીકારી આવો; તું હવ્યો લાવનાર, અમને આગળ લઈ જજે—સૂર્યની જેમ, લાંબી અંધકારને દૂર કરી દે.
અદેવાદ્દેવઃ પ્રચતા ગુહા યન્પ્રપશ્યમાનો અમૃતત્વમેમિ । શિવં યત્સન્તમશિવો જહામિ સ્વાત્સખ્યાદરણીં નાભિમેમિ
દેવતા બની, હું અધમોથી દૂર જઈ, ગુપ્ત રીતે અમરત્વ પ્રાપ્ત કરું છું; જે શુભ દેખાય છે પણ અસુભ છે, તેને ત્યજી દઉં છું, અને પોતાના મિત્રતાથી અગ્નિદંડના મધ્યમાં ન જઈશ.
પશ્યન્નન્યસ્યા અતિથિં વયાયા ઋતસ્ય ધામ વિ મિમે પુરૂણિ । શંસામિ પિત્રે અસુરાય શેવમયજ્ઞિયાદ્યજ્ઞિયં ભાગમેમિ
બીજાના અતિથિને જોઈ, પક્ષીની જેમ ઝડપી, મેં સત્યના અનેક સ્થાન માપ્યા; પિતા અસુરને કહું છું કે, હું યજ્ઞયોગ્ય ભાગે આવું છું, અયોગ્યમાં નહીં.
બહ્વીઃ સમા અકરમન્તરસ્મિન્નિન્દ્રં વૃણાનઃ પિતરં જહામિ । અગ્નિઃ સોમો વરુણસ્તે ચ્યવન્તે પર્યાવર્દ્રાષ્ટ્રં તદવામ્યાયન્
ઘણા વર્ષોથી હું અંદરથી કાર્ય કરું છું, ઇન્દ્રને પસંદ કરી પિતાને ત્યજી દઉં છું; અગ્નિ, સોમ અને વરુણ—all હલાઈ ગયા છે—શાસકના આસનને ઘેરીને એકઠા થયા છે.
નિર્માયા ઉ ત્યે અસુરા અભૂવન્ત્વં ચ મા વરુણ કામયાસે । ઋતેન રાજન્નનૃતં વિવિઞ્ચન્મમ રાષ્ટ્રસ્યાધિપત્યમેહિ
આ મહાન દેવતાઓ પોતાની શક્તિથી પ્રગટ થયા છે, અને વરુણ, તું પણ મને ઇચ્છે છે; રાજા, સત્ય અને અસત્યને ઓળખી, મારા રાજ્યના અધિકાર માટે આવો.
ઇદં સ્વરિદમિદાસ વામમયં પ્રકાશ ઉર્વન્તરિક્ષમ્ । હનાવ વૃત્રં નિરેહિ સોમ હવિષ્ટ્વા સન્તં હવિષા યજામ
આ પ્રકાશ છે, આ ધન છે, આ ધરતી અને આકાશ વચ્ચેનું વિશાળ તેજ છે; આવો, આપણે વૃત્રને હરાવીએ, સોમ, આગળ આવો—હવે હવનથી પૂજનીયને પૂજીએ.
કવિઃ કવિત્વા દિવિ રૂપમાસજદપ્રભૂતી વરુણો નિરપઃ સૃજત્ । ક્ષેમં કૃણ્વાના જનયો ન સિન્ધવસ્તા અસ્ય વર્ણં શુચયો ભરિભ્રતિ
કવિએ પોતાની કાવ્ય શક્તિથી આકાશમાં રૂપ રચ્યું છે; વરુણે અવરોધ વિના પાણી વહાવ્યાં; જેમ લોકો ઘર સુરક્ષિત કરે છે, એમ શુદ્ધ નદીઓ તેનો રંગ વહન કરે છે.
તા અસ્ય જ્યેષ્ઠમિન્દ્રિયં સચન્તે તા ઈમા ક્ષેતિ સ્વધયા મદન્તીઃ । તા ઈં વિશો ન રાજાનં વૃણાના બીભત્સુવો અપ વૃત્રાદતિષ્ઠન્
તેઓ તેની સર્વોચ્ચ શક્તિને ધારણ કરે છે; પોતાની સ્વભાવથી અહીં વસે છે અને આનંદ પામે છે; જેમ પ્રજાજનો રાજા પસંદ કરે છે, એમ તેઓ, ભયાનક, વૃત્રથી અલગ ઊભા રહ્યા છે.
બીભત્સૂનાં સયુજં હંસમાહુરપાં દિવ્યાનાં સખ્યે ચરન્તમ્ । અનુષ્ટુભમનુ ચર્ચૂર્યમાણમિન્દ્રં નિ ચિક્યુઃ કવયો મનીષા
જેઓ ભયાનક લોકો સાથે એકરૂપ છે, અને દિવ્ય જળોમાં તથા આકાશમાં મિત્રતા સાથે વિહાર કરે છે, તેમને 'હંસ' કહેવામાં આવે છે. જ્ઞાની લોકો, પોતાની સમજથી, અનુષ્ઠુપ છંદમાં ઇન્દ્રને શોધી કાઢે છે અને ભક્તિપૂર્વક તેનો સ્મરણ કરે છે.
અહં રુદ્રેભિર્વસુભિશ્ચરામ્યહમાદિત્યૈરુત વિશ્વદેવૈઃ । અહં મિત્રાવરુણોભા બિભર્મ્યહમિન્દ્રાગ્ની અહમશ્વિનોભા
હું રુદ્રો અને વસુઓ સાથે વિહાર કરું છું, હું આદિત્યો અને બધા દેવતાઓ સાથે ફરું છું. હું મિત્ર અને વરુણને ધારણ કરું છું, અને હું ઇન્દ્ર અને અગ્નિને પણ ધારણ કરું છું, તેમજ અશ્વિનોને પણ.
અહં સોમમાહનસં બિભર્મ્યહં ત્વષ્ટારમુત પૂષણં ભગમ્ । અહં દધામિ દ્રવિણં હવિષ્મતે સુપ્રાવ્યે યજમાનાય સુન્વતે
હું પોષણાર્થ સોમને ધારણ કરું છું, હું ત્વષ્ટા, પૂષણ અને ભાગને પણ ધારણ કરું છું. હું હવન કરનાર ભક્તને, શ્રદ્ધાપૂર્વક આહુતિ આપનારને, ધન-સંપત્તિ આપું છું.
અહં રાષ્ટ્રી સંગમની વસૂનાં ચિકિતુષી પ્રથમા યજ્ઞિયાનામ્ । તાં મા દેવા વ્યદધુઃ પુરુત્રા ભૂરિસ્થાત્રાં ભૂર્યાવેશયન્તીમ્
હું રાજમાતા છું, ધન-સંપત્તિ એકત્ર કરનારી છું, જ્ઞાની અને યજ્ઞ માટે સૌથી પ્રથમ પાત્ર છું. દેવતાઓએ મને અનેક સ્થળોએ વિભાજિત કરી છે, અને અનેક રૂપોમાં વ્યાપક બનાવી છે.
મયા સો અન્નમત્તિ યો વિપશ્યતિ યઃ પ્રાણિતિ ય ઈં શૃણોત્યુક્તમ્ । અમન્તવો માં ત ઉપ ક્ષિયન્તિ શ્રુધિ શ્રુત શ્રદ્ધિવં તે વદામિ
મારા દ્વારા જ જોનાર ખાય છે, શ્વાસ લે છે, અને જે બોલાયું છે તે સાંભળે છે. જેઓ સમજ વગર છે, તેઓ પણ મારા નજીક રહે છે; હે શ્રોતાઓ, તમે સાંભળો, હું શ્રદ્ધાપાત્ર વાત કહું છું.