વિશ્વે દેવાસો અધ વૃષ્ણ્યાનિ તેઽવર્ધયન્સોમવત્યા વચસ્યયા । રદ્ધં વૃત્રમહિમિન્દ્રસ્ય હન્મનાગ્નિર્ન જમ્ભૈસ્તૃષ્વન્નમાવયત્
પછી બધા દેવોએ સોમથી ભરેલા વચનો દ્વારા તારી પુરૂષાર્થને વધાર્યો. ઇન્દ્રે વૃત્રને મારતાં તેની મહિમા સ્થાપિત થઈ; અગ્નિ જેમ પોતાના મોઢાથી તરસેલા માટે અન્ન આપે છે, તેમ એણે અન્ન પ્રગટાવ્યું.
ભૂરિ દક્ષેભિર્વચનેભિરૃક્વભિઃ સખ્યેભિઃ સખ્યાનિ પ્ર વોચત । ઇન્દ્રો ધુનિં ચ ચુમુરિં ચ દમ્ભયઞ્છ્રદ્ધામનસ્યા શૃણુતે દભીતયે
ઘણી કળા, વાણી અને સ્તુતિઓથી, મિત્રતાથી, ચાલો આપણે આ મિત્રતાનું ગાન કરીએ. ઇન્દ્ર, અવાજ કરનાર અને ચાલાકને શાંત કરી, શ્રદ્ધાવાનની રક્ષા માટે તેની પ્રાર્થના સાંભળે છે.
ત્વં પુરૂણ્યા ભરા સ્વશ્વ્યા યેભિર્મંસૈ નિવચનાનિ શંસન્ । સુગેભિર્વિશ્વા દુરિતા તરેમ વિદો ષુ ણ ઉર્વિયા ગાધમદ્ય
તુ અનેક દાન અને પોતાના ઘોડા લાવે છે; એથી અમારી સ્તુતિઓ યોગ્ય સ્થાન સુધી પહોંચે. સરળ માર્ગે અમે બધા દુઃખો પાર કરીએ; હે વિદ્વાન, આજે અમને વિશાળ અને ઊંડો આશરો આપ.
ઘર્મા સમન્તા ત્રિવૃતં વ્યાપતુસ્તયોર્જુષ્ટિં માતરિશ્વા જગામ । દિવસ્પયો દિધિષાણા અવેષન્વિદુર્દેવાઃ સહસામાનમર્કમ્
ઘર્મા સર્વત્ર ત્રણ ભાગે ફેલાયા; માતરિશ્વાને એમાં પ્રસન્નતા મળી. સ્વર્ગની નદીઓ દાન આપવા ઉત્સુક થઈ દોડી આવી; દેવોએ શક્તિશાળી સૂર્યને ઓળખી લીધો.
તિસ્રો દેષ્ટ્રાય નિરૃતીરુપાસતે દીર્ઘશ્રુતો વિ હિ જાનન્તિ વહ્નયઃ । તાસાં નિ ચિક્યુઃ કવયો નિદાનં પરેષુ યા ગુહ્યેષુ વ્રતેષુ
ત્રણ વિનાશક દેવીઓ યજ્ઞસ્થળે હાજર રહે છે; લાંબા સમયથી સાંભળનારા અગ્નિઓ એને સાચે ઓળખે છે. વિદ્વાનો એના ગુપ્ત આધારને, દૂર અને ગુપ્ત વિધિમાં, શોધી કાઢે છે.
ચતુષ્કપર્દા યુવતિઃ સુપેશા ઘૃતપ્રતીકા વયુનાનિ વસ્તે । તસ્યાં સુપર્ણા વૃષણા નિ ષેદતુર્યત્ર દેવા દધિરે ભાગધેયમ્
ચાર વાંકડાવાળી, સુંદર, ઘી જેવી તેજવાળી યુવાન સ્ત્રી વિધિ તૈયાર કરે છે. એના પર બે તેજસ્વી પક્ષીઓ બેઠા છે, જ્યાં દેવોએ પોતાનો ભાગ નક્કી કર્યો છે.
એકઃ સુપર્ણઃ સ સમુદ્રમા વિવેશ સ ઇદં વિશ્વં ભુવનં વિ ચષ્ટે । તં પાકેન મનસાપશ્યમન્તિતસ્તં માતા રેળ્હિ સ ઉ રેળ્હિ માતરમ્
એક તેજસ્વી પક્ષી સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યો; એ આખું જગત અને સર્વ જીવોને જુએ છે. શુદ્ધ મનથી મેં એને નજીક જોયો; માતાએ એને બોલાવ્યું અને એણે પણ પોતાની માતાને બોલાવ્યું.
સુપર્ણં વિપ્રાઃ કવયો વચોભિરેકં સન્તં બહુધા કલ્પયન્તિ । છન્દાંસિ ચ દધતો અધ્વરેષુ ગ્રહાન્સોમસ્ય મિમતે દ્વાદશ
વિદ્વાન ઋષિઓ પોતાની વાણીથી એ એક તેજસ્વી પક્ષીને અનેક રીતે વર્ણવે છે. તેઓ યજ્ઞમાં છંદો ગોઠવે છે અને સોમના બાર પાત્રો માપે છે.
ષટ્ત્રિંશાઁશ્ચ ચતુરઃ કલ્પયન્તશ્છન્દાંસિ ચ દધત આદ્વાદશમ્ । યજ્ઞં વિમાય કવયો મનીષ ઋક્સામાભ્યાં પ્ર રથં વર્તયન્તિ
છત્રીસ અને ચાર ગોઠવી, તેઓ છંદો સ્થાપે છે અને પછી બારમું ઉમેરે છે. વિદ્વાન યજ્ઞને સમજીને ઋક અને સામથી રથને આગળ ધપાવે છે.
ચતુર્દશાન્યે મહિમાનો અસ્ય તં ધીરા વાચા પ્ર ણયન્તિ સપ્ત । આપ્નાનં તીર્થં ક ઇહ પ્ર વોચદ્યેન પથા પ્રપિબન્તે સુતસ્ય
એના મહાન ચૌદ ગુણ છે, જેને વિદ્વાન સાત પ્રકારની વાણીથી પ્રગટ કરે છે. અહીં કોણ એ પવિત્ર પ્રવાહ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ જણાવશે, જેના દ્વારા તેઓ પિછડેલો સોમા પીવે છે?
સહસ્રધા પઞ્ચદશાન્યુક્થા યાવદ્દ્યાવાપૃથિવી તાવદિત્તત્ । સહસ્રધા મહિમાનઃ સહસ્રં યાવદ્બ્રહ્મ વિષ્ઠિતં તાવતી વાક્
હજારો રીતે, પંદર સ્તુતિઓ છે; જેટલું આકાશ અને ધરતી વિશાળ છે, એટલું એનું મહાત્મ્ય છે. એનું મહાત્મ્ય પણ હજારો ગણી છે; જેટલું બ્રહ્મા વિસ્તરે છે, એટલી એ વાણી છે.
કશ્છન્દસાં યોગમાવેદ ધીરઃ કો ધિષ્ણ્યાં પ્રતિ વાચં પપાદ । કમૃત્વિજામષ્ટમં શૂરમાહુર્હરી ઇન્દ્રસ્ય નિ ચિકાય કઃ સ્વિત્
કયો વિદ્વાન છંદોની એકતા જાણે છે? કોણે વાણી યજ્ઞસ્થળે સ્થાપી છે? કયાને સત્યથી જન્મેલો આઠમો કહેવાય છે? કોણે ઇન્દ્રના બે વાઘા ઓળખ્યા છે?
ભૂમ્યા અન્તં પર્યેકે ચરન્તિ રથસ્ય ધૂર્ષુ યુક્તાસો અસ્થુઃ । શ્રમસ્ય દાયં વિ ભજન્ત્યેભ્યો યદા યમો ભવતિ હર્મ્યે હિતઃ
કેટલાક પૃથ્વીના કિનારે ફરે છે; બીજા રથના જુઆમાં જોડાયેલા ઊભા છે. તેઓ પરિશ્રમનો ભાગપાટ કરે છે, જ્યારે યમ ઘરમા સ્થિર થાય છે.
ચિત્ર ઇચ્છિશોસ્તરુણસ્ય વક્ષથો ન યો માતરાવપ્યેતિ ધાતવે । અનૂધા યદિ જીજનદધા ચ નુ વવક્ષ સદ્યો મહિ દૂત્યં ચરન્
તેજસ્વી, યુવાન પક્ષીનું વક્ષસ્થળ સુંદર છે, જે પોતાની માતાઓ પાસે પોષણ માટે આવે છે. જો અવિવાહિત સ્ત્રીએ જન્મ આપ્યો અને પોષણ પણ કર્યું, તો એ તરત જ મહાન બને છે અને પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કરે છે.
અગ્નિર્હ નામ ધાયિ દન્નપસ્તમઃ સં યો વના યુવતે ભસ્મના દતા । અભિપ્રમુરા જુહ્વા સ્વધ્વર ઇનો ન પ્રોથમાનો યવસે વૃષા
એને અગ્નિ નામ મળ્યું છે, એ અન્ન આપનાર છે, જે યુવાન અવસ્થામાં લાકડાંને ભસ્મ કરે છે. પોતાની તીવ્ર જીભથી, સ્વયં નિમિત્તે, એ ઝડપથી આગળ વધે છે અને સુકા ઘાસ પર વાઘા જેવો ગર્જના કરે છે.
તં વો વિં ન દ્રુષદં દેવમન્ધસ ઇન્દું પ્રોથન્તં પ્રવપન્તમર્ણવમ્ । આસા વહ્નિં ન શોચિષા વિરપ્શિનં મહિવ્રતં ન સરજન્તમધ્વનઃ
જે ઇન્દુ તમારાં માટે પિછડાયો છે, પથ્થર જેવો અડગ છે, દેવોને આનંદ આપનાર છે, દરિયાની જેમ ફેલાય છે અને વહે છે—તે અગ્નિની જેમ તેજસ્વી છે, જ્વાળાથી પ્રકાશમાન છે, મહાન સંકલ્પ ધરાવે છે અને માર્ગે આગળ વધે છે.
વિ યસ્ય તે જ્રયસાનસ્યાજર ધક્ષોર્ન વાતાઃ પરિ સન્ત્યચ્યુતાઃ । આ રણ્વાસો યુયુધયો ન સત્વનં ત્રિતં નશન્ત પ્ર શિષન્ત ઇષ્ટયે
જેની પાસે, ભલે વયск હોય, પણ ક્યારેય જૂના ન થાય, એવા પવન પણ તેને હલાવી શકતા નથી—મજબૂત યોદ્ધાઓ જેવી દ્રઢતા ધરાવે છે, ત્રિતાની જેમ, તેઓ ક્યારેય હારતા નથી પણ હંમેશાં યજ્ઞ માટે શ્રેષ્ઠતા પ્રાપ્ત કરે છે.
સ ઇદગ્નિઃ કણ્વતમઃ કણ્વસખાર્યઃ પરસ્યાન્તરસ્ય તરુષઃ । અગ્નિઃ પાતુ ગૃણતો અગ્નિઃ સૂરીનગ્નિર્દદાતુ તેષામવો નઃ
એ અગ્નિ, કણ્વ જેવા શ્રેષ્ઠ, કણ્વનો મિત્ર, અંદર અને બહારના દુશ્મન સામે શક્તિશાળી છે; એ અગ્નિ સ્તુતિ કરનારને રક્ષે, અગ્નિ નેતાઓની પણ રક્ષા કરે અને અમને તેમનો આશ્રય આપે.
વાજિન્તમાય સહ્યસે સુપિત્ર્ય તૃષુ ચ્યવાનો અનુ જાતવેદસે । અનુદ્રે ચિદ્યો ધૃષતા વરં સતે મહિન્તમાય ધન્વનેદવિષ્યતે
જે સૌથી બલવાન છે, યુદ્ધ માટે યોગ્ય છે, ઉત્તમ વંશનો છે, ત્રણ જાતિમાં ફરતો છે, જાતવેદસનું અનુસરણ કરે છે; તેની તાકાત સામે સૌથી ધીર પણ ટકી શકતા નથી, કારણ કે મહાન બલવાનને કોઈ પણ સ્પર્ધામાં હરાવી શકાતો નથી.
એવાગ્નિર્મર્તૈઃ સહ સૂરિભિર્વસુ ષ્ટવે સહસઃ સૂનરો નૃભિઃ । મિત્રાસો ન યે સુધિતા ઋતાયવો દ્યાવો ન દ્યુમ્નૈરભિ સન્તિ માનુષાન્
આ રીતે અગ્નિ, મનુષ્યો અને દાનશીલ લોકો સાથે, પુત્ર સમાન બલવાન, પુરુષો સાથે સ્તુતિ કરવા યોગ્ય છે; જેમ સારા મિત્રો સત્યપ્રેમી હોય છે, જેમ આકાશ પોતાની કીર્તિથી ઉજળું છે, તેમ તેઓ માનવોને વટાવે છે.
ઊર્જો નપાત્સહસાવન્નિતિ ત્વોપસ્તુતસ્ય વન્દતે વૃષા વાક્ । ત્વાં સ્તોષામ ત્વયા સુવીરા દ્રાઘીય આયુઃ પ્રતરં દધાનાઃ
હે બલવાન, શક્તિશાળી, ઊર્જાના પુત્ર, વાછરડાની જેમ તારી સ્તુતિ થાય છે; અમે તારી સ્તુતિ કરીએ છીએ, અને તું અમારો રક્ષક બની, અમને લાંબું અને સુખી જીવન મળે એવી આશા રાખીએ છીએ.
ઇતિ ત્વાગ્ને વૃષ્ટિહવ્યસ્ય પુત્રા ઉપસ્તુતાસ ઋષયોઽવોચન્ । તાઁશ્ચ પાહિ ગૃણતશ્ચ સૂરીન્વષડ્વષળિત્યૂર્ધ્વાસો અનક્ષન્નમો નમ ઇત્યૂર્ધ્વાસો અનક્ષન્
હે અગ્નિ, વૃષ્ટિહવ્યના પુત્રોએ તારી સ્તુતિ કરી છે, હે ઋષિ; તું તેમને અને તેમના નેતાઓને રક્ષા કરજે, જે તારી સ્તુતિ કરે છે; 'વષટ્, વષટ્' કહીને તેમણે અવાજ ઉઠાવ્યો છે, 'નમો, નમ:' કહીને પણ અવાજ ઉઠાવ્યો છે.
પિબા સોમં મહત ઇન્દ્રિયાય પિબા વૃત્રાય હન્તવે શવિષ્ઠ । પિબ રાયે શવસે હૂયમાનઃ પિબ મધ્વસ્તૃપદિન્દ્રા વૃષસ્વ
હે ઇન્દ્ર, મહાન બલ માટે સોમ પાન કર, દુશ્મનને મારવા માટે પાન કર, ધન અને બલ માટે, જ્યારે તને બોલાવાય ત્યારે પાન કર; મધુર પિછડાયેલો સોમ પી અને વધુ બલવાન બન.
અસ્ય પિબ ક્ષુમતઃ પ્રસ્થિતસ્યેન્દ્ર સોમસ્ય વરમા સુતસ્ય । સ્વસ્તિદા મનસા માદયસ્વાર્વાચીનો રેવતે સૌભગાય
આ સમૃદ્ધ, વહેતો સોમ પી, હે ઇન્દ્ર, શ્રેષ્ઠ રીતે પિછડાયેલો; અમને કલ્યાણ આપ, મનથી આનંદ પામ, નજીક આવ અને અમને તેજસ્વી સુખ આપ.
મમત્તુ ત્વા દિવ્યઃ સોમ ઇન્દ્ર મમત્તુ યઃ સૂયતે પાર્થિવેષુ । મમત્તુ યેન વરિવશ્ચકર્થ મમત્તુ યેન નિરિણાસિ શત્રૂન્
હે ઇન્દ્ર, દૈવી સોમ તને મસ્ત કરે, જે પૃથ્વી પર પિછડાય છે તે પણ તને મસ્ત કરે; જેનાથી તું વિશાળ જગ્યા બનાવી, તે પણ તને મસ્ત કરે, અને જેનાથી તું શત્રુઓને નાશ કરે, તે પણ તને મસ્ત કરે.
આ દ્વિબર્હા અમિનો યાત્વિન્દ્રો વૃષા હરિભ્યાં પરિષિક્તમન્ધઃ । ગવ્યા સુતસ્ય પ્રભૃતસ્ય મધ્વઃ સત્રા ખેદામરુશહા વૃષસ્વ
હે ઇન્દ્ર, તું બલવાન, તારા બે પીળા ઘોડાઓ સાથે, બે દરવાજાવાળું, સારી રીતે પિછડાયેલું પાન પીવા આવ; ગાય માટે, પિછડાયેલા મધ માટે, દુશ્મનને હરાવનાર તું, બલથી તાજો થા.
નિ તિગ્માનિ ભ્રાશયન્ભ્રાશ્યાન્યવ સ્થિરા તનુહિ યાતુજૂનામ્ । ઉગ્રાય તે સહો બલં દદામિ પ્રતીત્યા શત્રૂન્વિગદેષુ વૃશ્ચ
યાતુધાનોના તીક્ષ્ણ, દહનારા શસ્ત્રોને તું ભસ્મ કરી દે, તેમના મજબૂત કિલ્લાઓને તું તોડી નાખ; હે ઉગ્ર, તને હું બલ અને શક્તિ અર્પણ કરું છું—યુદ્ધમાં તું આગળ વધ અને શત્રુઓને હરાવ.
વ્યર્ય ઇન્દ્ર તનુહિ શ્રવાંસ્યોજ સ્થિરેવ ધન્વનોઽભિમાતીઃ । અસ્મદ્ર્યગ્વાવૃધાનઃ સહોભિરનિભૃષ્ટસ્તન્વં વાવૃધસ્વ
હે ઇન્દ્ર, તું તારી કીર્તિ અને બલને, મજબૂત ધનુષ્યની જેમ, દુશ્મનો સામે વિસ્તારે; તું અમારાં સાથે, તારી શક્તિથી, અપરાજિત બની, તારી શક્તિ વધાર.
ઇદં હવિર્મઘવન્તુભ્યં રાતં પ્રતિ સમ્રાળહૃણાનો ગૃભાય । તુભ્યં સુતો મઘવન્તુભ્યં પક્વોઽદ્ધીન્દ્ર પિબ ચ પ્રસ્થિતસ્ય
આ હવન, હે દાતાર, તારા માટે તૈયાર કર્યું છે; હે રાજા, આનંદથી સ્વીકાર; તારા માટે સોમ પિછડાયો છે, તારા માટે પકાવાયું છે—તુ ખા અને વહેતા સોમ પી.
અદ્ધીદિન્દ્ર પ્રસ્થિતેમા હવીંષિ ચનો દધિષ્વ પચતોત સોમમ્ । પ્રયસ્વન્તઃ પ્રતિ હર્યામસિ ત્વા સત્યાઃ સન્તુ યજમાનસ્ય કામાઃ
હે ઇન્દ્ર, તૈયાર કરેલા હવનમાંથી ખા; અમારે માટે પકાવેલું અને પિછડાયેલું સોમ સ્વીકાર; અમે ઉત્સાહથી તારી પૂજા કરીએ છીએ—યજમાનની ઈચ્છાઓ પૂર્ણ થાય એવી આશા.