ન ભોજા મમ્રુર્ન ન્યર્થમીયુર્ન રિષ્યન્તિ ન વ્યથન્તે હ ભોજાઃ । ઇદં યદ્વિશ્વં ભુવનં સ્વશ્ચૈતત્સર્વં દક્ષિણૈભ્યો દદાતિ
ઉદાર લોકો કદી નાશ પામતા નથી, તેઓ કદી દુઃખી થતા નથી, તેમને કશું નુકસાન થતું નથી, હે ઉદાર લોકો, આખું જગત, બધું તેજસ્વી, દાતાઓને મળે છે.
ભોજા જિગ્યુઃ સુરભિં યોનિમગ્રે ભોજા જિગ્યુર્વધ્વં યા સુવાસાઃ । ભોજા જિગ્યુરન્તઃપેયં સુરાયા ભોજા જિગ્યુર્યે અહૂતાઃ પ્રયન્તિ
ઉદારોએ શરૂઆતમાં સુગંધિત ગર્ભ મેળવ્યો છે, ઉદારોએ સુંદર વસ્ત્ર પહેરેલી વહુઓ મેળવી છે; ઉદારોએ આંતરિક પાન મળ્યું છે, ઉદારોએ આમંત્રણ વિના આવનારા પણ જીત્યા છે.
ભોજાયાશ્વં સં મૃજન્ત્યાશું ભોજાયાસ્તે કન્યા શુમ્ભમાના । ભોજસ્યેદં પુષ્કરિણીવ વેશ્મ પરિષ્કૃતં દેવમાનેવ ચિત્રમ્
ઉદાર માટે ઝડપી ઘોડા તૈયાર થાય છે, ઉદાર માટે કન્યાઓ શોભાયમાન થાય છે; ઉદારનું ઘર કમળની સરોવર જેવું સુંદર સજાવટ ધરાવે છે, દેવમંદિર જેવી તેજસ્વી છે.
ભોજમશ્વાઃ સુષ્ઠુવાહો વહન્તિ સુવૃદ્રથો વર્તતે દક્ષિણાયાઃ । ભોજં દેવાસોઽવતા ભરેષુ ભોજઃ શત્રૂન્સમનીકેષુ જેતા
ભોજના ઘોડા સુંદર રીતે જોડાયેલા છે, તેઓ ભોજને લઈ જાય છે; તેની શાનદાર રથ દક્ષિણાની ભેટથી આગળ વધે છે. દેવતાઓ યુદ્ધમાં ભોજની રક્ષા કરે છે; સભામાં ભોજ દુશ્મનોને હરાવનાર છે.
કિમિચ્છન્તી સરમા પ્રેદમાનડ્દૂરે હ્યધ્વા જગુરિઃ પરાચૈઃ । કાસ્મેહિતિઃ કા પરિતક્મ્યાસીત્કથં રસાયા અતરઃ પયાંસિ
શરમા, તું શું ઈચ્છીને દૂર દૂર સુધી ગઈ હતી? તું રસ્તો છોડીને દૂરના પ્રદેશોમાં કેમ ભટકી? તારી મનમાં શું હતું, તારો નિશ્ચય શું હતો? તું રસાની નદીઓ કેવી રીતે પાર કરી?
ઇન્દ્રસ્ય દૂતીરિષિતા ચરામિ મહ ઇચ્છન્તી પણયો નિધીન્વઃ । અતિષ્કદો ભિયસા તન્ન આવત્તથા રસાયા અતરં પયાંસિ
હું ઇન્દ્રનો દૂત બનીને, પાણિઓએ છુપાવેલા મોટાં ખજાનાની ઈચ્છા રાખીને ફરું છું. ભયને કારણે હું ત્યાંથી પસાર થઈ; એ રીતે હું રસાની નદીઓ પાર કરી.
કીદૃઙ્ઙિન્દ્રઃ સરમે કા દૃશીકા યસ્યેદં દૂતીરસરઃ પરાકાત્ । આ ચ ગચ્છાન્મિત્રમેના દધામાથા ગવાં ગોપતિર્નો ભવાતિ
શરમા, ઇન્દ્ર કેવો છે? તેની કયા પ્રકારની છબી છે, જેના માટે તું દૂત બનીને દૂરથી આવી છે? ચાલ, આપણે મિત્રતા કરીએ; પછી એ આપણા માટે ગાયોના માલિક બની રહે.
નાહં તં વેદ દભ્યં દભત્સ યસ્યેદં દૂતીરસરં પરાકાત્ । ન તં ગૂહન્તિ સ્રવતો ગભીરા હતા ઇન્દ્રેણ પણયઃ શયધ્વે
જે ભયાનક છે, અને જેણે મને દૂત બનાવી દૂર મોકલ્યો, તેને હું ઓળખતી નથી. ઊંડા વહેતા પ્રવાહો પણ તેને છુપાવી શકતા નથી; પાણિઓ, તમે ઇન્દ્રના હાથથી હરાવાયા છો.
ઇમા ગાવઃ સરમે યા ઐચ્છઃ પરિ દિવો અન્તાન્સુભગે પતન્તી । કસ્ત એના અવ સૃજાદયુધ્વ્યુતાસ્માકમાયુધા સન્તિ તિગ્મા
શરમા, તું જે ગાયો શોધી રહી હતી, એ આકાશના છેડે-છેડે ઉડી રહી છે, સુભાગ્યવતી. કોણ તેમને અમારી માટે મુક્ત કરશે, કારણ કે તેઓ શસ્ત્રધારી છે? અમારા પણ શસ્ત્રો તીક્ષ્ણ છે.
અસેન્યા વઃ પણયો વચાંસ્યનિષવ્યાસ્તન્વઃ સન્તુ પાપીઃ । અધૃષ્ટો વ એતવા અસ્તુ પન્થા બૃહસ્પતિર્વ ઉભયા ન મૃળાત્
પાણિઓ, તમારું બોલવું યોગ્ય નથી; તમારાં શરીર નબળાં અને અસ્થિર રહે. તમારો રસ્તો અપરિચિત અને અઘરો રહે; બૃહસ્પતિ અમને બંનેને સુખ આપે.
અયં નિધિઃ સરમે અદ્રિબુધ્નો ગોભિરશ્વેભિર્વસુભિર્ન્યૃષ્ટઃ । રક્ષન્તિ તં પણયો યે સુગોપા રેકુ પદમલકમા જગન્થ
શરમા, આ ખજાનો પથ્થર નીચે છુપાયેલો છે, જેમાં ગાયો, ઘોડા અને ધન ભરેલું છે. પાણિઓ તેને ચુસ્ત રીતે રક્ષે છે; તું તેમના પગલાંઓના નિશાન સુધી પહોંચી ગઈ છે.
એહ ગમન્નૃષયઃ સોમશિતા અયાસ્યો અઙ્ગિરસો નવગ્વાઃ । ત એતમૂર્વં વિ ભજન્ત ગોનામથૈતદ્વચઃ પણયો વમન્નિત્
અહીં સોમપાનથી પોષાયેલા ઋષિઓ—આયાસ્ય, અંગિરસ, નવગ્વા—આવ્યા હતા. તેમણે આ વિશાળ ગાયોનું ધન વહેંચ્યું; અને પાણિઓ, એ જ વચન તેમણે કહ્યું હતું.
એવા ચ ત્વં સરમ આજગન્થ પ્રબાધિતા સહસા દૈવ્યેન । સ્વસારં ત્વા કૃણવૈ મા પુનર્ગા અપ તે ગવાં સુભગે ભજામ
એ રીતે, શરમા, તું દૈવી શક્તિથી દબાઈને અહીં આવી છે. હું તને બહેન બનાવી લઉં એમ હતો; પાછી ન જા. સુભાગ્યવતી, ચાલ, આપણે ગાયો વહેંચી ન લઈએ.
નાહં વેદ ભ્રાતૃત્વં નો સ્વસૃત્વમિન્દ્રો વિદુરઙ્ગિરસશ્ચ ઘોરાઃ । ગોકામા મે અચ્છદયન્યદાયમપાત ઇત પણયો વરીયઃ
હું ભાઈપણ કે બહેનપણ ઓળખતો નથી; ઇન્દ્ર અને ભયંકર અંગિરસો જાણે છે. જ્યારે પાણિઓએ ગાયો છુપાવી, ત્યારે તેઓ પોતે છુપાઈ ગયા, પણ ઇન્દ્રે સાચો માર્ગ શોધી કાઢ્યો.
દૂરમિત પણયો વરીય ઉદ્ગાવો યન્તુ મિનતીરૃતેન । બૃહસ્પતિર્યા અવિન્દન્નિગૂળ્હાઃ સોમો ગ્રાવાણ ઋષયશ્ચ વિપ્રાઃ
પાણિઓ દૂર દૂર છુપાઈ ગયા, પોતાને શ્રેષ્ઠ માનીને; હવે ગાયો સત્યના માર્ગે આગળ વધે. બૃહસ્પતિ, સોમ, પથ્થર અને વિદ્વાન ઋષિઓએ એ છુપાયેલા લોકોને શોધી કાઢ્યા.
તેઽવદન્પ્રથમા બ્રહ્મકિલ્બિષેઽકૂપારઃ સલિલો માતરિશ્વા । વીળુહરાસ્તપ ઉગ્રો મયોભૂરાપો દેવીઃ પ્રથમજા ઋતેન
જેઓએ પહેલું પાપ કર્યું હતું—સલિલ, માતરિશ્વાન અને કૂવો ખોદનાર—એ સૌ પ્રથમ બોલ્યા. પાણી લાવનારા, તેજસ્વી, શક્તિશાળી અને આનંદ આપનારા—દૈવી જળો, સત્યથી જન્મેલા, પ્રાચીન છે.
સોમો રાજા પ્રથમો બ્રહ્મજાયાં પુનઃ પ્રાયચ્છદહૃણીયમાનઃ । અન્વર્તિતા વરુણો મિત્ર આસીદગ્નિર્હોતા હસ્તગૃહ્યા નિનાય
સોમ રાજાએ સૌપ્રથમ બ્રાહ્મણની પત્નીને પાછી આપી, ભલે તે અપહરાઈ ગઈ હતી. પછી વરુણ અને મિત્રા આવ્યા; અગ્નિ, યજ્ઞકર્તા, તેને હાથ પકડીને લઈ ગયો.
હસ્તેનૈવ ગ્રાહ્ય આધિરસ્યા બ્રહ્મજાયેયમિતિ ચેદવોચન્ । ન દૂતાય પ્રહ્યે તસ્થ એષા તથા રાષ્ટ્રં ગુપિતં ક્ષત્રિયસ્ય
બ્રાહ્મણની પત્ની માટે માત્ર હાથથી જ વચન લેવાય, એમ તેમણે કહ્યું. તેને દૂતને આપવી નહીં; એ રીતે ક્ષત્રિયનું રાજ્ય સુરક્ષિત રહે છે.
દેવા એતસ્યામવદન્ત પૂર્વે સપ્તઋષયસ્તપસે યે નિષેદુઃ । ભીમા જાયા બ્રાહ્મણસ્યોપનીતા દુર્ધાં દધાતિ પરમે વ્યોમન્
પૂર્વજ દેવતાઓ અને તપમાં બેસેલા સાત ઋષિઓએ તેના વિષે વાત કરી હતી. બ્રાહ્મણની પત્ની, નજીક લાવવામાં આવે ત્યારે ભયજનક છે; તે પરમ આકાશમાં દુર્લભ સ્થાન ધરાવે છે.
બ્રહ્મચારી ચરતિ વેવિષદ્વિષઃ સ દેવાનાં ભવત્યેકમઙ્ગમ્ । તેન જાયામન્વવિન્દદ્બૃહસ્પતિઃ સોમેન નીતાં જુહ્વં ન દેવાઃ
બ્રહ્મચારી વિમુખ રહીને ચાલે છે; એ દેવતાઓનો એક અંગ બને છે. એના દ્વારા બૃહસ્પતિએ બ્રાહ્મણની પત્નીને શોધી, જેને સોમ લઈ ગયો હતો, જેમ દેવતાઓ યજ્ઞકુંડી લે છે.
પુનર્વૈ દેવા અદદુઃ પુનર્મનુષ્યા ઉત । રાજાનઃ સત્યં કૃણ્વાના બ્રહ્મજાયાં પુનર્દદુઃ
દેવતાઓએ પણ તેને પાછી આપી, અને મનુષ્યોએ પણ. રાજાઓએ સત્ય પાળીને બ્રાહ્મણની પત્નીને પાછી આપી.
પુનર્દાય બ્રહ્મજાયાં કૃત્વી દેવૈર્નિકિલ્બિષમ્ । ઊર્જં પૃથિવ્યા ભક્ત્વાયોરુગાયમુપાસતે
પંડિતની પત્નીને ફરીથી નિર્દોષ બનાવી દેવીઓ સાથે પાછી આપી, તેઓ પૃથ્વીનો આહાર ગ્રહણ કરે છે અને વિશાળ સ્તુતિ ગાઈને આનંદ માણે છે.
સમિદ્ધો અદ્ય મનુષો દુરોણે દેવો દેવાન્યજસિ જાતવેદઃ । આ ચ વહ મિત્રમહશ્ચિકિત્વાન્ત્વં દૂતઃ કવિરસિ પ્રચેતાઃ
આજે મનુષ્યના ઘરમા પ્રજ્વલિત થયેલા દેવતા જાતવેદા, તું દેવતાઓને યજ્ઞ અર્પણ કરે છે; તું દૂત, કવિ અને બુદ્ધિશાળી છે, મૈત્ર અને વરુણને અહીં લાવ.
તનૂનપાત્પથ ઋતસ્ય યાનાન્મધ્વા સમઞ્જન્સ્વદયા સુજિહ્વ । મન્માનિ ધીભિરુત યજ્ઞમૃન્ધન્દેવત્રા ચ કૃણુહ્યધ્વરં નઃ
તનૂનપાત, તું સત્યના માર્ગે મધથી અભિષેકિત અને મીઠી વાણી ધરાવનારો છે; અમારી ભાવનાઓને સમજપૂર્વક સ્વીકાર અને અમારો યજ્ઞ દેવતાઓમાં સફળ કર.
આજુહ્વાન ઈડ્યો વન્દ્યશ્ચા યાહ્યગ્ને વસુભિઃ સજોષાઃ । ત્વં દેવાનામસિ યહ્વ હોતા સ એનાન્યક્ષીષિતો યજીયાન્
સ્તુતિ અને વંદના લાયક અગ્નિ, તું વસુઓ સાથે અહીં આવ; તું દેવતાઓનો મહાન હોતાર છે, આ રીતે બોલાવવાથી તું સર્વોત્તમ યજ્ઞપાત્ર બને છે.
પ્રાચીનં બર્હિઃ પ્રદિશા પૃથિવ્યા વસ્તોરસ્યા વૃજ્યતે અગ્રે અહ્નામ્ । વ્યુ પ્રથતે વિતરં વરીયો દેવેભ્યો અદિતયે સ્યોનમ્
પૃથ્વી પર પૂર્વ દિશામાં યજ્ઞકુશ વિછાવો, ઘરનાં મુખ્ય સ્થાને, દિવસના આરંભે; દેવતાઓ અને અદિતિ માટે વિશાળ અને સુખદાસન વિસ્તારો.
વ્યચસ્વતીરુર્વિયા વિ શ્રયન્તાં પતિભ્યો ન જનયઃ શુમ્ભમાનાઃ । દેવીર્દ્વારો બૃહતીર્વિશ્વમિન્વા દેવેભ્યો ભવત સુપ્રાયણાઃ
પ્રભાસ્વરૂપ અને વિશાળ આસનો વિછાવો, જેમ પતિઓ માટે શોભાયમાન સ્ત્રીઓ સજાય છે; દિવ્ય અને વિશાળ દ્વારો સર્વને આવરી લેતા અને દેવતાઓ માટે સરળ પ્રવેશવાળા થાઓ.
આ સુષ્વયન્તી યજતે ઉપાકે ઉષાસાનક્તા સદતાં નિ યોનૌ । દિવ્યે યોષણે બૃહતી સુરુક્મે અધિ શ્રિયં શુક્રપિશં દધાને
યજ્ઞને જાગૃત કરનાર નજીક આવો; ઉષા અને રાત્રિ પોતાના સ્થાન પર બેસે; દિવ્ય અને મહાન કન્યાઓ તેજસ્વી આભૂષણ ધારણ કરીને પોતાની કાંતિ ધરાવે છે.
દૈવ્યા હોતારા પ્રથમા સુવાચા મિમાના યજ્ઞં મનુષો યજધ્યૈ । પ્રચોદયન્તા વિદથેષુ કારૂ પ્રાચીનં જ્યોતિઃ પ્રદિશા દિશન્તા
દૈવી હોતારો, પ્રથમ અને મીઠા વક્તા, મનુષ્યો માટે યજ્ઞનું માપ લેશે; સભાઓમાં કવિઓને પ્રેરણા આપે છે અને પૂર્વ દિશામાં પ્રાચીન પ્રકાશ બતાવે છે.
આ નો યજ્ઞં ભારતી તૂયમેત્વિળા મનુષ્વદિહ ચેતયન્તી । તિસ્રો દેવીર્બર્હિરેદં સ્યોનં સરસ્વતી સ્વપસઃ સદન્તુ
ભારતી, ઇળા અને સરસ્વતી—આ ત્રણ દેવીઓ—મારા યજ્ઞમાં આવે, મનુષ્યોમાં ચેતન રહે; તેઓ આ યજ્ઞકુશ પર સુખ આપતી અને સાચી બુદ્ધિ ધરાવતી બેસે.