એક દિવસ, દેવતાઓના વિહંગમ વિશ્વમાં, એક મહાન યજ્ઞ શરૂ થયો હતો. ત્યાં, એક રથ સજાવાયું—એમાં ઘોડાઓ જોડવામાં આવ્યા, જેઓ જંગલ તરફ દોડવા ઉત્સુક હતા. એ ઘોડાઓને દોરીથી બાંધવામાં આવ્યા અને તેઓ સીધા માર્ગે દોડ્યા. એ સમયે, મૈત્ર દેવ, પોતાની ઉજ્જવળતામાં, સમૃદ્ધિથી પ્રકાશી રહ્યા હતા; તેમનો બળ વધતો ગયો અને તેઓ આગળ વધ્યા. આ બધા યજ્ઞોમાં અગ્નિનું વિશેષ સ્થાન હતું. અગ્નિએ શક્તિ અને પુરસ્કાર લાવતી રથયાત્રા આપી, અને અગ્નિએ એ મહાન વીર પુરુષોને પણ આપ્યા, જેમના કાર્યો પ્રસિદ્ધ થયા. અગ્નિ સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વચ્ચે વિહાર કરે છે, બધું વ્યવસ્થિત કરે છે; અગ્નિ સ્ત્રી પણ છે, એજ ફળદાયિ ગર્ભ અને સૌમ્યતા છે. અગ્નિના શરીરનું પ્રજ્વલન શુભ થાય એવી પ્રાર્થના કરવામાં આવી. અગ્નિ મહાન સ્વર્ગ અને પૃથ્વીમાં પ્રવેશી ગયા છે. અગ્નિ એકલાએ જ યુદ્ધોમાં ઉગ્રતા લાવી, અને અનેક શત્રુઓનો નાશ કર્યો. અગ્નિએ વૃદ્ધને તેના કાનથી લાવીને પહોંચાડ્યો, અગ્નિએ જળમાંથી રથને આગળ ધપાવ્યું. અગ્નિએ અત્રિ ઋષિને આંતરિક તાપથી રક્ષા કરી, અને નૃમેધને સંતાન સાથે મોકલ્યા. અગ્નિ સમૃદ્ધિ આપે છે, વીરોથી યુક્ત દાન આપે છે; અગ્નિ એ દ્રષ્ટાને ઊભો કરે છે, જે હજારોનું દાન કરે છે. અગ્નિએ સ્વર્ગમાં હવન વિસ્તૃત કર્યું છે, અને તેની નિવાસસ્થાનો અનેક સ્થળે વ્યાપેલી છે. ઋષિઓ સ્તુતિથી અગ્નિને બોલાવે છે; મુસાફરીથી થાકેલા મનુષ્યો પણ અગ્નિને પکارે છે. આકાશમાં ઉડતાં પક્ષીઓ પણ અગ્નિને સ્મરે છે; અગ્નિ હજારો ગાયોમાં ફરતો રહે છે. માનવકુળ અગ્નિની પૂજા કરે છે; મનુ અને નાહુષના વંશજ પણ અગ્નિ માટે જન્મે છે. અગ્નિ અમરત્વનો ગંધર્વ માર્ગ ધરાવે છે; તેની ગાયશાળામાં ઘી ભરેલું છે. રિભુઓએ અગ્નિ માટે સ્તુતિ રચી છે; અને અમે પણ મહાન અગ્નિને પ્રસંશિત ગીત અર્પણ કર્યું છે. હે યુવાન અગ્નિ, ગાયકને આગળ વધાર; યજ્ઞમાં અમને મહાન સમૃદ્ધિ આપ. આ બધામાં, એક દેવ—યજ્ઞકર્તા, દ્રષ્ટા અને પુરૂહિત—આ જગતના સર્વત્ર સ્થિત છે; એ આપણા પિતા છે. એ આશીર્વાદથી ધન ઇચ્છે છે અને પ્રથમ અને અંતિમ સ્થાને પ્રવેશ કરે છે. પણ, આ જગતની આધારશિલા શું હતી? આધાર શું હતું? કયો શબ્દ, કઈ સત્તા હતી? સર્વ સર્જક અને સર્વદ્રષ્ટાએ કઈ જગ્યા પરથી પૃથ્વી સર્જી અને સ્વર્ગને વિસ્તૃત કર્યું? એ સર્વદ્રષ્ટા, સર્વત્ર આંખો, ચહેરા, હાથ અને પગ ધરાવે છે; બંને બાજુએ પાંખો સમે ફેલાઈને એ એકદેવ પૃથ્વી અને સ્વર્ગનું સર્જન કરે છે. જ્ઞાની મનુષ્યો વિચાર કરે છે—એ કયું વન, કયું વૃક્ષ હતું, જેના લાકડાથી સ્વર્ગ અને પૃથ્વી બનાવાયા? એ જ્ઞાન મેળવવા જ્ઞાની મનથી શોધ કરે છે, જેના આધાર પર સર્વ જગત ટક્યું છે. હે સર્વ સર્જક, તમારા જે ઉચ્ચ, નીચા અને મધ્યમાં આવેલા નિવાસસ્થાન છે, તે તમારા સાથીઓને યજ્ઞ સમયે શિખવો; સ્વયંનું પૂજન કરો, સ્વરૂપે વિકાસ પામો. હે સર્વ સર્જક, યજ્ઞથી વિકસો, પૃથ્વી અને સ્વર્ગમાં પોતાનું પૂજન કરો. અન્ય લોકો આસપાસ ગૂંચવાઈ જાય, પણ અહીં દયાળુ અને જ્ઞાની અમારો સાથ આપે. આજે આપણે વાણીના સ્વામી, સર્વ સર્જકને સહાય માટે પુકારીશું—જે મનથી ઝડપી અને સ્પર્ધામાં સહાયક છે. એ અમારી બધી અર્પણ સ્વીકારી લે, સર્વમંગલદાયી, સદ્કર્મી, અમારો સહાયક બને. એ જ્ઞાની, દ્રષ્ટિના પિતા, મનથી વહેતો ઘૃત સર્જે છે, નમન સાથે. જયારે પ્રથમ બે છેડા મજબૂત બનાવાયા, ત્યારે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી વિસ્તૃત થયા. સર્વ સર્જકે મનથી નીચલા, સર્જનહાર અને વ્યવસ્થાપકને પાછળ છોડી, શ્રેષ્ઠ, દ્રષ્ટા સ્વરૂપે, સર્વ ઇચ્છાઓ અને હવન સાથે આનંદ માણ્યું—જ્યાં સાત ઋષિઓ અને એક પરમ છે. એ જ આપણો પિતા, જન્મદાતા, નિયમનકર્તા છે, જે સર્વ નિવાસ અને જગતો જાણે છે; દેવતાઓના નામ આપનાર પણ એજ છે—એ તરફ બધા જગત પ્રશ્ન સાથે વળે છે. એ પ્રાચીન ઋષિઓએ, પ્રાચીન ગાયકોએ, ધન અર્પણ કર્યું, generous donor સમજીને; પ્રકાશિત અને અપ્રકાશિત વિશ્વમાં એણે સર્વ જીવોને સ્થાપ્યા. એ સર્વ સર્જક આકાશથી પણ પર છે, પૃથ્વીથી પણ પર છે, દેવતાઓ અને મહાનોથી પણ પર છે; પણ એ પ્રથમ બીજ કયું હતું, જેને જળોએ ધારણ કર્યું, જ્યાં બધા દેવતાઓ ભેગા થયા? એજ બીજ જળોએ પ્રથમ ધારણ કર્યું, જ્યાં બધા દેવતાઓ એકઠા થયા; એ અજન્મા (unborn) ના નાભિમાં સ્થિર છે, જેમાં સર્વ જગતો સ્થિત છે. પણ, તમે એને ઓળખતા નથી, જેને આ બધું સર્જ્યું; તમારામાં કંઈક ભિન્ન ઉદ્ભવ્યું છે. ધૂંધ અને ગૂંચવાયેલા વચનોથી ઢંકાયેલા, જીવનથી અસંતુષ્ટ લોકો ભટકે છે, મંત્રો જપે છે. આ પછી, મનુષ્યો મહાન Manyu (ક્રોધ) ને પોકારે છે—જેનું શસ્ત્ર વજ્ર અને બાણ છે, જેની શક્તિ અને પરાક્રમ માનવતાને પાર કરે છે. Manyu ની સહાયથી, અમે શક્તિશાળી અને વિજયી બની, શત્રુ અને મિત્ર બંનેને જીતવા માંગીએ છીએ. ક્રોધ એ ઇન્દ્ર છે, ક્રોધ એ દેવ છે, ક્રોધ એ પુરૂહિત, વરુણ અને સર્વજ્ઞ અગ્નિ છે. લોકો Manyu ની પૂજા કરે છે; Manyu, તું અમને તારી તપસ્યા સાથે રક્ષા કર. હે Manyu, શક્તિશાળી, તારી તપસ્યા અમારો સાથી બની, શત્રુઓને સંહાર. દુશ્મનોના વિનાશક, વિઘ્નો અને દૈત્યોના નાશક, અમને સર્વ ધન આપ. તું અજેય, સ્વયંભૂ, તેજસ્વી, વિરોધીનો ચકનાચૂર કરનાર છે; તું સર્વ જનતાનો રક્ષક અને વિજયી છે—યુદ્ધમાં તારી શક્તિ અમારે મૂકી દે. હું નિર્બળ છું, ભાગ્યથી વિયુક્ત છું; તારી ઇચ્છાથી, હે વિદ્વાન અને શક્તિશાળી Manyu, હું તને શોધું છું. હું નિર્ધાર વગર છું—મારે તારી શક્તિ જોઈતી છે. હે Manyu, તું નજીક આવ, સર્વજ્ઞ, વજ્રધારી; દુશ્મનોને સંહારીએ, જાગ, પોકાર સાંભળ. જમણી બાજુથી આગળ આવ, મારો સહયોગી બન; અનેક વિઘ્નોનો નાશ કરીએ. તને મીઠા પાનનો શ્રેષ્ઠ ભાગ અર્પણ કરું છું—આપણે બંને પ્રથમ ગુપ્ત રીતે પીએ. હે Manyu, તારા સાથે, રથ પર આરૂઢ, આનંદિત અને મરુતો સાથે, પુરુષો તીક્ષ્ણ બાણો અને શસ્ત્રો સાથે આગળ વધે—તેજસ્વી અગ્નિ સમાન. અગ્નિ સમાન તેજથી, Manyu, તું મજબૂત બન; અમારો નાયક, મહાન ચેમ્પિયન બન. દુશ્મનોને સંહારી, વિજય મેળવ, શક્તિ માપ, વિગ્રહો દૂર કર. શત્રુઓ સામે Manyu, તું મજબૂત બન; દુશ્મનોને તોડી, નષ્ટ કરી દે. તારી ઉગ્ર શક્તિ જાગી છે; તું સ્વામી છે, આજ્ઞાકારીને આગળ વળાવે છે. તું એકલોજ વિજયી છે, દરેક સેનાને યુદ્ધમાં આગળ લઈ જાય છે. તારા સહયોગથી, અમે નિષ્કપટ વચન ઉચ્ચારીશું અને તારી મદદથી અમારી વિજયગાથા પ્રસારિત કરીશું. Manyu, તું અમારો ઇન્દ્ર સમાન સ્વામી બન, યુદ્ધવિજયી; તારા પ્રિય નામની અમે સ્તુતિ કરીએ છીએ, અને જાણીએ છીએ કે તું ક્યાંથી ઉદ્ભવ્યો છે. તારી શક્તિથી, બળ અને બાણ ધારણ કરનાર, તું સર્વોપરી શક્તિ ધરાવે છે; Manyu, તારી નિશ્ચયશક્તિથી અમને સહાય કર, અમને મહાન ધન મુક્ત કર. આ ધન, એકતાથી અને પૂર્ણતા સાથે, અમને મળ્યું છે—વરુણ અને Manyu બંનેએ. દુશ્મનો, હૃદયમાં ભય સાથે, પરાજિત થઈ પાછા ફર્યા. આ બધું ધર્મથી સ્થિર છે—પૃથ્વી સત્યથી ટકી છે, આકાશ સૂર્યથી ટકી છે. આદિત્યાઓ ઋતથી સ્થિર છે, અને સોમ સ્વર્ગમાં સ્થાપિત છે. સોમથી આદિત્યાઓ મહાન બને છે; સોમથી પૃથ્વી ટકી છે; અને તારાઓ વચ્ચે સોમ મધ્યમાં છે. જે પીએ છે, તે માને છે કે તેણે સોમ પીધો છે, જયારે વનસ્પતિ દબાય છે; પણ જે સોમ ઋત્વિજોને જાણીતા છે, એ કોઈ માની શકે તેમ નથી. એ સોમ આવરણથી સુરક્ષિત છે, બર્હિષથી રક્ષિત છે; તમે પથ્થરોના અવાજ સાંભળો છો, પણ કોઈ મરણીય એમાં ભાગીદાર નથી. આ રીતે, યજ્ઞ, દેવતાઓ, અગ્નિ, સર્વ સર્જક, Manyu અને સોમ—આ સર્વેનું ગૂઢ અને પવિત્ર વર્ણન ઋગ્વેદના આ મંત્રોમાં પ્રગટ થાય છે.