એક વખત, ઋષિઓ અને યજમાનોએ દીર્ઘ દૃષ્ટિવાળા, અગાધ જ્ઞાન ધરાવતા વિદ્વાન નાગને આહ્વાન કર્યો—'હે દુરદર્શી, હે ગહન વાસી, તું અમારી પ્રાર્થના સાંભળ.' આ સાથે, સ્વર્ગના ગૃહોમાં ગમતાં સૂર્ય અને ઉષા, તથા સમી અને નાહુષ નામના પુરોહિતો, આ યજ્ઞમાં જાગૃત થાય તેવી પ્રાર્થના કરવામાં આવી. પછી, પોષણ દેવને વિનવવામાં આવ્યા કે તેઓ અમારી યાત્રા રક્ષે. તમામ દેવતાઓ, જળપુત્ર અને વાયુ અમારું કલ્યાણ કરે. ધનવાન દેવના શ્વાસનું સ્તુતિ કરવામાં આવ્યું. સહેલાઈથી પ્રસન્ન થનારા અશ્વિનીકુમારો, જેમણે અનેક યાત્રાઓ કરી છે, તેઓ અમારી વંદનાને સાંભળે તેવી પ્રાર્થના કરવામાં આવી. આપણે સર્વપ્રભુ, નિર્ભય અને સ્વયંપ્રભા ભગવાનની સ્તુતિ કરીએ છીએ—તેઓ બધાં લોકોના સ્વામી છે. આદિતી અને બધી દેવીોથી યુક્ત, નિર્દોષ, યુવાન, વિદ્વાન અને ગૃહપતિ એવા દેવોને પણ વંદન કરવામાં આવે છે. અહીં, પ્રાચીન અંગિરસગણ અને પથ્થરો જન્મથી જ યજ્ઞ તરફ દૃષ્ટિ કરે છે. તેમની કૃપાથી જ્ઞાની દુરદર્શી બને છે, બંધનો ત્યજી મુક્ત થાય છે; દાનમાં સમૃદ્ધ અને શક્તિશાળી ઈચ્છા વનમાં આનંદ પામે છે. મહાન આકાશ અને પૃથ્વી, તમે વિશાળ અને વ્યાપક બનો—દોઢ બહેનો જેવો, દોઢ શક્તિશાળી જેવો—અમારો આશ્રય બનો. દુશ્મનથી, આઘાતથી અમને બચાવો. દરેક યજ્ઞમાં, મનુષ્ય દેવતાઓની ઉપાસના કરે છે; જે શુભ ભાવથી અને પ્રસિદ્ધિ સાથે આહ્વાન કરે છે, તેને દેવતાઓ પ્રસન્ન થાય છે. દરેક ઝડપી અને પરાક્રમી દેવ, પૂજનીય છે; બધા મહાશક્તિશાળી છે, બધા યજ્ઞમાં સન્માન પાત્ર છે. આ બધા દેવો રાજા છે—અમરતા સાથે આનંદિત: આર્યમન, મિત્ર, વર્ણ, પરિજમન, ઝડપી રુદ્ર, માનવોમાં પ્રસિદ્ધ, મારુતગણ, પોષણ અને ભાગ. રાત અને જળના મહાન, દયાળુ સ્વામી, સૂર્ય, ઉષા અને તેમનાં સમૃદ્ધિભર્યા ગૃહ અમારું સાથ આપે; અને જળમાં વસતા બુધ્ન્ય પણ તેમનાં સાથે જોડાય. અશ્વિનીકુમાર, સૌંદર્યના સ્વામી, તથા મિત્ર-વર્ણ, તેમની શક્તિઓ સાથે અમને વિશાળ રક્ષણ આપે. જે ધનકાંક્ષી છે, તે મહાન સંકટો પાર કરી શકે. રુદ્ર પણ અમથી પ્રસન્ન રહે, અશ્વિનીકુમાર, બધા દેવો, રથના સ્વામી, ભાગ, ઋભુ, વજ, ઋભુક્ષણ, પરિજમન—બધા સર્વજ્ઞ દેવો અમને આશીર્વાદ આપે. ઋભુ, ઋભુક્ષણ, ઋભુ—તમારી ઉર્જા તમારી માટે છે, હે ઉત્સાહી ઘોડાઓ! જેમની સ્તુતિ અદ્વિતીય છે, જેમનો યજ્ઞ માનવોથી પર છે. હે દેવ સવિતા, અમને અક્ષય શક્તિ આપો; generous દેવોને હું સ્તુતિ કરું છું. ઇન્દ્ર, તમારી અગ્નિથી, લોકો માટે ચક્ર અને અક્ષ બાંધો. આકાશ અને પૃથ્વી, અમને મહાન યશ આપો, સર્વજન; શક્તિ માટે ધન, સમૃદ્ધિ અને ઝડપી દયા આપો. હે ઇન્દ્ર, અમે તમારી સ્તુતિ કરી છે—even if it is humble—તમારી કૃપા માટે; હંમેશા અમારું કલ્યાણ કરો, અમને જ્ઞાન અને બુદ્ધિ આપો, હે દયાળુ. આ મારી સ્તુતિ, જેમ પુત્ર સૂર્ય માટે તેજસ્વી થાય છે, તેમ ઉજ્જવળ બની છે, લોકોમાં વધતી જાય છે; એકતાથી, ક્યારેય ત્યાજ્ય નહીં, સુંદર રીતે રચાયેલી રથ જેવી. તેમનું ધન, જોડાયેલું, સુવર્ણમય છે; તેમના પુરૂષાર્થ, રથના ચક્ર જેવા, વ્યર્થ નથી, પણ લક્ષ્ય સુધી પહોંચે છે. હું મહાન, વિશાળબાહુ અને દયાળુ સ્વામીઓ માટે આ જાહેર કરું છું; જેમણે પાંચસો જોડાણો કરીને પોતાનો માર્ગ ગર્જના સાથે ભર્યો છે—એવા દેવો શ્રવણ પાત્ર છે. અહીં, સિત્તેર અને સાત (૭૭) જોડાયેલા છે; એકસાથે તેઓ ગતિમાં આવે છે—ભૌતિક અને દૈવી શક્તિઓ એકસાથે. હવે, પથ્થરો બોલે છે, અમે પણ બોલીએ; તમારું વચન પથ્થરો સુધી પહોંચે. જ્યારે પથ્થરો, પર્વતો સાથે, ઝડપી અવાજ અને સંગીત ઈન્દ્ર માટે ઉત્પન્ન કરે છે—સોમાપાન માટે. આ પથ્થરો, જાણે સો વર્ષ, હજારો વર્ષ, એકસાથે બોલે છે; તેઓ લીલા પીઠવાળા છે. સુંદર રીતે તૈયાર કરેલા પથ્થરો, પોતાની કુશળતાથી, પ્રથમ હોતાર દ્વારા તાજું અર્પણ દબાવે છે. પથ્થરો બોલે છે, ભલે તેમને મધનો સ્વાદ ન હોય; તેઓ પકાવેલાં માંસ પર દબાણ કરે છે. લાલછાંય વનશાખા પર આરામ કરે છે—મજબૂત વાછરડાં જેવું, સોમની ઈચ્છા સાથે ગર્જના કરે છે. મધથી મસ્ત, પથ્થરો ઉંચા અવાજે બોલે છે, ઈન્દ્રને બોલાવે છે, ભલે તેમને મધ ન જાણીતું હોય. જ્ઞાની પથ્થરો અને તેમની બહેનો, પૃથ્વી પર ઝૂથ સાથે ધ્વનિત થાય છે. સુંદર પાંખવાળાઓ બોલે છે; ઉપર કાળા, ગતિશીલ પથ્થરો તેમના માર્ગે ધ્વનિત થાય છે. તેઓ નીચેના આશ્રયસ્થાને જાય છે; અનેક પ્રવાહો, સૂર્ય જેવી તેજસ્વી, બીજ વહન કરે છે. મહાન પથ્થરો, જોડાયેલા, એકસાથે દોડે છે; યુક્ત, મજબૂત, યોક ધરાવે છે. તેઓ શ્વાસ લેતાં, ગર્જના કરે છે, કાર્યમાં ઉત્સુક છે; તેમના ઘોડાની દહાડ જેવી ધ્વનિ સાંભળો. દસ આધાર પર, દસ બાજુઓ પર, દસ યોક પર, દસ સ્પાન પર; દસ કશોટીઓ, અજીર્ણ, ધ્વનિત થાય; દસ યોકવાળાં, દસ જોડાયેલા, ભાર વહન કરે છે. આ પથ્થરો દસ જૂથમાં ઝડપી છે; તેમનું ગોઠવણ આનંદદાયક છે. તેમણે પ્રથમ સોમ રસનો પાન કર્યું—રસનું સાર. સોમમાંથી, ઇન્દ્રના બે ભૂરા ઘોડા નજીક આવે છે, રસ કાઢે છે, અને ગાય પર સ્થિર થાય છે. ઇન્દ્ર એ સાથે સોમપાન કરે છે—તેમાંથી તે વધે, ફેલાય અને શક્તિશાળી બને છે. તમારો ભાગ મજબૂત છે, ક્યારેય ઓછો થતો નથી, હંમેશા હાજર છે. તેજસ્વી શક્તિ સાથે સ્થિર રહો, રૈવતની મહિમામાં, હે પથ્થરો, જેમણે યજ્ઞમાં આનંદ અનુભવ્યો છે. આ પથ્થરો અડગ, અશ્રમિત, અચલ અને અમર છે; અશાંતિરહિત, અજીર્ણ, સ્થિર, વિશાળ, સુપોષિત, અતૃપ્ત, તૃષ્ણારહિત. તમારા પિતાએ, સુરક્ષા ઈચ્છી, દરેક યુગમાં તમને જોડ્યા છે, જ્ઞાનીની બેઠકે. અવિનાશી, સુવર્ણમય, સુવર્ણ ગતિવાળા, તેમણે આકાશ અને પૃથ્વીને તેમના ગર્જનાથી ધ્વનિત કર્યા છે. પથ્થરો મુક્ત થાય ત્યારે, ઘોડા ઝાંઝાવાતે દહાડે છે તેમ અવાજ કરે છે. બીજ પાડી, જાણે ધાન્ય વાવતું હોય, તેઓ સોમ દબાવે છે—ક્યારેય નિષ્ફળ નહીં, હંમેશા ઉત્સુક. પિષણ અને યજ્ઞ વખતે, તેઓ બોલે છે—જાણે રમતાં પુત્ર માતાને આંચરે છે તેમ. મુક્ત થાઓ, હે પથ્થરો—જેઓ રસ દબાવે છે, તેઓ કાર્યમાં ઉત્સુક બની લોટી જાય છે. પછી, એક સ્થળે, સ્ત્રીને કહેવામાં આવ્યું: 'હે પત્ની, મનથી સ્થિર રહી, આપણે હવે—even in this dread—સાથે મળીને શબ્દ રચીએ. અમારા મંત્ર વ્યર્થ ગયા નથી; તેઓ અમને સુખ આપે છે—even across the farther shore.' તે કહે છે: 'મારા શબ્દોથી હું શું કરું? હું દૂર જઈશ, જાણે ઉષા પ્રથમ પ્રકાશ લાવે છે તેમ. હે પુરૂરવસ, પાછા ઘેર જા; હું પવન જેવી દુર્લભ છું.' 'તારી ગતિ તીર જેવી, સો ગાયોની દોડ જેવી, ઝડપી છે. નિર્બળ પુરુષમાં સંકલ્પ છુટે છે, જેમ પ્રવાહ પાણી વહાવે છે; જ્ઞાની પણ માપી શકતો નથી.' 'સંપત્તિ લઈને, જો ઉષા ઈચ્છે, સ્ત્રી પિતરસરખા ઘેર જાય છે. હું સાંજના વળાંક પર પહોંચી છું, રાત્રે વૈતસ દોરથી બંધાઈ છું.' 'ત્રણ વખત દિવસમાં વૈતસ દોરે મને બાંધ્યું છે, અને તું, અચલ, મને તરસથી ભર્યું છે. હે પુરૂરવસ, તારા સંકેત પછી, આ રાજા, મારો નાયક, એ મારું શરીર હતું.' 'એ સારી રીતે જોડાયેલ લીટી, કૃપાવાન, હૃદયના દર્શન જેવી, ગાંઠ વગર, ઝડપી—એ તેજસ્વી, લાલછાંયાવાળી, ગૌરવ માટે દોડી છે, ગાયોની જેમ, દૂધવાળી ગાયોની જેમ.' 'મારા જન્મ વખતે, દૈવી સ્ત્રીઓ ભેગી બેઠી હતી, અને જળોએ સ્તુતિથી વૃદ્ધિ પામી. જ્યારે દેવોએ તને, હે પુરૂરવસ, યુદ્ધ માટે, દુશ્મનના વિનાશ માટે મહાન બનાવ્યો.' આ રીતે, દેવોની મહિમા, યજ્ઞની પવિત્રતા, પથ્થરોની ગર્જના, અને મનુષ્ય-દૈવી સંવાદ એક પવિત્ર વાર્તા રૂપે વહે છે, જેમાં ભક્તિ, શક્તિ, અને જીવનના રહસ્યો એકમેકમાં ગૂંથાય છે.