સોમ રસના મહાત્મ્ય અને તેની દિવ્ય યાત્રાની વાત પ્રાચીન ઋગ્વેદના મંત્રોમાં સુંદર રીતે વર્ણવાયેલી છે. એક સમયે, યજ્ઞમાં અર્પિત થતો સોમ રસ, અનેક અર્પણોથી ભરપૂર, મહાન અને દિવ્ય આવાસની પરિક્રમા કરતો હતો. આ સોમ, આકાશ જેવો આવરણ ધારણ કરીને, યજ્ઞમંડપમાં વિહરતો અને દેવતાઓ માટે આનંદદાયક બનીને ફરતો. રાજા સમાન, ગાઢ છાનણના રથ પર આરૂઢ, હજારો ધારાઓથી પ્રસિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરતો. પછી, દેવતાઓના આનંદદાયક સોમ, લોકોમાં જ્ઞાની, પોતાને જળોમાં શુદ્ધ કરે છે—ઇન્દ્ર, વરુણ અને વાયુ માટે. તે આજે અમને વિશાળ રક્ષા અને કલ્યાણ આપે છે, અને દ્રષ્ટાવાન બનીને દિવ્ય વંશનું સ્તુતિ કરે છે. અમર સોમ, જે ત્રણેય લોકમાં સ્થિત છે, બધાંને પરિભ્રમણ કરે છે; એકઠા અને છૂટા બધાને ભેગા કરે છે, ઈચ્છાઓની શોધમાં, અને સૂર્યોદયના સૂર્ય સમાન તેજસ્વી બનીને પ્રકાશિત થાય છે. ગાયોમાં, ઔષધિમાં દબાયેલો સોમ, દેવતાઓની કૃપા મેળવવા માટે, જ્ઞાની રૂપે નજીક આવે છે. વીજળી જેવી ઝડપથી દબાયેલો સોમ, ધારે ધારે વહે છે, ઈન્દ્ર અને દેવમંડળને આનંદ આપે છે. આ સોમ શુદ્ધ થઈને, હજારો વિજયો મેળવે છે, પ્રેરણાદાયી વાણી જગાવે છે, નિઃશબ્દને જાગૃત કરે છે. આ બિંદુ પવન સાથે મહાસાગર સુધી ઊઠે છે અને ઈન્દ્રના હૃદયમાં, કલશોમાં વિશ્રામ પામે છે. દૂધથી સંપન્ન ગાયો પોતાના વિચારોથી, સૂર્યને જાણનારી, આ દૂધપોષક સોમની નજીક આવે છે. વિજયી રસ શુદ્ધ થાય છે, કવિ અને જ્ઞાની પોતે કાવ્યથી પ્રકાશિત થાય છે. ઈન્દ્ર માટે દબાયેલા સોમ, દુઃખથી મુક્ત રહી, દુષ્ટો પર વિજય મેળવતા, આસપાસ ફેરવે છે. દ્વિચેતન, દોષી લોકો આ રસનો આનંદ ન માણે; દાનશીલ બિંદુઓ અહીં રહે છે. યુદ્ધમાં અમને પ્રેરણા આપ, હે શુદ્ધ સોમ, કેમ કે તું દેવતાઓનો આનંદ છે. અમારા દુશ્મનોને પરાજિત કર, બંધનો તોડી નાખ, ઈન્દ્ર સોમ પીએ, અમને રક્ષા આપે, અને દુશ્મનોનો નાશ કરે. અક્ષત, શુદ્ધ થતો સોમ, સૌથી વધુ મદક, ઈન્દ્ર માટે શ્રેષ્ઠ પ્રેરણા બને છે; અનેક જ્ઞાની રાજાને સ્તુતિ કરે છે, તે જગતના હૃદયમાં વસે છે. અનંત ધારાઓથી, આશ્ચર્યજનક સોમ, ઈન્દ્રને પ્રિય, મનગમતી મીઠાશથી શુદ્ધ થાય છે; વિજય પ્રાપ્ત કરીને ક્ષેત્રે જાય છે, જળોને પણ જીતે છે—હે દાનશીલ સોમ, અમને વિશાળ માર્ગ આપ. ધ્વનિત થતાં, તું દબાઈને પાત્રમાં જાય છે, છાનણમાંથી પસાર થઈ, અશુદ્ધતા દૂર કરે છે; શુદ્ધ થઈને, જવું છોડેલા ઘોડા જેવો, ઈન્દ્રના પેટમાં વહે છે. દિવ્ય જન્મ માટે, ઈન્દ્ર માટે, દાનશીલ મિત્ર, વરુણ, વાયુ, બૃહસ્પતિ માટે મીઠાશથી વહે; નિષ્ફળ ન થતો, મધુર સોમ. દસ આંગળીઓ તને પાત્રમાં શુદ્ધ કરે છે; પ્રેરિતોના વિચારો તને સ્તુતિથી મોકલે છે; શુદ્ધ થયેલા લોકો ભજન સાથે આવે છે—આ આનંદદાયક સોમો ઈન્દ્રમાં પ્રવેશ કરે છે. શુદ્ધ થઈ, તું મહાન બળ તરફ, વિશાળ ગૌધનવંત જગ્યા, વ્યાપક આશ્રય તરફ આગળ વધે છે; તેનો બંધ અમને રોકી ન શકે—હે સોમ, તારી સાથે અમને ધન પર ધન પ્રાપ્ત થાય. જ્ઞાની વૃષભ આકાશે ચડી ગયો છે; ઋષિ બંને તેજસ્વી લોકમાં પ્રકાશિત થયો છે; રાજા, ધ્વનિત થઈ, છાનણમાંથી પસાર થાય છે—દ્રષ્ટાવાન લોકો સ્વર્ગના અમૃતને ખેંચે છે. આકાશના ગર્ભમાં, મધુર જીભવાળાઓ તેજસ્વી વૃષભને, પર્વત પર વસતા, દૂધે દુહે છે; જળોમાં, વધતો બિંદુ, મહાસાગરમાં, નદીની લહેરથી, મધુર છાનણમાં જાય છે. આકાશમાં, પ્રાચીન ગાનોએ ઊંચા ઉડતા ગૃધ્રને સ્તુતિ કરી છે; વિચારો સુવર્ણ પક્ષી, બાળક, તેજસ્વી, પૃથ્વી પર ઊભેલા, તેની શોધ કરે છે. ઉચ્ચે, ગાંધીર્વ આકાશમાં પોતાનું સ્થાન ધરાવે છે, સર્વ રૂપોને જુએ છે; તેની શુદ્ધ તેજસ્વિતા બંને માતા—પૃથ્વી અને આકાશ—ને પ્રકાશિત કરે છે. ઝડપી, શુદ્ધ સોમની આનંદદાયક ધારાઓ તેજસ્વી ઘોડા જેવી વહે છે; દિવ્ય, મધુર સોમો, સૌથી મદક, પાત્રની આસપાસ વસે છે. આ આનંદદાયક, મદક, ઝડપી ધારાઓ, દરેક પોતાની પથ પર રથ જેવી વહે છે; ગાય અને વાછરડા જેવી મધુર સોમો, દૂધ સાથે, ઈન્દ્ર વજ્રધારી માટે વહે છે. ઘોડા જેવો ઉત્સુક, તું ઇનામ તરફ દોડે છે, ધ્વનિત પાત્ર, પથ્થર, સ્વર્ગમાતા તરફ; વૃષભ સોમ, અનશીર્ણ ઢાળ પર શુદ્ધ થાય છે, બળ માટે, ઈન્દ્રના આનંદ માટે. ઝડપદાર, દિવ્ય ધારાઓ, દૂધ સાથે પાત્રમાં વહે છે; પ્રાચીન ઋષિઓ, તને શુદ્ધ કરતા, મોકલે છે, હે જ્ઞાની. બધાં આવાસો, સર્વદ્રષ્ટા રિભુઓ, મહાન, સ્થિર સોમની કિરણો તને ઘેરે છે; સોમ, તું નિયમથી શુદ્ધ થાય છે, સર્વ ભૂતનો સ્વામી, રાજા છે. બંને બાજુએ, શુદ્ધ, સ્થિર સોમની કિરણો ફરતી રહે છે; પીળો સોમ છાનણમાં શુદ્ધ થાય ત્યારે, પાત્રમાં પોતાનું સ્થાન લે છે. યજ્ઞનું ચિહ્ન, શુદ્ધ, સુવ્યવસ્થિત સોમ, દેવસ્થાનની નજીક આવે છે; હજારો ધારાઓથી પાત્રની પરિભ્રમણા કરે છે, વૃષભ ધ્વનિત થઈ છાનણમાંથી પસાર થાય છે. રાજા મહાસાગરમાં પ્રવેશ કરે છે, નદીઓ અલગ-અલગ વહે છે; તે જળની લહેર સાથે એકરૂપ થાય છે, ધારોમાં સ્થિર; શુદ્ધ સોમ, અનશીર્ણ શિખરે, પૃથ્વીનાં નાભિમાં, મહાન આકાશના આધારસ્થાને પોતાનું સ્થાન લે છે. આકાશના શિખર જેવી ધ્વનિ, જેનું નિયમ સ્વર્ગ-પૃથ્વી બંને માને છે; શુદ્ધ સોમ પાત્રમાં બેઠો છે, ઈન્દ્રની મિત્રતા શોધે છે. યજ્ઞનો તેજસ્વી, મધુર અને પ્રિય, દેવપિતા, સર્જક, સર્વવ્યાપી સોમ વહે છે; તે અમૂલ્ય ખજાનો આપે છે, બંને પ્રકારની અર્પણ માટે યોગ્ય, મદક, શક્તિશાળી, સારથી ભરપૂર. ધ્વનિત થઈને, ઇનામ શોધી, સ્વર્ગપતિ, સો ધારાઓ સાથે, વિવેકથી પાત્ર તરફ દોડે છે; પીળો સોમ મિત્રના નિવાસસ્થાને, નદીઓ દ્વારા શુદ્ધ થઈ, પ્રવાહોમાં વૃષભ બનીને વસે છે. નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ, વાણીમાં શ્રેષ્ઠ, ગાયોમાં જાય છે; બળમાં શ્રેષ્ઠ, મહાન ધન મેળવે છે, પોતાની શક્તિથી સજ્જ, દબાવનારાઓ દ્વારા શુદ્ધ, વૃષભ. આ પ્રેરિત, પક્ષી જેવો મુક્ત, શુદ્ધ સોમ તરંગમાં દોડી જાય છે; તારી ઇચ્છાથી, હે ઋષિ, દ્રષ્ટિવાન સોમ, તું સ્વર્ગ-પૃથ્વી વચ્ચે ઈન્દ્ર માટે વહે છે. તેજસ્વી વસ્ત્ર પહેરી, ઉપાસકને સ્પર્શી, આકાશને સ્પર્શી, લોકોમાં સ્થિત, સૂર્યને જાણતો, વાદળોમાં ચડી, દૂરથી પ્રાચીન પિતાને બોલાવે છે. તે પોતાના ઉપાસકને મહાન રક્ષા આપે છે, જે પ્રથમ તેની નિવાસને ઓળખે છે; તેની પગલીઓ સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં છે, ત્યાંથી સર્વને એકરૂપ થઈને મળે છે. ઈન્દુ, ઈન્દ્રના શુદ્ધિકરણ માટે આગળ વધે છે, મિત્ર જે મિત્રતાને કદી ત્યાગતો નથી, યુવક યુવતીઓમાં મળે છે તેમ, સોમ સો માર્ગે પાત્રમાં વહે છે. તારા આનંદદાયક, જ્ઞાની અને ફળદાયક વિચારો સભામાં પ્રવેશી ગયા છે; ઇચ્છાપૂર્વક, તેઓ સોમને શોધે છે, સ્તુતિ કરે છે, ગાય દૂધ માટે જાય છે તેમ, પોષક સોમ પાસે પહોંચે છે. હે સોમ, અમને પુરતું, પોષક પ્રવાહ આપ; હે ઈન્દુ, તું તરત શુદ્ધ થા, શુદ્ધિકારી. જે અમને ત્રણ વખત રોજ મળે છે, સતત વહે છે, પોષક, ધનવાન, મધુર, વિરલ બળ આપે છે. વિચારોમાં શ્રેષ્ઠ, વિવેકી સોમ વહે છે; પ્રભાતે દબાવાય છે, સ્વર્ગના ઉષા સાથે તેજસ્વી થાય છે. ધ્વનિત થઈ, નદીઓના પાત્રોમાં જાય છે, કલશોમાં ભરે છે, પ્રેરિતો સાથે ઈન્દ્રના હૃદયમાં પ્રવેશે છે. પ્રેરિતો સાથે, પ્રાચીન ઋષિ વહે છે, મનુષ્યો સાથે પાત્રોની પરિભ્રમણા કરે છે. ત્રિતા નામ સર્જે છે, મધુર મધ વહાવે છે, ઈન્દ્ર અને વાયુની મિત્રતા સાધે છે. શુદ્ધ થતો આ સોમ ઉષાઓને તેજસ્વી બનાવે છે; નદીઓમાં અવકાશ સર્જે છે; આ સોમ, ત્રણ વખત સાત વખત, પોષક સાર દૂહે છે; તે સુંદર અને આનંદદાયક, હૃદય માટે શુદ્ધ થાય છે. દિવ્ય આવાસોમાં શુદ્ધ થા, હે સોમ; છાનણમાંથી પાત્રમાં વહે, હે ઈન્દુ. ધ્વનિત થઈ, ઈન્દ્રના પેટમાં બેસી, મનુષ્યો તને માર્ગદર્શન આપે છે; આકાશમાં સૂર્યને ઊંચો ઉઠાડ. આ રીતે, સોમ રસની યાત્રા, તેની શુદ્ધતા, દેવતાઓનો આનંદ, યજ્ઞની મહિમા અને જગતને પોષણ આપતી તેની દિવ્યતા, ઋગ્વેદના મંત્રોમાં સતત ગુંજતી રહે છે.