અમે અગ્નિને ત્રણ રીતે જાણીએ છીએ—તેણાં ત્રણે નિવાસસ્થાન વ્યાપક રીતે વિસ્તરેલા છે, અને એનું સર્વોચ્ચ નામ, જે ગુપ્ત છે, એ પણ જાણીએ છીએ. અમે એ સ્ત્રોતને પણ ઓળખીએ છીએ, જ્યાંથી અગ્નિ પ્રગટ થયો છે. આ અગ્નિ, સમુદ્રમાં સ્વયંભૂ દ્વારા પ્રજ્વલિત થાય છે, જળોમાં ઋષિઓ તેને જગાવે છે, અને આકાશમાં તે દુધાળું સ્તન બને છે. ત્રીજા ક્ષેત્રમાં પણ એ સ્થિત છે; જળની ગોદમાં મહાન દેવતાઓએ તેને વધાર્યો છે. જ્યારે અગ્નિ જન્મે છે, ત્યારે તે આકાશમાં ગર્જના કરે છે, ધરતી હલચલ થાય છે, વનસ્પતિઓ શોભાયમાન થાય છે. અચાનક જન્મેલા, પ્રજ્વલિત થયેલા અગ્નિના તેજથી આ બંને લોક પ્રકાશિત થાય છે. અગ્નિ દાતાર છે, સંપત્તિનો આધાર છે, સંકલ્પપૂર્ણ કાર્યોનો પૂર્ણકર્તા છે અને સોમનો રક્ષક છે. તે શક્તિનો પુત્ર, જળમાં રાજા, ઉષાએ તેને પ્રજ્વલિત કરતાં, સર્વપ્રથમ તેજથી ઝગમગે છે. અગ્નિ સર્વનો ચિહ્ન છે, જગતનું બીજ છે; જન્મીને એ બંને લોક ભરી દે છે. જ્યારે પાંચ જાતિઓએ અગ્નિની ઉપાસના કરી, ત્યારે તેણે પથ્થરને પણ વિભાજિત કરી માર્ગ બનાવ્યો. પવિત્ર, જ્ઞાની અને તેજસ્વી અગ્નિ, મરતાંમાં અમર બનીને સ્થિર થયો છે. એ લાલ ધૂમ્રપાન છોડે છે, તેજસ્વી જ્વાળાથી આકાશને પ્રકાશિત કરે છે. સુવર્ણમય, ઝગમગતો અગ્નિ વ્યાપક રીતે ફેલાય છે, તેને રોકવો મુશ્કેલ છે. તેજ માટે તે પ્રકાશિત થાય છે. જ્યારે બીજથી ભરપૂર આકાશે તેને જન્મ આપ્યો, ત્યારે અગ્નિ બે જીવન સાથે અમર થયો. આજે તમે જે શુભ, તેજસ્વી હવન કરો છો, એ ઘૃતયુક્ત પિંડ અગ્નિદેવને અર્પણ કરો; એ તેને સમૃદ્ધિ સુધી પહોંચાડે, દેવોના પ્રિય, યુવાન અગ્નિ, કૃપા કરીને તેને શુભફળ સુધી લઈ જાવ. અગ્નિ, એ ધન્યને વહેંચો, જે પ્રસિદ્ધ છે; સ્તુતિથી જે પ્રશંસનીય છે, તેને વહેંચો. જે સૂર્યપ્રિય છે, અગ્નિપ્રિય છે, તે જન્મ અને સર્જન દ્વારા પ્રકાશિત થાય છે. જે યજમાનોએ તને સર્વ ધન અને ઇચ્છનીય વસ્તુઓ સોંપી છે, એ તમામ દિવસોમાં—તારા સાથેથી ધન ઇચ્છતા ઉસિજોએ ગૌધનવાળી વાડી ખુલ્લી કરી છે. મનુષ્યોમાં કૃપાળુ, સર્વવ્યાપી અગ્નિ, ઋષિઓ અને સોમના રક્ષકો સાથે સ્થિર રહે; કોઈ દ્વેષ વિના, આપણે દ્યાવા-પૃથિવીને પુકારીયે—દેવતાઓ અમને ધન અને બળવાન સંતાન આપે. મહાન હોતાર, જન્મે છે, સ્વર્ગને જાણે છે, જળની ગોદમાં મનુષ્યો વચ્ચે બેઠો છે; જે સ્થિર છે, જેને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો છે, તેને તારી શક્તિઓ જાય છે—એ ધન વિતરણ કરે છે, શરીરનું રક્ષણ કરે છે. જળના સ્થાનમાં તેને શોધતા, લોકોએ તેના પગલાંઓનું અનુસરણ કર્યું—જેમ ગુમ થયેલી ગાયો. વિદ્વાન ભૃગુઓએ, તેને ઈચ્છતા, શ્રદ્ધાથી છુપાયેલા, વિહરતા અગ્નિને શોધી કાઢ્યો. ત્રિતાએ તેને શોધ્યો—આ તેજસ્વી, સમૃદ્ધિદાતા, ગાયના મસ્તકે; એ, જન્મીને, ઘરમાં કલ્યાણ લાવે છે—તે તેજસ્વી લોકનો નાભિ અને યુવાન છે. ઉસિજોએ શ્રદ્ધાથી આ આનંદદાયક હોતાર, યજ્ઞના નેતા, વિધીના માર્ગદર્શક અગ્નિને આગળ કર્યો; તેને લોકપ્રિય, પવિત્ર અને મનુષ્યોમાં અર્પણ લેનારો બનાવ્યો. મહાન, તેજસ્વી, વિદ્વાન, અસંશય, પ્રાચીન શહેરોના આધાર અગ્નિને તેઓ આગળ લાવે છે; વનોના બીજ, વિચાર, વિદ્વાન, પીળા દાઢીધારી, સ્તુતિગાયક તરીકે. ત્રિતા, ગૃહોમાં સ્થિર થઈ, ઘેરાયેલી, ગર્ભમાં બેઠો છે; ત્યાંથી ગૃહપતિ, પોતાના નિયમો અને નિયંત્રણોથી મનુષ્યોને માર્ગદર્શન આપે છે. અગ્નિના અખૂટ, ઘરવાળા, તેજસ્વી જ્વાળાઓ પ્રગટે છે; સફેદ દાંતવાળા, ગર્જના કરતાં, ધ્વનિ કરતા, વનને ભસ્મ કરતાં, પવન અને સોમ જેવા. અગ્નિ પોતાની જીભથી કંપન ઉપજાવે છે, મનથી ધરતીના માર્ગોને જાણી જાય છે; આયુઓએ તેને સ્થાપિત કર્યો—પવિત્ર, તેજસ્વી, આનંદદાયક, શ્રેષ્ઠ હોતાર તરીકે. દિવસ અને ધરતી, અગ્નિને જન્મ આપનાર, જળ, ત્વષ્ટા, ભૃગુઓએ પોતાની શક્તિથી, માતરિશ્વાને પ્રથમ, દેવતાઓએ મનુ માટે પૂજનીય બનાવ્યો. દેવતાઓએ તને અર્પણ લેનારો, ઇચ્છનીય, મનુષ્યોમાં પૂજ્ય બનાવ્યો છે; અગ્નિ, સ્તુતિ કરનારને તું દિવ્ય, તેજસ્વી અને પ્રાચીન દાન આપે. અમે તારો જમણો હાથ પકડી લીધો છે, હે ઇન્દ્ર, ધન ઈચ્છીએ છીએ—તુજમાં ધનનો સ્વામી, ધનની રક્ષા કરનાર; ગૌરક્ષક તરીકે તને ઓળખીએ છીએ, હે વીર, અમને ઉજ્જવળ, મહાન ધન આપ. તારી પોતાની શસ્ત્ર, શક્તિ, સારા માર્ગદર્શનથી—ચતુષ્પથ સમુદ્ર, ધનનો આધાર; સ્તુતિયોગ્ય, પ્રસિદ્ધ, અનેક પ્રકારના—અમને ઉજ્જવળ, મહાન ધન આપ. હે ઇન્દ્ર, ઉત્તમ પ્રાર્થના, દિવ્ય, મહાન, વિશાળ, ઊંડા, મજબૂત આધારવાળા; પ્રસિદ્ધ ઋષિ, શક્તિશાળી, દુશ્મન વિધ્વંસક—અમને ઉજ્જવળ, મહાન ધન આપ. ધ્વજાવાળા, વીર, સર્વશક્તિમાન, ધનવિજેતા, તેજસ્વી, કુશળ; દુશ્મનહંત, દુર્ગવિનાશક, હે સત્ય ઇન્દ્ર—અમને ઉજ્જવળ, મહાન ધન આપ. ઘોડા, રથ, વીર, હજારો, સૈનિકો, વિજયી દળો, પ્રકાશ વિજેતા સાથે—હે ઇન્દ્ર, અમને ઉજ્જવળ, મહાન ધન આપ. સાત મુખ ધરાવતો, પ્રેરિત, વિદ્વાન બૃહસ્પતિ, પ્રાર્થના તેને જાય છે; એ અંગિરસ, શ્રદ્ધાથી પૂજ્ય—અમને ઉજ્જવળ, મહાન ધન આપ. ગાયકની જેમ, મારી સ્તુતિઓ ઇન્દ્ર સુધી દૂત બની જાય છે, તેની કૃપા ઈચ્છે છે; હૃદયને સ્પર્શતી, મનથી બોલાયેલી—હે મહાન, અમને ઉજ્જવળ, સમૃદ્ધ ધન આપ. હું તારા પાસેથી જે કંઈ ઈચ્છું છું, તે આપ, હે ઇન્દ્ર—મહાન, અપરાજિત નિવાસ; દ્યાવા-પૃથિવી પણ તેની પ્રસંસા કરે—હે મહાન, અમને ઉજ્જવળ, સમૃદ્ધ ધન આપ. હું પ્રાચીન ધનની સ્વામી છું; સદાય સ્થાયી માટે ધન જીતું છું; લોકો મને પિતા તરીકે પુકારે છે; હું ઉપાસકને અન્ન વહેંચું છું. હું ઇન્દ્ર છું, અવરોધક, અથર્વનનો બળ છું; મેં ત્રિતાને ગાયો આપી, મહાન પર વિજય મેળવ્યો; શ્રેષ્ઠને પુરૂષત્વ આપ્યું, શત્રુને નહિ; દધીચિ અને માતરિશ્વનને કુળો આપ્યા. મારા માટે ત્વષ્ટાએ લોખંડનો વજ્ર બનાવ્યો; દેવોએ પોતાની શક્તિ મારી અંદર મૂકી; મારું મુખ સૂર્ય જેટલું અપરાજિત છે; મારા કાર્યો અને કર્મોથી તેઓ મારી પૂજા કરે છે. હું આ ધન—ગાયો, ઘોડા, સોનુ—ઉપાસકને અપું છું; તેજસ્વી, પ્રચુર ધન આપે છે; હજારોની ઢગલીઓ ભક્તને આપે છે, જ્યારે સોમ અને સ્તુતિઓથી હું પ્રસન્ન થાઉં. હું, ઇન્દ્ર, ક્યારેય હાર્યો નથી કે મૃત્યુ માટે પाछો પડ્યો નથી; સોમ પિંડ દબાવનારાઓ, ધન માટે મારી પાસે માંગો; હે પૂરુ, મારી મિત્રતા ક્યારેય નિષ્ફળ નથી. મારે સામે જે ઘોડાની લાલસા રાખી, યુદ્ધ માટે વજ્ર તૈયાર કર્યો, તેમને હું જીત્યો; પડકાર મળતાં, દુશ્મન, શક્તિશાળી, અભિમાની, નમ ન થનારા સૌને હું પરાજિત કર્યો. હું એક જ છું, છતાં અનેક સાથે લડી શકું છું; બે-ત્રણ શું કરી શકે? ધાન કાપનારની જેમ અનેક દુશ્મનોને હું પછાડું છું; જેઓ ઇન્દ્ર નથી, તેઓ મને કેમ નિંદે? મેં ગુંગુ અને અતિથિગ્વોને અન્ન આપ્યું; જનતાને વૃત્રહન તરીકે પોષણ આપ્યું; પર્ણય કે કરંજન સામે, મહાન વૃત્રહનનમાં મારી વાણી સાંભળાઈ. જે મને વંદન કરે, તેને અન્ન અને બળ મળે; ગૌદાતા સાથે મિત્રતા કરે; સભામાં મારી પૂજા થાય ત્યારે હું પ્રશંસનીય અને સ્તુતિયોગ્ય ફળ લાવું છું. સોમ અહીં દેખાતો નથી, ખુલ્લેઆમ પ્રગટતો નથી; એ આ એકને પ્રકાશિત કરે છે; તે શિંગવાળો બળવાન, યુદ્ધ માટે તત્પર, અંદર બંને હાથથી બંધાયેલો ઉભો છે. હું આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રોની today વિધિનું ઉલ્લંઘન કરતો નથી—દેવોમાં દેવ છું; તેઓ મને કલ્યાણ માટે, અપરાજિત, અજય, અપરિહર્ય બનાવે.