સહસ્રધા પઞ્ચદશાન્યુક્થા યાવદ્દ્યાવાપૃથિવી તાવદિત્તત્ । સહસ્રધા મહિમાનઃ સહસ્રં યાવદ્બ્રહ્મ વિષ્ઠિતં તાવતી વાક્
હજારો રીતે, પંદર સ્તુતિઓ છે; જેટલું આકાશ અને ધરતી વિશાળ છે, એટલું એનું મહાત્મ્ય છે. એનું મહાત્મ્ય પણ હજારો ગણી છે; જેટલું બ્રહ્મા વિસ્તરે છે, એટલી એ વાણી છે.
કશ્છન્દસાં યોગમાવેદ ધીરઃ કો ધિષ્ણ્યાં પ્રતિ વાચં પપાદ । કમૃત્વિજામષ્ટમં શૂરમાહુર્હરી ઇન્દ્રસ્ય નિ ચિકાય કઃ સ્વિત્
કયો વિદ્વાન છંદોની એકતા જાણે છે? કોણે વાણી યજ્ઞસ્થળે સ્થાપી છે? કયાને સત્યથી જન્મેલો આઠમો કહેવાય છે? કોણે ઇન્દ્રના બે વાઘા ઓળખ્યા છે?
ભૂમ્યા અન્તં પર્યેકે ચરન્તિ રથસ્ય ધૂર્ષુ યુક્તાસો અસ્થુઃ । શ્રમસ્ય દાયં વિ ભજન્ત્યેભ્યો યદા યમો ભવતિ હર્મ્યે હિતઃ
કેટલાક પૃથ્વીના કિનારે ફરે છે; બીજા રથના જુઆમાં જોડાયેલા ઊભા છે. તેઓ પરિશ્રમનો ભાગપાટ કરે છે, જ્યારે યમ ઘરમા સ્થિર થાય છે.
ચિત્ર ઇચ્છિશોસ્તરુણસ્ય વક્ષથો ન યો માતરાવપ્યેતિ ધાતવે । અનૂધા યદિ જીજનદધા ચ નુ વવક્ષ સદ્યો મહિ દૂત્યં ચરન્
તેજસ્વી, યુવાન પક્ષીનું વક્ષસ્થળ સુંદર છે, જે પોતાની માતાઓ પાસે પોષણ માટે આવે છે. જો અવિવાહિત સ્ત્રીએ જન્મ આપ્યો અને પોષણ પણ કર્યું, તો એ તરત જ મહાન બને છે અને પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરે છે.
અગ્નિર્હ નામ ધાયિ દન્નપસ્તમઃ સં યો વના યુવતે ભસ્મના દતા । અભિપ્રમુરા જુહ્વા સ્વધ્વર ઇનો ન પ્રોથમાનો યવસે વૃષા
એને અગ્નિ નામ મળ્યું છે, એ અન્ન આપનાર છે, જે યુવાન અવસ્થામાં લાકડાંને ભસ્મ કરે છે. પોતાની તીવ્ર જીભથી, સ્વયં નિમિત્તે, એ ઝડપથી આગળ વધે છે અને સુકા ઘાસ પર વાઘા જેવો ગર્જના કરે છે.
તં વો વિં ન દ્રુષદં દેવમન્ધસ ઇન્દું પ્રોથન્તં પ્રવપન્તમર્ણવમ્ । આસા વહ્નિં ન શોચિષા વિરપ્શિનં મહિવ્રતં ન સરજન્તમધ્વનઃ
જે ઇન્દુ તમારાં માટે પિછડાયો છે, પથ્થર જેવો અડગ છે, દેવોને આનંદ આપનાર છે, દરિયાની જેમ ફેલાય છે અને વહે છે—તે અગ્નિની જેમ તેજસ્વી છે, જ્વાળાથી પ્રકાશમાન છે, મહાન સંકલ્પ ધરાવે છે અને માર્ગે આગળ વધે છે.
વિ યસ્ય તે જ્રયસાનસ્યાજર ધક્ષોર્ન વાતાઃ પરિ સન્ત્યચ્યુતાઃ । આ રણ્વાસો યુયુધયો ન સત્વનં ત્રિતં નશન્ત પ્ર શિષન્ત ઇષ્ટયે
જેની પાસે, ભલે વયск હોય, પણ ક્યારેય જૂના ન થાય, એવા પવન પણ તેને હલાવી શકતા નથી—મજબૂત યોદ્ધાઓ જેવી દ્રઢતા ધરાવે છે, ત્રિતાની જેમ, તેઓ ક્યારેય હારતા નથી પણ હંમેશાં યજ્ઞ માટે શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરે છે.
સ ઇદગ્નિઃ કણ્વતમઃ કણ્વસખાર્યઃ પરસ્યાન્તરસ્ય તરુષઃ । અગ્નિઃ પાતુ ગૃણતો અગ્નિઃ સૂરીનગ્નિર્દદાતુ તેષામવો નઃ
એ અગ્નિ, કણ્વ જેવા શ્રેષ્ઠ, કણ્વનો મિત્ર, અંદર અને બહારના દુશ્મન સામે શક્તિશાળી છે; એ અગ્નિ સ્તુતિ કરનારને રક્ષે, અગ્નિ નેતાઓની પણ રક્ષા કરે અને અમને તેમનો આશ્રય આપે.
વાજિન્તમાય સહ્યસે સુપિત્ર્ય તૃષુ ચ્યવાનો અનુ જાતવેદસે । અનુદ્રે ચિદ્યો ધૃષતા વરં સતે મહિન્તમાય ધન્વનેદવિષ્યતે
જે સૌથી બલવાન છે, યુદ્ધ માટે યોગ્ય છે, ઉત્તમ વંશનો છે, ત્રણ જાતિમાં ફરતો છે, જાતવેદસનું અનુસરણ કરે છે; તેની તાકાત સામે સૌથી ધીર પણ ટકી શકતા નથી, કારણ કે મહાન બલવાનને કોઈ પણ સ્પર્ધામાં હરાવી શકાતો નથી.
એવાગ્નિર્મર્તૈઃ સહ સૂરિભિર્વસુ ષ્ટવે સહસઃ સૂનરો નૃભિઃ । મિત્રાસો ન યે સુધિતા ઋતાયવો દ્યાવો ન દ્યુમ્નૈરભિ સન્તિ માનુષાન્
આ રીતે અગ્નિ, મનુષ્યો અને દાનશીલ લોકો સાથે, પુત્ર સમાન બલવાન, પુરુષો સાથે સ્તુતિ કરવા યોગ્ય છે; જેમ સારા મિત્રો સત્યપ્રેમી હોય છે, જેમ આકાશ પોતાની કીર્તિથી ઉજળું છે, તેમ તેઓ માનવોને વટાવે છે.
ઊર્જો નપાત્સહસાવન્નિતિ ત્વોપસ્તુતસ્ય વન્દતે વૃષા વાક્ । ત્વાં સ્તોષામ ત્વયા સુવીરા દ્રાઘીય આયુઃ પ્રતરં દધાનાઃ
હે બલવાન, શક્તિશાળી, ઊર્જાના પુત્ર, વાછરડાની જેમ તારી સ્તુતિ થાય છે; અમે તારી સ્તુતિ કરીએ છીએ, અને તું અમારો રક્ષક બની, અમને લાંબું અને સુખી જીવન મળે એવી આશા રાખીએ છીએ.
ઇતિ ત્વાગ્ને વૃષ્ટિહવ્યસ્ય પુત્રા ઉપસ્તુતાસ ઋષયોઽવોચન્ । તાઁશ્ચ પાહિ ગૃણતશ્ચ સૂરીન્વષડ્વષળિત્યૂર્ધ્વાસો અનક્ષન્નમો નમ ઇત્યૂર્ધ્વાસો અનક્ષન્
હે અગ્નિ, વૃષ્ટિહવ્યના પુત્રોએ તારી સ્તુતિ કરી છે, હે ઋષિ; તું તેમને અને તેમના નેતાઓને રક્ષા કરજે, જે તારી સ્તુતિ કરે છે; 'વષટ્, વષટ્' કહીને તેમણે અવાજ ઉઠાવ્યો છે, 'નમો, નમ:' કહીને પણ અવાજ ઉઠાવ્યો છે.
પિબા સોમં મહત ઇન્દ્રિયાય પિબા વૃત્રાય હન્તવે શવિષ્ઠ । પિબ રાયે શવસે હૂયમાનઃ પિબ મધ્વસ્તૃપદિન્દ્રા વૃષસ્વ
હે ઇન્દ્ર, મહાન બલ માટે સોમ પાન કર, દુશ્મનને મારવા માટે પાન કર, ધન અને બલ માટે, જ્યારે તને બોલાવાય ત્યારે પાન કર; મધુર પિછડાયેલો સોમ પી અને વધુ બલવાન બન.
અસ્ય પિબ ક્ષુમતઃ પ્રસ્થિતસ્યેન્દ્ર સોમસ્ય વરમા સુતસ્ય । સ્વસ્તિદા મનસા માદયસ્વાર્વાચીનો રેવતે સૌભગાય
આ સમૃદ્ધ, વહેતો સોમ પી, હે ઇન્દ્ર, શ્રેષ્ઠ રીતે પિછડાયેલો; અમને કલ્યાણ આપ, મનથી આનંદ પામ, નજીક આવ અને અમને તેજસ્વી સુખ આપ.
મમત્તુ ત્વા દિવ્યઃ સોમ ઇન્દ્ર મમત્તુ યઃ સૂયતે પાર્થિવેષુ । મમત્તુ યેન વરિવશ્ચકર્થ મમત્તુ યેન નિરિણાસિ શત્રૂન્
હે ઇન્દ્ર, દૈવી સોમ તને મસ્ત કરે, જે પૃથ્વી પર પિછડાય છે તે પણ તને મસ્ત કરે; જેનાથી તું વિશાળ જગ્યા બનાવી, તે પણ તને મસ્ત કરે, અને જેનાથી તું શત્રુઓને નાશ કરે, તે પણ તને મસ્ત કરે.
આ દ્વિબર્હા અમિનો યાત્વિન્દ્રો વૃષા હરિભ્યાં પરિષિક્તમન્ધઃ । ગવ્યા સુતસ્ય પ્રભૃતસ્ય મધ્વઃ સત્રા ખેદામરુશહા વૃષસ્વ
હે ઇન્દ્ર, તું બલવાન, તારા બે પીળા ઘોડાઓ સાથે, બે દરવાજાવાળું, સારી રીતે પિછડાયેલું પાન પીવા આવ; ગાય માટે, પિછડાયેલા મધ માટે, દુશ્મનને હરાવનાર તું, બલથી તાજો થા.
નિ તિગ્માનિ ભ્રાશયન્ભ્રાશ્યાન્યવ સ્થિરા તનુહિ યાતુજૂનામ્ । ઉગ્રાય તે સહો બલં દદામિ પ્રતીત્યા શત્રૂન્વિગદેષુ વૃશ્ચ
યાતુધાનોના તીક્ષ્ણ, દહનારા શસ્ત્રોને તું ભસ્મ કરી દે, તેમના મજબૂત કિલ્લાઓને તું તોડી નાખ; હે ઉગ્ર, તને હું બલ અને શક્તિ અર્પણ કરું છું—યુદ્ધમાં તું આગળ વધ અને શત્રુઓને હરાવ.
વ્યર્ય ઇન્દ્ર તનુહિ શ્રવાંસ્યોજ સ્થિરેવ ધન્વનોઽભિમાતીઃ । અસ્મદ્ર્યગ્વાવૃધાનઃ સહોભિરનિભૃષ્ટસ્તન્વં વાવૃધસ્વ
હે ઇન્દ્ર, તું તારી કીર્તિ અને બલને, મજબૂત ધનુષ્યની જેમ, દુશ્મનો સામે વિસ્તારે; તું અમારાં સાથે, તારી શક્તિથી, અપરાજિત બની, તારી શક્તિ વધાર.
ઇદં હવિર્મઘવન્તુભ્યં રાતં પ્રતિ સમ્રાળહૃણાનો ગૃભાય । તુભ્યં સુતો મઘવન્તુભ્યં પક્વોઽદ્ધીન્દ્ર પિબ ચ પ્રસ્થિતસ્ય
આ હવન, હે દાતાર, તારા માટે તૈયાર કર્યું છે; હે રાજા, આનંદથી સ્વીકાર; તારા માટે સોમ પિછડાયો છે, તારા માટે પકાવાયું છે—તુ ખા અને વહેતા સોમ પી.
અદ્ધીદિન્દ્ર પ્રસ્થિતેમા હવીંષિ ચનો દધિષ્વ પચતોત સોમમ્ । પ્રયસ્વન્તઃ પ્રતિ હર્યામસિ ત્વા સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ
હે ઇન્દ્ર, તૈયાર કરેલા હવનમાંથી ખા; અમારે માટે પકાવેલું અને પિછડાયેલું સોમ સ્વીકાર; અમે ઉત્સાહથી તારી પૂજા કરીએ છીએ—યજમાનની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય એવી આશા.
પ્રેન્દ્રાગ્નિભ્યાં સુવચસ્યામિયર્મિ સિન્ધાવિવ પ્રેરયં નાવમર્કૈઃ । અયા ઇવ પરિ ચરન્તિ દેવા યે અસ્મભ્યં ધનદા ઉદ્ભિદશ્ચ
હું ઇન્દ્ર અને અગ્નિને મીઠા શબ્દોથી બોલાવું છું, જેમ નદીમાં હથિયાર વડે નાવ ચલાવાય છે; જેમ દેવતાઓ આ રીતે ફરતા રહે છે, જે અમને ધન આપે છે અને ખજાના આપે છે.
ન વા ઉ દેવાઃ ક્ષુધમિદ્વધં દદુરુતાશિતમુપ ગચ્છન્તિ મૃત્યવઃ । ઉતો રયિઃ પૃણતો નોપ દસ્યત્યુતાપૃણન્મર્ડિતારં ન વિન્દતે
દેવતાઓ ભૂખ કે મૃત્યુ લાવતાં નથી, અને જે ખાય છે, તેની પાસે મૃત્યુ પણ આવતું નથી; પણ જે આપતો નથી, તેની પાસે ધન ટકતું નથી, અને જે વહેંચતો નથી, તેને સહારો મળતો નથી.
ય આધ્રાય ચકમાનાય પિત્વોઽન્નવાન્સન્રફિતાયોપજગ્મુષે । સ્થિરં મનઃ કૃણુતે સેવતે પુરોતો ચિત્સ મર્ડિતારં ન વિન્દતે
જે ભૂખ્યા, તરસ્યા અને જરૂરિયાતમંદને ખોરાક આપે છે, તે પોતાનું મન મજબૂત બનાવે છે, સૌની સેવા કરે છે, અને મુશ્કેલીમાં પણ તેને સહારો મળતો રહે છે.
સ ઇદ્ભોજો યો ગૃહવે દદાત્યન્નકામાય ચરતે કૃશાય । અરમસ્મૈ ભવતિ યામહૂતા ઉતાપરીષુ કૃણુતે સખાયમ્
સાચો દાતા એ છે, જે પોતાના ઘરમાં ભૂખ્યા માણસને રોટલો આપે છે, જે દુર્બળ અને ભૂખ્યાં વચ્ચે ફરે છે; જે બોલાવે તેને મિત્ર બને છે અને અજાણ્યા માણસ સાથે પણ મિત્રતા કરે છે.
ન સ સખા યો ન દદાતિ સખ્યે સચાભુવે સચમાનાય પિત્વઃ । અપાસ્માત્પ્રેયાન્ન તદોકો અસ્તિ પૃણન્તમન્યમરણં ચિદિચ્છેત્
જે મિત્રને મદદ ન આપે, જે વફાદાર મિત્રની સાથે ન રહે, એ સાચો મિત્ર નથી; એવા માણસથી દૂર જ રહેવું જોઈએ, એના ઘરે કોઈને આશરો નથી; મૃત્યુ સમયે પણ દાતા માણસ જ યાદ આવે છે.
પૃણીયાદિન્નાધમાનાય તવ્યાન્દ્રાઘીયાંસમનુ પશ્યેત પન્થામ્ । ઓ હિ વર્તન્તે રથ્યેવ ચક્રાન્યમન્યમુપ તિષ્ઠન્ત રાયઃ
જેનાથી નીચા, ભૂખ્યા માણસને રોટલો આપવો જોઈએ; મોટા માણસની રીત જોવી જોઈએ; કેમ કે રથના ચકરા જેમ ફરી વળે છે, તેમ ધન પણ એકના પછી બીજા પાસે જાય છે.
મોઘમન્નં વિન્દતે અપ્રચેતાઃ સત્યં બ્રવીમિ વધ ઇત્સ તસ્ય । નાર્યમણં પુષ્યતિ નો સખાયં કેવલાઘો ભવતિ કેવલાદી
જેનામાં સમજ નથી, એ ખોરાક વ્યર્થ મેળવે છે—હું સાચું કહું છું, એનો અંત આવી જાય છે; એ મિત્રતા વધારતો નથી, મિત્રને સહારો આપતો નથી; જે એકલો જ ખાય છે, એ પાપ જ ખાય છે.
કૃષન્નિત્ફાલ આશિતં કૃણોતિ યન્નધ્વાનમપ વૃઙ્ક્તે ચરિત્રૈઃ । વદન્બ્રહ્માવદતો વનીયાન્પૃણન્નાપિરપૃણન્તમભિ ષ્યાત્
હલવાળો હલ તૈયાર કરે છે, ખેતર તૈયાર કરે છે; પોતાના કામથી રસ્તો સાફ કરે છે; બોલનાર બોલે, પણ આપનાર વધારે મોટો છે; આપનાર, ન આપનારા કરતાં શ્રેષ્ઠ છે.
એકપાદ્ભૂયો દ્વિપદો વિ ચક્રમે દ્વિપાત્ત્રિપાદમભ્યેતિ પશ્ચાત્ । ચતુષ્પાદેતિ દ્વિપદામભિસ્વરે સમ્પશ્યન્પઙ્ક્તીરુપતિષ્ઠમાનઃ
એક પગવાળો બે પગવાળાને વટાવે છે, બે પગવાળો ત્રણ પગવાળાને પાછળથી પકડી લે છે; ચાર પગવાળો બે પગવાળાને મેળામાં મળે છે, પંક્તિઓ જોઈને પોતાનું સ્થાન લે છે.
સમૌ ચિદ્ધસ્તૌ ન સમં વિવિષ્ટઃ સમ્માતરા ચિન્ન સમં દુહાતે । યમયોશ્ચિન્ન સમા વીર્યાણિ જ્ઞાતી ચિત્સન્તૌ ન સમં પૃણીતઃ
બન્ને હાથ પણ સરખાં નથી, બે માતાઓ પણ સરખું દૂધ આપતી નથી; જમણા ભાઈઓની તાકાત પણ એક જેવી નથી, અને સંબંધીઓ હોવા છતાં બધાએ સરખું આપતું નથી.