એવા મહાન્બૃહદ્દિવો અથર્વાવોચત્સ્વાં તન્વમિન્દ્રમેવ । સ્વસારો માતરિભ્વરીરરિપ્રા હિન્વન્તિ ચ શવસા વર્ધયન્તિ ચ
એ મહાન બૃહદ્દિવ, અથર્વનના વંશજ, તને તારા સ્વરૂપે ઇન્દ્ર તરીકે વર્ણવે છે. માતરિશ્વાનની દીકરીઓ, જે તારી બહેનો છે, દ્વેષ વિના તારી પાસે આવે છે અને તારી શક્તિથી તને પ્રેરણા આપે છે અને તને વધુ શક્તિશાળી બનાવે છે.
હિરણ્યગર્ભઃ સમવર્તતાગ્રે ભૂતસ્ય જાતઃ પતિરેક આસીત્ । સ દાધાર પૃથિવીં દ્યામુતેમાં કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
આ જગતના આરંભે સુવર્ણ બીજ રૂપ હિરણ્યગર્ભ પ્રગટ થયા, જે સર્વનું એકમાત્ર સ્વામી બન્યા. એણે પૃથ્વી અને આકાશની સ્થાપના કરી. આપણે કયા દેવને આ હવન અર્પણ કરીએ?
ય આત્મદા બલદા યસ્ય વિશ્વ ઉપાસતે પ્રશિષં યસ્ય દેવાઃ । યસ્ય છાયામૃતં યસ્ય મૃત્યુઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જે આત્મા અને બળ આપે છે, જેને બધા દેવતાઓ માને છે અને જેના આદેશનું પાલન કરે છે, જેના છાંયામાં અમરત્વ છે અને જેના છાંયામાં મૃત્યુ છે—એવા કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ?
યઃ પ્રાણતો નિમિષતો મહિત્વૈક ઇદ્રાજા જગતો બભૂવ । ય ઈશે અસ્ય દ્વિપદશ્ચતુષ્પદઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જે પોતાની મહિમાથી શ્વાસ લેતાં અને આંખ મિટતાં બધા જીવોનો એકમાત્ર રાજા છે, જે દિપદ અને ચતુષ્પદ સર્વ પર શાસન કરે છે—એવા કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ?
યસ્યેમે હિમવન્તો મહિત્વા યસ્ય સમુદ્રં રસયા સહાહુઃ । યસ્યેમાઃ પ્રદિશો યસ્ય બાહૂ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જેની મહિમા હિમાલય જેવા પર્વતો અને દરિયો તથા નદીઓ ગાય છે, જેના હાથરૂપે આ દિશાઓ છે—એવા કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ?
યેન દ્યૌરુગ્રા પૃથિવી ચ દૃળ્હા યેન સ્વઃ સ્તભિતં યેન નાકઃ । યો અન્તરિક્ષે રજસો વિમાનઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જેની શક્તિથી આ આકાશ અને પૃથ્વી મજબૂત બની, જેના દ્વારા સ્વર્ગ અને ગગન સ્થિર થયું, જે અંતરિક્ષને માપે છે—એવા કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ?
યં ક્રન્દસી અવસા તસ્તભાને અભ્યૈક્ષેતાં મનસા રેજમાને । યત્રાધિ સૂર ઉદિતો વિભાતિ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જેની શક્તિથી આ બંને વિશાળ જગતો ડરીને, મનથી જુએ છે, જેમણે તેમને આધાર આપ્યો છે; જ્યાં સૂર્ય ઉગે છે અને પ્રકાશ આપે છે—એવા કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ?
આપો હ યદ્બૃહતીર્વિશ્વમાયન્ગર્ભં દધાના જનયન્તીરગ્નિમ્ । તતો દેવાનાં સમવર્તતાસુરેકઃ કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જ્યારે મહાન જળોએ સર્વજગતના બીજને ધારણ કરીને અગ્નિને જન્મ આપ્યો, ત્યારે દેવોમાંથી એકમાત્ર દેવ પ્રગટ થયો—એવા કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ?
યશ્ચિદાપો મહિના પર્યપશ્યદ્દક્ષં દધાના જનયન્તીર્યજ્ઞમ્ । યો દેવેષ્વધિ દેવ એક આસીત્કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જે મહાનતાથી જળોને જોયા, જેમાં સર્જનશક્તિ છે અને જે યજ્ઞને જન્મ આપે છે, જે દેવોમાં પણ સર્વોપરી દેવ છે—એવા કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ?
મા નો હિંસીજ્જનિતા યઃ પૃથિવ્યા યો વા દિવં સત્યધર્મા જજાન । યશ્ચાપશ્ચન્દ્રા બૃહતીર્જજાન કસ્મૈ દેવાય હવિષા વિધેમ
જે પૃથ્વીનો સર્જક છે, જેણે આકાશમાં સત્ય ધર્મની સ્થાપના કરી, અને જેણે તેજસ્વી અને વિશાળ જળોને પણ સર્જ્યા—એવો દેવ અમને દુઃખ ન આપે; એવા કયા દેવને આપણે આ હવન અર્પણ કરીએ?
પ્રજાપતે ન ત્વદેતાન્યન્યો વિશ્વા જાતાનિ પરિ તા બભૂવ । યત્કામાસ્તે જુહુમસ્તન્નો અસ્તુ વયં સ્યામ પતયો રયીણામ્
પ્રજાપતિ! તારા સિવાય બીજું કોઈ આ સર્વ સર્જનને આવરી શકે તેમ નથી. જે ઇચ્છા માટે અમે આ હવન કરીએ છીએ, તે તારી ઇચ્છા પૂર્ણ થાય. અમે ધનની પ્રાપ્તિમાં સ્વામી બનીએ.
વસું ન ચિત્રમહસં ગૃણીષે વામં શેવમતિથિમદ્વિષેણ્યમ્ । સ રાસતે શુરુધો વિશ્વધાયસોઽગ્નિર્હોતા ગૃહપતિઃ સુવીર્યમ્
હું અગ્નિનું સ્તુતિ કરું છું, જે તેજસ્વી, અદ્ભુત શક્તિવાળો, કલ્યાણકારી, શુભ અને સૌમ્ય મહેમાન છે, જેમાં કોઈ દુશ્મનાવટ નથી. એ સર્વનું ધ્યાન રાખે છે, ઘરનો સ્વામી છે અને વીરતા આપે છે.
જુષાણો અગ્ને પ્રતિ હર્ય મે વચો વિશ્વાનિ વિદ્વાન્વયુનાનિ સુક્રતો । ઘૃતનિર્ણિગ્બ્રહ્મણે ગાતુમેરય તવ દેવા અજનયન્નનુ વ્રતમ્
હે અગ્નિ! તું મારા વચનને આનંદથી સ્વીકાર. તું સર્વ માર્ગો જાણે છે, સર્વ કર્મો જાણે છે. ઘૃતથી વહેતા તારા સ્તોત્રો યજ્ઞ માટે આગળ વધે; દેવોએ તને નિયમ અનુસાર સ્થાપિત કર્યો છે.
સપ્ત ધામાનિ પરિયન્નમર્ત્યો દાશદ્દાશુષે સુકૃતે મામહસ્વ । સુવીરેણ રયિણાગ્ને સ્વાભુવા યસ્ત આનટ્ સમિધા તં જુષસ્વ
અમર અગ્નિ સાત સ્થાનમાં વિહરે છે, તે ભક્ત અને સારા કર્મ કરનારને પ્રસન્નતાથી આપે છે. હે અગ્નિ! તું સ્વયંપ્રકાશી છે, વીરતા અને ધન આપે છે; જે તને સમિધ આપે છે, તેને તું સ્વીકાર.
યજ્ઞસ્ય કેતું પ્રથમં પુરોહિતં હવિષ્મન્ત ઈળતે સપ્ત વાજિનમ્ । શૃણ્વન્તમગ્નિં ઘૃતપૃષ્ઠમુક્ષણં પૃણન્તં દેવં પૃણતે સુવીર્યમ્
યજ્ઞના ચિહ્નરૂપ, પ્રથમ પુરોહિત, સાત ઘોડાવાળો અને હવનથી સમૃદ્ધ એવા અગ્નિને લોકો શોધે છે. ઘૃતથી લિપ્ત, શ્રવણયોગ્ય, સૌમ્ય અને generously વીરતા આપનાર દેવ અગ્નિને તેઓ સાંભળી આનંદ પામે છે.
ત્વં દૂતઃ પ્રથમો વરેણ્યઃ સ હૂયમાનો અમૃતાય મત્સ્વ । ત્વાં મર્જયન્મરુતો દાશુષો ગૃહે ત્વાં સ્તોમેભિર્ભૃગવો વિ રુરુચુઃ
તું પ્રથમ દૂત છે, શ્રેષ્ઠ છે, અમરત્વ માટે બોલાવાય ત્યારે પ્રસન્ન થા. મારુતો તને પોતાના ઘરમાં શુદ્ધ કરે છે અને ભૃગુઓ તને સ્તોત્રોથી શોભાવે છે.
ઇષં દુહન્સુદુઘાં વિશ્વધાયસં યજ્ઞપ્રિયે યજમાનાય સુક્રતો । અગ્ને ઘૃતસ્નુસ્ત્રિરૃતાનિ દીદ્યદ્વર્તિર્યજ્ઞં પરિયન્સુક્રતૂયસે
તું સર્વને પોષણ આપનાર છે, હંમેશાં દયાળુ અને યજ્ઞપ્રિય છે, ભક્ત માટે કલ્યાણકારી છે. ઘૃતથી અભિષિક્ત, ત્રિવિધ પ્રકાશથી તેજસ્વી, તું યજ્ઞની પરિક્રમા કરીને જ્ઞાન માટે પ્રકાશ ફેલાવે છે.
ત્વામિદસ્યા ઉષસો વ્યુષ્ટિષુ દૂતં કૃણ્વાના અયજન્ત માનુષાઃ । ત્વાં દેવા મહયાય્યાય વાવૃધુરાજ્યમગ્ને નિમૃજન્તો અધ્વરે
આ ઉજાસની વેળાએ, માનવો તને દૂત બનાવી પૂજા કરે છે; દેવતાઓએ તને મહાનતા માટે વધાવ્યો છે, અહિંયા યજ્ઞમાં ઘીથી શુદ્ધ કરીને, અગ્નિ, તને મહિમા આપ્યો છે.
નિ ત્વા વસિષ્ઠા અહ્વન્ત વાજિનં ગૃણન્તો અગ્ને વિદથેષુ વેધસઃ । રાયસ્પોષં યજમાનેષુ ધારય યૂયં પાત સ્વસ્તિભિઃ સદા નઃ
વસિષ્ઠોએ વિદ્વાન બની તને, અગ્નિ, બળ આપનાર તરીકે સંમતિ આપી છે, યજ્ઞમાં તારી સ્તુતિ કરી છે; તું યજમાનને સમૃદ્ધિ આપજે—અને હંમેશા અમને શુભ આશીર્વાદથી રક્ષા કરજે.
અયં વેનશ્ચોદયત્પૃશ્નિગર્ભા જ્યોતિર્જરાયૂ રજસો વિમાને । ઇમમપાં સંગમે સૂર્યસ્ય શિશું ન વિપ્રા મતિભી રિહન્તિ
આ વેણાએ, જે પૃશ્નિમાંથી જન્મ્યો છે, આકાશના પાત્રમાં પ્રકાશ જગાવ્યો છે; પાણી અને સૂર્યના સંગમ પર, વિદ્વાનો પોતાના મનથી તેને શોધે છે, જેમ બાળકને શોધે.
સમુદ્રાદૂર્મિમુદિયર્તિ વેનો નભોજાઃ પૃષ્ઠં હર્યતસ્ય દર્શિ । ઋતસ્ય સાનાવધિ વિષ્ટપિ ભ્રાટ્ સમાનં યોનિમભ્યનૂષત વ્રાઃ
વેણા દરિયાથી તરંગ બની ઊઠે છે, આકાશમાં તેજસ્વી પીઠ સુધી પહોંચે છે; સત્યની ઊંચાઈએ પહોંચી, બધા કુળોએ એ જ મૂળને શોધ્યું છે.
સમાનં પૂર્વીરભિ વાવશાનાસ્તિષ્ઠન્વત્સસ્ય માતરઃ સનીળાઃ । ઋતસ્ય સાનાવધિ ચક્રમાણા રિહન્તિ મધ્વો અમૃતસ્ય વાણીઃ
ઘણી જૂની માતાઓ ઉત્સુક બની વાછરડા પાસે ઊભી રહીને તેને પોષે છે; સત્યની ઊંચાઈએ જતાં, તેઓ મધ અને અમરત્વના પ્રવાહને શોધે છે.
જાનન્તો રૂપમકૃપન્ત વિપ્રા મૃગસ્ય ઘોષં મહિષસ્ય હિ ગ્મન્ । ઋતેન યન્તો અધિ સિન્ધુમસ્થુર્વિદદ્ગન્ધર્વો અમૃતાનિ નામ
વિદ્વાનો એનું સ્વરૂપ જાણી તેને દુઃખ આપ્યું નથી; તેમણે મહિષનો ડાક અને મૃગનો અવાજ સાંભળ્યો; સત્યના માર્ગે જતા, તેઓ નદી પાસે ઊભા રહ્યા—ગંધર્વે અમર નામ શોધ્યાં.
અપ્સરા જારમુપસિષ્મિયાણા યોષા બિભર્તિ પરમે વ્યોમન્ । ચરત્પ્રિયસ્ય યોનિષુ પ્રિયઃ સન્સીદત્પક્ષે હિરણ્યયે સ વેનઃ
અપ્સરા પોતાના પ્રિયને મળવા જાય છે, કન્યા તેને સર્વોચ્ચ આકાશમાં ધરે છે; પ્રિય પોતાના પ્રિય સ્થાનમાં ફરતો રહે છે, વેણા સુવર્ણ પાંખ પર સ્થિર થાય છે.
નાકે સુપર્ણમુપ યત્પતન્તં હૃદા વેનન્તો અભ્યચક્ષત ત્વા । હિરણ્યપક્ષં વરુણસ્ય દૂતં યમસ્ય યોનૌ શકુનં ભુરણ્યુમ્
જ્યારે સુવર્ણપાંખી ગૃધ્ર આકાશમાં ઊડે છે, ત્યારે વેણાની ઇચ્છા ધરાવનારા તને હૃદયથી જુએ છે—તું વરુણનો દૂત, યમના ઘરનો પંખી, ઝડપી જનાર છે.
ઊર્ધ્વો ગન્ધર્વો અધિ નાકે અસ્થાત્પ્રત્યઙ્ચિત્રા બિભ્રદસ્યાયુધાનિ । વસાનો અત્કં સુરભિં દૃશે કં સ્વર્ણ નામ જનત પ્રિયાણિ
ગંધર્વ આકાશમાં ઊભો રહ્યો, એના તેજસ્વી શસ્ત્રો ધારણ કર્યા; સૌને જોવા મળે એવી સુગંધિત વસ્ત્ર પહેરી, તેણે પ્રિય સુવર્ણ નામો ઉત્પન્ન કર્યા.
દ્રપ્સઃ સમુદ્રમભિ યજ્જિગાતિ પશ્યન્ગૃધ્રસ્ય ચક્ષસા વિધર્મન્ । ભાનુઃ શુક્રેણ શોચિષા ચકાનસ્તૃતીયે ચક્રે રજસિ પ્રિયાણિ
જ્યારે ટીપું દરિયાની તરફ જાય છે, ગૃધ્રની દ્રષ્ટિથી જુએ છે, તેજસ્વી શુદ્ધ પ્રકાશથી ચમકે છે, અને ત્રીજા લોકમાં પ્રિય વસ્તુઓ સર્જે છે.
ઇમં નો અગ્ન ઉપ યજ્ઞમેહિ પઞ્ચયામં ત્રિવૃતં સપ્તતન્તુમ્ । અસો હવ્યવાળુત નઃ પુરોગા જ્યોગેવ દીર્ઘં તમ આશયિષ્ઠાઃ
અગ્નિ, આ અમારો પાંચ ભાગવાળો, ત્રણ તંતુવાળો, સાત સૂત્રવાળો યજ્ઞ સ્વીકારી આવો; તું હવ્યો લાવનાર, અમને આગળ લઈ જજે—સૂર્યની જેમ, લાંબી અંધકારને દૂર કરી દે.
અદેવાદ્દેવઃ પ્રચતા ગુહા યન્પ્રપશ્યમાનો અમૃતત્વમેમિ । શિવં યત્સન્તમશિવો જહામિ સ્વાત્સખ્યાદરણીં નાભિમેમિ
દેવતા બની, હું અધમોથી દૂર જઈ, ગુપ્ત રીતે અમરત્વ પ્રાપ્ત કરું છું; જે શુભ દેખાય છે પણ અસુભ છે, તેને ત્યજી દઉં છું, અને પોતાના મિત્રતાથી અગ્નિદંડના મધ્યમાં ન જઈશ.
પશ્યન્નન્યસ્યા અતિથિં વયાયા ઋતસ્ય ધામ વિ મિમે પુરૂણિ । શંસામિ પિત્રે અસુરાય શેવમયજ્ઞિયાદ્યજ્ઞિયં ભાગમેમિ
બીજાના અતિથિને જોઈ, પક્ષીની જેમ ઝડપી, મેં સત્યના અનેક સ્થાન માપ્યા; પિતા અસુરને કહું છું કે, હું યજ્ઞયોગ્ય ભાગે આવું છું, અયોગ્યમાં નહીં.