પ્રેન્દ્રાગ્નિભ્યાં સુવચસ્યામિયર્મિ સિન્ધાવિવ પ્રેરયં નાવમર્કૈઃ । અયા ઇવ પરિ ચરન્તિ દેવા યે અસ્મભ્યં ધનદા ઉદ્ભિદશ્ચ
હું ઇન્દ્ર અને અગ્નિને મીઠા શબ્દોથી બોલાવું છું, જેમ નદીમાં હથિયાર વડે નાવ ચલાવાય છે; જેમ દેવતાઓ આ રીતે ફરતા રહે છે, જે અમને ધન આપે છે અને ખજાના આપે છે.
ન વા ઉ દેવાઃ ક્ષુધમિદ્વધં દદુરુતાશિતમુપ ગચ્છન્તિ મૃત્યવઃ । ઉતો રયિઃ પૃણતો નોપ દસ્યત્યુતાપૃણન્મર્ડિતારં ન વિન્દતે
દેવતાઓ ભૂખ કે મૃત્યુ લાવતાં નથી, અને જે ખાય છે, તેની પાસે મૃત્યુ પણ આવતું નથી; પણ જે આપતો નથી, તેની પાસે ધન ટકતું નથી, અને જે વહેંચતો નથી, તેને સહારો મળતો નથી.
ય આધ્રાય ચકમાનાય પિત્વોઽન્નવાન્સન્રફિતાયોપજગ્મુષે । સ્થિરં મનઃ કૃણુતે સેવતે પુરોતો ચિત્સ મર્ડિતારં ન વિન્દતે
જે ભૂખ્યા, તરસ્યા અને જરૂરિયાતમંદને ખોરાક આપે છે, તે પોતાનું મન મજબૂત બનાવે છે, સૌની સેવા કરે છે, અને મુશ્કેલીમાં પણ તેને સહારો મળતો રહે છે.
સ ઇદ્ભોજો યો ગૃહવે દદાત્યન્નકામાય ચરતે કૃશાય । અરમસ્મૈ ભવતિ યામહૂતા ઉતાપરીષુ કૃણુતે સખાયમ્
સાચો દાતા એ છે, જે પોતાના ઘરમાં ભૂખ્યા માણસને રોટલો આપે છે, જે દુર્બળ અને ભૂખ્યાં વચ્ચે ફરે છે; જે બોલાવે તેને મિત્ર બને છે અને અજાણ્યા માણસ સાથે પણ મિત્રતા કરે છે.
ન સ સખા યો ન દદાતિ સખ્યે સચાભુવે સચમાનાય પિત્વઃ । અપાસ્માત્પ્રેયાન્ન તદોકો અસ્તિ પૃણન્તમન્યમરણં ચિદિચ્છેત્
જે મિત્રને મદદ ન આપે, જે વફાદાર મિત્રની સાથે ન રહે, એ સાચો મિત્ર નથી; એવા માણસથી દૂર જ રહેવું જોઈએ, એના ઘરે કોઈને આશરો નથી; મૃત્યુ સમયે પણ દાતા માણસ જ યાદ આવે છે.
પૃણીયાદિન્નાધમાનાય તવ્યાન્દ્રાઘીયાંસમનુ પશ્યેત પન્થામ્ । ઓ હિ વર્તન્તે રથ્યેવ ચક્રાન્યમન્યમુપ તિષ્ઠન્ત રાયઃ
જેનાથી નીચા, ભૂખ્યા માણસને રોટલો આપવો જોઈએ; મોટા માણસની રીત જોવી જોઈએ; કેમ કે રથના ચકરા જેમ ફરી વળે છે, તેમ ધન પણ એકના પછી બીજા પાસે જાય છે.
મોઘમન્નં વિન્દતે અપ્રચેતાઃ સત્યં બ્રવીમિ વધ ઇત્સ તસ્ય । નાર્યમણં પુષ્યતિ નો સખાયં કેવલાઘો ભવતિ કેવલાદી
જેનામાં સમજ નથી, એ ખોરાક વ્યર્થ મેળવે છે—હું સાચું કહું છું, એનો અંત આવી જાય છે; એ મિત્રતા વધારતો નથી, મિત્રને સહારો આપતો નથી; જે એકલો જ ખાય છે, એ પાપ જ ખાય છે.
કૃષન્નિત્ફાલ આશિતં કૃણોતિ યન્નધ્વાનમપ વૃઙ્ક્તે ચરિત્રૈઃ । વદન્બ્રહ્માવદતો વનીયાન્પૃણન્નાપિરપૃણન્તમભિ ષ્યાત્
હલવાળો હલ તૈયાર કરે છે, ખેતર તૈયાર કરે છે; પોતાના કામથી રસ્તો સાફ કરે છે; બોલનાર બોલે, પણ આપનાર વધારે મોટો છે; આપનાર, ન આપનારા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
એકપાદ્ભૂયો દ્વિપદો વિ ચક્રમે દ્વિપાત્ત્રિપાદમભ્યેતિ પશ્ચાત્ । ચતુષ્પાદેતિ દ્વિપદામભિસ્વરે સમ્પશ્યન્પઙ્ક્તીરુપતિષ્ઠમાનઃ
એક પગવાળો બે પગવાળાને વટાવે છે, બે પગવાળો ત્રણ પગવાળાને પાછળથી પકડી લે છે; ચાર પગવાળો બે પગવાળાને મેળામાં મળે છે, પંક્તિઓ જોઈને પોતાનું સ્થાન લે છે.
સમૌ ચિદ્ધસ્તૌ ન સમં વિવિષ્ટઃ સમ્માતરા ચિન્ન સમં દુહાતે । યમયોશ્ચિન્ન સમા વીર્યાણિ જ્ઞાતી ચિત્સન્તૌ ન સમં પૃણીતઃ
બન્ને હાથ પણ સરખાં નથી, બે માતાઓ પણ સરખું દૂધ આપતી નથી; જમણા ભાઈઓની તાકાત પણ એક જેવી નથી, અને સંબંધીઓ હોવા છતાં બધાએ સરખું આપતું નથી.
અગ્ને હંસિ ન્યત્રિણં દીદ્યન્મર્ત્યેષ્વા । સ્વે ક્ષયે શુચિવ્રત
અગ્નિ, તું મનુષ્યોમાં પ્રકાશી રહ્યો છે, દુષ્ટને નાશ કરે છે, પોતાના ઘરમાં શુદ્ધ વ્રત ધરાવ છે.
ઉત્તિષ્ઠસિ સ્વાહુતો ઘૃતાનિ પ્રતિ મોદસે । યત્ત્વા સ્રુચઃ સમસ્થિરન્
તને શ્રદ્ધાથી બોલાવવામાં આવે છે, તું ઘીના ભોગમાં આનંદ પામે છે, જે માટે તારી માટે ચમચીઓ તૈયાર કરવામાં આવી છે.
સ આહુતો વિ રોચતેઽગ્નિરીળેન્યો ગિરા । સ્રુચા પ્રતીકમજ્યતે
જ્યારે તને આવાહન કરવામાં આવે છે, ત્યારે અગ્નિ, તું વખાણવા યોગ્ય છે, તું તેજથી ઝળહળે છે; તને ચમચીથી ઘી ચડાવવામાં આવે છે.
ઘૃતેનાગ્નિઃ સમજ્યતે મધુપ્રતીક આહુતઃ । રોચમાનો વિભાવસુઃ
અગ્નિને ઘીથી અભિષેક કરવામાં આવે છે, આવાહન કરતાં તેનું મુખ મધ જેવું મીઠું થાય છે; તેજસ્વી અગ્નિ પ્રકાશે છે.
જરમાણઃ સમિધ્યસે દેવેભ્યો હવ્યવાહન । તં ત્વા હવન્ત મર્ત્યાઃ
વયમાં વધીને તું વધુ તેજથી પ્રગટે છે, દેવતાઓ સુધી હવન પહોંચાડે છે; મનુષ્યો તને બોલાવે છે.
તં મર્તા અમર્ત્યં ઘૃતેનાગ્નિં સપર્યત । અદાભ્યં ગૃહપતિમ્
મનુષ્યો અમર અગ્નિને ઘીથી પૂજે છે, જે અડગ છે અને ઘરનો સ્વામી છે.
અદાભ્યેન શોચિષાગ્ને રક્ષસ્ત્વં દહ । ગોપા ઋતસ્ય દીદિહિ
અગ્નિ, તું અડગ જ્યોતિથી દુષ્ટને ભસ્મ કરી નાખ, સત્યના રક્ષક બનીને પ્રકાશિત થા.
સ ત્વમગ્ને પ્રતીકેન પ્રત્યોષ યાતુધાન્યઃ । ઉરુક્ષયેષુ દીદ્યત્
અગ્નિ, તું પોતાના મુખથી દોષીઓને દૂર હટાવ, વિશાળ ઘરમાં તેજથી ઝળહળતો રહે.
તં ત્વા ગીર્ભિરુરુક્ષયા હવ્યવાહં સમીધિરે । યજિષ્ઠં માનુષે જને
મોટા ઘરમાં સ્તુતિથી તને, હવન પહોંચાડનારને, પ્રગટાવવામાં આવ્યો છે; તું મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ યજ્ઞપાત્ર છે.
ઇતિ વા ઇતિ મે મનો ગામશ્વં સનુયામિતિ । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
મારું મન વારંવાર વિચારે છે: 'મને ગાય મળે, ઘોડો મળે'; કદાચ હું સોમરસ પી શકું.
પ્ર વાતા ઇવ દોધત ઉન્મા પીતા અયંસત । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
મારા વિચારો પવન જેવાં ઉડતાં, ઉલ્લાસિત અને મસ્ત થયા છે; કદાચ હું સોમરસ પી શકું.
ઉન્મા પીતા અયંસત રથમશ્વા ઇવાશવઃ । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
મારો મન તો એવી ઝડપથી ઉડી ગયું છે જેમ ઘોડાઓ રથને દોડાવે છે; કદાચ આ બધું સોમના પ્રભાવથી થયું છે.
ઉપ મા મતિરસ્થિત વાશ્રા પુત્રમિવ પ્રિયમ્ । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
મારો વિચાર તો એમને મારી પાસે આવી ગયો છે જેમ ગાય પોતાના પ્રિય વાછરડાને શોધે છે; કદાચ આ બધું સોમના પ્રભાવથી થયું છે.
અહં તષ્ટેવ વન્ધુરં પર્યચામિ હૃદા મતિમ્ । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
હું તો એમ ભટકું છું જેમ કોઈ કારીગર પોતાના કામની આસપાસ ફરે છે, હૃદયથી જ્ઞાન શોધું છું; કદાચ આ બધું સોમના પ્રભાવથી થયું છે.
નહિ મે અક્ષિપચ્ચનાચ્છાન્ત્સુઃ પઞ્ચ કૃષ્ટયઃ । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
પાંચ જાતિઓ પણ મને રોકી શકી નથી; કદાચ આ બધું સોમના પ્રભાવથી થયું છે.
નહિ મે રોદસી ઉભે અન્યં પક્ષં ચન પ્રતિ । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
આકાશ અને ધરતી બંને કે બીજું કોઈ પાંખ પણ મને અટકાવી શકતું નથી; કદાચ આ બધું સોમના પ્રભાવથી થયું છે.
અભિ દ્યાં મહિના ભુવમભીમાં પૃથિવીં મહીમ્ । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
હું મારી મહિમાથી આકાશને પણ વટાવી જઉં છું, અને વિશાળ ધરતીને પણ; કદાચ આ બધું સોમના પ્રભાવથી થયું છે.
હન્તાહં પૃથિવીમિમાં નિ દધાનીહ વેહ વા । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
હું તો ઇચ્છું તો આ ધરતીને અહીં કે ત્યાં મૂકી શકું; કદાચ આ બધું સોમના પ્રભાવથી થયું છે.
ઓષમિત્પૃથિવીમહં જઙ્ઘનાનીહ વેહ વા । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
હું તો ધરતીને સુકવી શકું કે તેને અહીં કે ત્યાં હલાવી શકું; કદાચ આ બધું સોમના પ્રભાવથી થયું છે.
દિવિ મે અન્યઃ પક્ષોઽધો અન્યમચીકૃષમ્ । કુવિત્સોમસ્યાપામિતિ
મારી એક પાંખ આકાશમાં છે, બીજી મેં નીચે બનાવી છે; કદાચ આ બધું સોમના પ્રભાવથી થયું છે.