દૂરં કિલ પ્રથમા જગ્મુરાસામિન્દ્રસ્ય યાઃ પ્રસવે સસ્રુરાપઃ । ક્વ સ્વિદગ્રં ક્વ બુધ્ન આસામાપો મધ્યં ક્વ વો નૂનમન્તઃ
આ પાણીની પહેલી લહેરો તો બહુ દૂર સુધી ગઈ, જે ઇન્દ્રના પ્રેરણે વહેતી થઈ. તેમનો મૂળ ક્યાં છે, તેમનો આધાર ક્યાં છે, તેમનું મધ્ય ક્યાં છે અને હવે તેમનો અંત ક્યાં છે – એ કોણ જાણે?
સૃજઃ સિન્ધૂઁરહિના જગ્રસાનાઁ આદિદેતાઃ પ્ર વિવિજ્રે જવેન । મુમુક્ષમાણા ઉત યા મુમુચ્રેઽધેદેતા ન રમન્તે નિતિક્તાઃ
નદીઓ, જે સાપના વશમાં હતી, મુક્ત થઈ ગઈ; પછી તો એ ઝડપથી વહેવા લાગી. જે મુક્ત થવા ઈચ્છતી હતી, એ છૂટીને વહેવા લાગી, પણ જે અટકાવી રાખવામાં આવી, એ આનંદ પામી નહીં.
સધ્રીચીઃ સિન્ધુમુશતીરિવાયન્સનાજ્જાર આરિતઃ પૂર્ભિદાસામ્ । અસ્તમા તે પાર્થિવા વસૂન્યસ્મે જગ્મુઃ સૂનૃતા ઇન્દ્ર પૂર્વીઃ
બધી નદીઓ એકસાથે ગર્જના કરતી સિંધુ તરફ દોડી ગઈ; જૂનો અવરોધ માર્ગ ખોલનાર દ્વારા તૂટી ગયો. એ જૂના ધરતીના ધન-સંપત્તિ હવે શાંત થઈ ગઈ, હે ઇન્દ્ર, અનેક શુભ વસ્તુઓ અમને પ્રાપ્ત થઈ છે.
ઇન્દ્ર પિબ પ્રતિકામં સુતસ્ય પ્રાતઃસાવસ્તવ હિ પૂર્વપીતિઃ । હર્ષસ્વ હન્તવે શૂર શત્રૂનુક્થેભિષ્ટે વીર્યા પ્ર બ્રવામ
હે ઇન્દ્ર, તું તારી ઈચ્છા પ્રમાણે સવારના હવનમાં સોમરસ પી, કેમ કે તારો પહેલો પ્યાલો તો સવારમાં જ છે. હે વીર, દુશ્મનોને હરાવવા આનંદ મનાવ; અમે સ્તુતિઓથી તારા શૌર્યના કાર્યો ગાઈએ છીએ.
યસ્તે રથો મનસો જવીયાનેન્દ્ર તેન સોમપેયાય યાહિ । તૂયમા તે હરયઃ પ્ર દ્રવન્તુ યેભિર્યાસિ વૃષભિર્મન્દમાનઃ
હે ઇન્દ્ર, તારો રથ તો વિચાર કરતાં પણ ઝડપી છે, એ રથ પર ચડીને અહીં સોમરસ પીવા આવો. તારા ઘોડાઓ ઉત્સાહથી દોડી આવે, જેમા તું આનંદથી સવારી કરે છે.
હરિત્વતા વર્ચસા સૂર્યસ્ય શ્રેષ્ઠૈ રૂપૈસ્તન્વં સ્પર્શયસ્વ । અસ્માભિરિન્દ્ર સખિભિર્હુવાનઃ સધ્રીચીનો માદયસ્વા નિષદ્ય
સૂર્યના તેજ અને કાંતિથી તું તારી કાયાને શ્રેષ્ઠ રૂપોથી સ્પર્શ કર. હે ઇન્દ્ર, અમે તારા મિત્રોને બોલાવીને, તું અમારાં સાથે બેઠા બેઠા આનંદ માણ.
યસ્ય ત્યત્તે મહિમાનં મદેષ્વિમે મહી રોદસી નાવિવિક્તામ્ । તદોક આ હરિભિરિન્દ્ર યુક્તૈઃ પ્રિયેભિર્યાહિ પ્રિયમન્નમચ્છ
હે ઇન્દ્ર, તારી મહાનતા એવી છે કે, આ આકાશ અને ધરતી પણ તેને પાર કરી શક્યા નથી. એ ઘર તરફ, તારા પ્રિય ઘોડાઓ સાથે, તારા પ્રિયજન સાથે આવો અને પ્રિય ભોજન ગ્રહણ કરો.
યસ્ય શશ્વત્પપિવાઁ ઇન્દ્ર શત્રૂનનાનુકૃત્યા રણ્યા ચકર્થ । સ તે પુરંધિં તવિષીમિયર્તિ સ તે મદાય સુત ઇન્દ્ર સોમઃ
હે ઇન્દ્ર, તું હંમેશાં પીધું છે અને દુશ્મનોને વિનાશ કર્યા છે, અનન્ય પરાક્રમ દર્શાવ્યો છે. તારા માટે દાતાની શક્તિ જાગે છે, અને તારા આનંદ માટે સોમરસ પિછાય છે.
ઇદં તે પાત્રં સનવિત્તમિન્દ્ર પિબા સોમમેના શતક્રતો । પૂર્ણ આહાવો મદિરસ્ય મધ્વો યં વિશ્વ ઇદભિહર્યન્તિ દેવાઃ
હે ઇન્દ્ર, આ તારી માટે ભરેલું પાત્ર છે, સોમરસ પી, હે શતશક્તિમાન. આ પ્યાલો મદમય મધુરતા થી ભરેલો છે, જેને બધા દેવતાઓ માણવા ઈચ્છે છે.
વિ હિ ત્વામિન્દ્ર પુરુધા જનાસો હિતપ્રયસો વૃષભ હ્વયન્તે । અસ્માકં તે મધુમત્તમાનીમા ભુવન્સવના તેષુ હર્ય
હે ઇન્દ્ર, અનેક જાતિના લોકો તને ભેટો આપી બોલાવે છે, હે વૃષભ. આ અમારા સૌથી મધુર સોમરસ તારા માટે છે – તું આ હવનમાં આનંદ માણ.
પ્ર ત ઇન્દ્ર પૂર્વ્યાણિ પ્ર નૂનં વીર્યા વોચં પ્રથમા કૃતાનિ । સતીનમન્યુરશ્રથાયો અદ્રિં સુવેદનામકૃણોર્બ્રહ્મણે ગામ્
હવે હું તારા પૂર્વ શૌર્યકર્મોનું વર્ણન કરીશ, હે ઇન્દ્ર, તારા પ્રથમ કાર્યોનું સ્મરણ કરીશ. તારો અખૂટ ક્રોધે પર્વતને ફાડી નાખ્યો અને તું બ્રાહ્મણને ગાય આપીને પ્રસિદ્ધ થયો.
નિ ષુ સીદ ગણપતે ગણેષુ ત્વામાહુર્વિપ્રતમં કવીનામ્ । ન ઋતે ત્વત્ક્રિયતે કિં ચનારે મહામર્કં મઘવઞ્ચિત્રમર્ચ
હે ગણપતિ, તું ગણોમાં બેઠા જા; કવિઓમાં તને સૌથી વિદ્વાન કહે છે. તારા વિના કંઈક પણ થતું નથી, હે મહાન, હે મેઘાવાન, સુંદર સ્તુતિ ગા.
અભિખ્યા નો મઘવન્નાધમાનાન્સખે બોધિ વસુપતે સખીનામ્ । રણં કૃધિ રણકૃત્સત્યશુષ્માભક્તે ચિદા ભજા રાયે અસ્માન્
હે મેઘાવાન, અમને અને નીચા લોકો પર દયાળુ નજર રાખ. મિત્ર તરીકે તારા મિત્રોનું ધ્યાન રાખ, હે ધનની માલિક. અમારી માટે યુદ્ધમાં વિજયી બન, સાચી શક્તિ ધરાવ; જે ભેટ ન આપે, તેમને પણ અમને ધન આપ.
તમસ્ય દ્યાવાપૃથિવી સચેતસા વિશ્વેભિર્દેવૈરનુ શુષ્મમાવતામ્ । યદૈત્કૃણ્વાનો મહિમાનમિન્દ્રિયં પીત્વી સોમસ્ય ક્રતુમાઁ અવર્ધત
આંધકારમાં, આકાશ અને ધરતી, બધા દેવતાઓ સાથે, તેની શક્તિ વધારવા માટે એકઠા થયા. જ્યારે એ મહાન કાર્ય કરતો હતો અને સોમરસ પીધા પછી તેની મહિમા અને બળ વધ્યું.
તમસ્ય વિષ્ણુર્મહિમાનમોજસાંશું દધન્વાન્મધુનો વિ રપ્શતે । દેવેભિરિન્દ્રો મઘવા સયાવભિર્વૃત્રં જઘન્વાઁ અભવદ્વરેણ્યઃ
વિષ્ણુએ પોતાની શક્તિથી એ મહિમાને અંધકારમાં ધારણ કરી, મધુર સોમનો કણ ધારણ કર્યો. દેવતાઓ સાથે મેઘાવાન ઇન્દ્રે વૃત્રને હરાવ્યો અને શ્રેષ્ઠ બન્યો.
વૃત્રેણ યદહિના બિભ્રદાયુધા સમસ્થિથા યુધયે શંસમાવિદે । વિશ્વે તે અત્ર મરુતઃ સહ ત્મનાવર્ધન્નુગ્ર મહિમાનમિન્દ્રિયમ્
જ્યારે તું શસ્ત્ર ધારણ કરીને વૃત્ર સાપ સામે યુદ્ધ માટે ઊભો રહ્યો, ત્યારે તું યશ મેળવવા ઈચ્છતો હતો. બધા મારુતો તારી સાથે જોડાઈને તારી ભયાનક શક્તિ વધારી.
જજ્ઞાન એવ વ્યબાધત સ્પૃધઃ પ્રાપશ્યદ્વીરો અભિ પૌંસ્યં રણમ્ । અવૃશ્ચદદ્રિમવ સસ્યદઃ સૃજદસ્તભ્નાન્નાકં સ્વપસ્યયા પૃથુમ્
જન્મતાજ એણે પોતાના દુશ્મનોને દૂર કરી દીધા; એ વીરે પુરુષાર્થ માટેનું યુદ્ધ જોયું. એણે પર્વત ફાડી પાણી છોડાવ્યા અને પોતાની શક્તિથી વિશાળ આકાશને સ્થિર કર્યું.
આદિન્દ્રઃ સત્રા તવિષીરપત્યત વરીયો દ્યાવાપૃથિવી અબાધત । અવાભરદ્ધૃષિતો વજ્રમાયસં શેવં મિત્રાય વરુણાય દાશુષે
પછી ઇન્દ્રે પોતાની શક્તિથી યજ્ઞમાં આગેવાની લીધી; એણે આકાશ અને ધરતીને પણ શક્તિમાં પછાડ્યા. આનંદથી એણે લોખંડ જેવી વજ્ર ધારણ કરી, જે મિત્ર, વરુણ અને ભક્ત માટે કલ્યાણરૂપ છે.
ઇન્દ્રસ્યાત્ર તવિષીભ્યો વિરપ્શિન ઋઘાયતો અરંહયન્ત મન્યવે । વૃત્રં યદુગ્રો વ્યવૃશ્ચદોજસાપો બિભ્રતં તમસા પરીવૃતમ્
અહીં ઇન્દ્રના દુરદ્રષ્ટિ અને શક્તિશાળી કાર્યોનું ગાન થયું; એથી એના મનને આનંદ મળ્યો. જ્યારે ભયાનક ઇન્દ્રે પોતાની શક્તિથી અંધકારમાં રહેલા, પાણી રોકનાર વૃત્રને વિધ્વંસ કર્યો.
યા વીર્યાણિ પ્રથમાનિ કર્ત્વા મહિત્વેભિર્યતમાનૌ સમીયતુઃ । ધ્વાન્તં તમોઽવ દધ્વસે હત ઇન્દ્રો મહ્ના પૂર્વહૂતાવપત્યત
પ્રથમ જે વિરતા ભરેલા કાર્યો થયા, જ્યારે બંને મહાનતામાં સ્પર્ધા કરતા હતા—એ સમયે પ્રાચીનથી પૂજાતા ઇન્દ્રે પોતાની મહિમાથી ઘન અંધકારનો નાશ કર્યો અને દુશ્મનને નીચે ફેંકી દીધો.
વિશ્વે દેવાસો અધ વૃષ્ણ્યાનિ તેઽવર્ધયન્સોમવત્યા વચસ્યયા । રદ્ધં વૃત્રમહિમિન્દ્રસ્ય હન્મનાગ્નિર્ન જમ્ભૈસ્તૃષ્વન્નમાવયત્
પછી બધા દેવોએ સોમથી ભરેલા વચનો દ્વારા તારી પુરૂષાર્થને વધાર્યો. ઇન્દ્રે વૃત્રને મારતાં તેની મહિમા સ્થાપિત થઈ; અગ્નિ જેમ પોતાના મોઢાથી તરસેલા માટે અન્ન આપે છે, તેમ એણે અન્ન પ્રગટાવ્યું.
ભૂરિ દક્ષેભિર્વચનેભિરૃક્વભિઃ સખ્યેભિઃ સખ્યાનિ પ્ર વોચત । ઇન્દ્રો ધુનિં ચ ચુમુરિં ચ દમ્ભયઞ્છ્રદ્ધામનસ્યા શૃણુતે દભીતયે
ઘણી કળા, વાણી અને સ્તુતિઓથી, મિત્રતાથી, ચાલો આપણે આ મિત્રતાનું ગાન કરીએ. ઇન્દ્ર, અવાજ કરનાર અને ચાલાકને શાંત કરી, શ્રદ્ધાવાનની રક્ષા માટે તેની પ્રાર્થના સાંભળે છે.
ત્વં પુરૂણ્યા ભરા સ્વશ્વ્યા યેભિર્મંસૈ નિવચનાનિ શંસન્ । સુગેભિર્વિશ્વા દુરિતા તરેમ વિદો ષુ ણ ઉર્વિયા ગાધમદ્ય
તુ અનેક દાન અને પોતાના ઘોડા લાવે છે; એથી અમારી સ્તુતિઓ યોગ્ય સ્થાન સુધી પહોંચે. સરળ માર્ગે અમે બધા દુઃખો પાર કરીએ; હે વિદ્વાન, આજે અમને વિશાળ અને ઊંડો આશરો આપ.
ઘર્મા સમન્તા ત્રિવૃતં વ્યાપતુસ્તયોર્જુષ્ટિં માતરિશ્વા જગામ । દિવસ્પયો દિધિષાણા અવેષન્વિદુર્દેવાઃ સહસામાનમર્કમ્
ઘર્મા સર્વત્ર ત્રણ ભાગે ફેલાયા; માતરિશ્વાને એમાં પ્રસન્નતા મળી. સ્વર્ગની નદીઓ દાન આપવા ઉત્સુક થઈ દોડી આવી; દેવોએ શક્તિશાળી સૂર્યને ઓળખી લીધો.
તિસ્રો દેષ્ટ્રાય નિરૃતીરુપાસતે દીર્ઘશ્રુતો વિ હિ જાનન્તિ વહ્નયઃ । તાસાં નિ ચિક્યુઃ કવયો નિદાનં પરેષુ યા ગુહ્યેષુ વ્રતેષુ
ત્રણ વિનાશક દેવીઓ યજ્ઞસ્થળે હાજર રહે છે; લાંબા સમયથી સાંભળનારા અગ્નિઓ એને સાચે ઓળખે છે. વિદ્વાનો એના ગુપ્ત આધારને, દૂર અને ગુપ્ત વિધિમાં, શોધી કાઢે છે.
ચતુષ્કપર્દા યુવતિઃ સુપેશા ઘૃતપ્રતીકા વયુનાનિ વસ્તે । તસ્યાં સુપર્ણા વૃષણા નિ ષેદતુર્યત્ર દેવા દધિરે ભાગધેયમ્
ચાર વાંકડાવાળી, સુંદર, ઘી જેવી તેજવાળી યુવાન સ્ત્રી વિધિ તૈયાર કરે છે. એના પર બે તેજસ્વી પક્ષીઓ બેઠા છે, જ્યાં દેવોએ પોતાનો ભાગ નક્કી કર્યો છે.
એકઃ સુપર્ણઃ સ સમુદ્રમા વિવેશ સ ઇદં વિશ્વં ભુવનં વિ ચષ્ટે । તં પાકેન મનસાપશ્યમન્તિતસ્તં માતા રેળ્હિ સ ઉ રેળ્હિ માતરમ્
એક તેજસ્વી પક્ષી સમુદ્રમાં પ્રવેશ્યો; એ આખું જગત અને સર્વ જીવોને જુએ છે. શુદ્ધ મનથી મેં એને નજીક જોયો; માતાએ એને બોલાવ્યું અને એણે પણ પોતાની માતાને બોલાવ્યું.
સુપર્ણં વિપ્રાઃ કવયો વચોભિરેકં સન્તં બહુધા કલ્પયન્તિ । છન્દાંસિ ચ દધતો અધ્વરેષુ ગ્રહાન્સોમસ્ય મિમતે દ્વાદશ
વિદ્વાન ઋષિઓ પોતાની વાણીથી એ એક તેજસ્વી પક્ષીને અનેક રીતે વર્ણવે છે. તેઓ યજ્ઞમાં છંદો ગોઠવે છે અને સોમના બાર પાત્રો માપે છે.
ષટ્ત્રિંશાઁશ્ચ ચતુરઃ કલ્પયન્તશ્છન્દાંસિ ચ દધત આદ્વાદશમ્ । યજ્ઞં વિમાય કવયો મનીષ ઋક્સામાભ્યાં પ્ર રથં વર્તયન્તિ
છત્રીસ અને ચાર ગોઠવી, તેઓ છંદો સ્થાપે છે અને પછી બારમું ઉમેરે છે. વિદ્વાન યજ્ઞને સમજીને ઋક અને સામથી રથને આગળ ધપાવે છે.
ચતુર્દશાન્યે મહિમાનો અસ્ય તં ધીરા વાચા પ્ર ણયન્તિ સપ્ત । આપ્નાનં તીર્થં ક ઇહ પ્ર વોચદ્યેન પથા પ્રપિબન્તે સુતસ્ય
એના મહાન ચૌદ ગુણ છે, જેને વિદ્વાન સાત પ્રકારની વાણીથી પ્રગટ કરે છે. અહીં કોણ એ પવિત્ર પ્રવાહ સુધી પહોંચવાનો માર્ગ જણાવશે, જેના દ્વારા તેઓ પિછડેલો સોમા પીવે છે?