પ્રાચીન સમયની વાત છે, જ્યારે યજ્ઞમંડપમાં અગ્નિનો પ્રભાવ વ્યાપક હતો. શક્તિશાળી અગ્નિ દેવ પોતાની તેજસ્વિતા અને ઊર્જા સાથે આગળ વધે છે, ચિતારેલા ઘોડીઓ જેવી તેજસ્વી અને દ્રઢ, અને તેમના સાથે છે મરુતગણ—મહાન દૂધ આપનાર, સર્વજ્ઞ, જે અડગ પર્વતોને પણ હલાવી નાખે છે. અગ્નિની દિવ્ય કાંતિ અને મરુતોની શક્તિ માટે સર્વ લોકોએ પ્રાર્થના કરી—તેમની ભયાનક અને પ્રચંડ સહાય માટે, કારણ કે તેઓ રુદ્રના પુત્ર છે, મેઘવર્ષા કરાવનાર, સિંહ સમાન ગર્જના કરનાર અને દયાળુ કર્મોમાં. બેંડ-બેંડ, દળ-દળ, યજ્ઞસ્થળે ભેગા થઈને, શ્રેષ્ઠ સ્તુતિઓ સાથે સર્વે અગ્નિનું તેજ અને મરુતોની તાકાત માંગે છે. ચિતરેલા ઘોડીઓ પર આરૂઢ, વૃષ્ટિદાતા, વિદ્વાન મરુતો સભામાં યજ્ઞ માટે પધારે છે. અગ્નિ કહે છે: "હું જન્મથી અગ્નિ છું, સર્વ જન્મનો જ્ઞાતા; ઘી મારા દ્રષ્ટિ છે, અમરત્વ મારો આસન; સ્તુતિ મારો ત્રિધા નિવાસ છે, હું સર્વ લોકમાં વિહરું છું; અજર ઉષ્ણતા અને હોમ એ મારું નામ છે." ત્રણ પાવન છાણીઓ દ્વારા, અગ્નિ સૂર્યની નજીક પહોંચે છે, હૃદય અને મનથી પ્રકાશને જાણે છે; પોતાની શક્તિથી શ્રેષ્ઠ ખજાનો સર્જે છે, અને સ્વર્ગ-પૃથ્વી એ દ્રશ્યને નિહાળે છે. અગ્નિ—વાણીના વિદ્વાન પિતા—શતધારા બનીને વહે છે, માતાપિતાના કોકમાં આનંદ પામે છે; બંને લોક તેને પોષે છે, કારણ કે એ સત્યવક્તા છે. સર્વે યજમાન, ઘી અને અર્પણ સાથે, શક્તિદાતા દેવોને પોકારે છે; આનંદ લાવનાર દેવોનો આશિર્વાદ માંગે છે. હું વિદ્વાન અગ્નિની સ્તુતિ કરું છું—યજ્ઞસાધક, ચિંતનશીલ અને સાવધાન. "અગ્નિ, તારી સહાયથી અમે દુશ્મનાઈ પર વિજય મેળવી શકીએ, દ્વેષથી પર જઈ શકીએ," એમ પ્રાર્થના થાય છે. તેજસ્વી અને સ્તુતિયોગ્ય અગ્નિ યજ્ઞમાં પ્રગટે છે—જ dessen જ્વાલા એના વાળ સમાન છે. અમર અગ્નિ, વિશાળ પગ ધરાવનાર, ઘીથી શુદ્ધ થાય છે અને અર્પણ સાથે પોકારવામાં આવે છે; એ યજ્ઞના હવનદ્રવ્ય વહનકર્તા છે. યોગ્ય સાધન અને ભક્તિથી, યજમાનોએ અગ્નિને સ્થાપિત કર્યો છે. અમર દેવ, પુરોહિત, કૌશલ્યપૂર્વક યજ્ઞના આગે આગળ ચાલે છે. મહાન અગ્નિ મહાનોમાં પ્રતિષ્ઠિત છે, વિદ્વાન યજ્ઞસાધક તરીકે આગળ વધે છે. મનથી એ શ્રેષ્ઠ સર્જે છે, સર્વ જીવનું બીજ સ્થાપે છે, એ કુશળતા અને સંતાનના પિતા છે. "હે ઉત્તમ, હું તને પ્રાર્થના અને શક્તિથી અહીં સ્થાપું છું; તેજસ્વી અગ્નિ, તું માર્ગદર્શક છે." વિદ્વાનો અગ્નિને પ્રગટાવે છે—માર્ગદર્શક અને સહાયક, અમરત્વ સાથે, શક્તિ અને અર્પણથી. હું અગ્નિની સ્તુતિ કરું છું—શક્તિના પુત્ર, યજ્ઞમાં તેજસ્વી, વિદ્વાન. એ અંધકાર દૂર કરનારા, દેખાતા દેવ, સ્તુતિ અને પૂજનલાયક છે. મહાન અગ્નિ પ્રગટે છે, દેવોને વહન કરતા ઘોડા સમાન; અર્પણ કરનારા એના ગુણગાન કરે છે. "હે મહાન અગ્નિ, અમે પણ મહાનતાથી તને પ્રગટાવીએ છીએ; તું મહાન પ્રકાશથી તેજ આપ." "અગ્નિ, અમારું અર્પણ, પૌષ્ટિક પિંડ સ્વીકાર, જન્મના જ્ઞાતા; પ્રભાતના પિષ્ય પર, વિદ્વાન, પ્રાર્થનાથી તને અર્પણ કરીએ છીએ." "હે અગ્નિ, તૈયાર કરેલો પિંડ તારા માટે છે; હે યુવાન, પ્રસન્નતાથી સ્વીકાર કર." "અગ્નિ, તારા માટે અર્પિત પિંડે તું પધાર, દિવસભર છુપાયેલો, યજ્ઞવિધિમાં સ્થાપિત, શક્તિના પુત્ર." મધ્યાહ્નના પિષ્ય પર, સર્વ જન્મના જ્ઞાતા, વિદ્વાન, અહીં પિંડ સ્વીકાર; અગ્નિ, વિદ્વાનો તારા ભાગને સભામાં કદી ઓછો કરતા નથી. ત્રિજ પિષ્ય પર, તુંજ પિંડ માટે પોકારવામાં આવે છે; પછી, દૃઢ દૃષ્ટિથી, અમર દેવો વચ્ચે સમૃદ્ધ યજ્ઞ સ્થાપ. અગ્નિ, સતત વૃદ્ધિ પામનાર, સર્વ જન્મના જ્ઞાતા, પિંડ સ્વીકાર—દિવસભર છુપાયેલ અર્પણ. "અહીં છે મથનદંડ, અહીં સર્જનક્રિયા પૂર્ણ થઈ; આ ગૃહપતિને પ્રગટાવ, પહેલાં જેમ, આપણે અગ્નિને મથીએ." "બે લાકડાં વચ્ચે, સર્વ જન્મના જ્ઞાતા, ગર્ભમાં પોષાયેલી ભ્રૂણ સમાન, અગ્નિનું દૈનિક યશ જગાવે છે, જાગૃત યજમાનો દ્વારા." "સમજૂતીથી, સીધા માર્ગે, તેજસ્વી, લાલ સ્તંભરૂપે, ઈલાના પુત્રને પંથમાં ઉત્પન્ન કરો." "ઈલાના સ્થાને, પૃથ્વીના નાભિમાં, સર્વ જન્મના જ્ઞાતા, અમે તને, અગ્નિ, અર્પણ માટે, પિંડ માટે સ્થાપીએ છીએ." "પુરુષો વિદ્વાન, સર્વજ્ઞ, અમર, સુંદર અગ્નિને મथे છે; યજ્ઞનું ચિહ્ન, પ્રથમ, કૃપાળુ અગ્નિને આગળ સ્થાપે છે." "જ્યારે તેઓ તને હાથથી મथे છે, તું જંગલમાં લાલ, દ્રૂત ઘોડા સમાન પ્રકાશિત થાય છે; અશ્વિનીઓના નિર્ભય ગતિ જેવી, તું ઘાસને ઘેરી, પથ્થરથી બળે છે." "પ્રગટ થયેલો અગ્નિ તેજસ્વી, વિવેકી, શક્તિશાળી, પ્રેરિત, ઋષિઓ દ્વારા પ્રસંસિત, દાનશીલ છે; દેવોએ તેને યજ્ઞમાં સ્તુતિલાયક, સર્વજ્ઞ, હવનદ્રવ્ય વહનકર્તા તરીકે સ્થાપ્યો છે." "હે હોતા, તું તારી જ જગ્યાએ બેસ, વિવેકી; યજ્ઞને શુભ ગર્ભમાં સ્થાપ; દેવત્વથી દેવોને હવન કર, અગ્નિ, મહાન યજમાનને શક્તિ આપ." "ધૂમને દૃઢ બનાવો, મિત્રો, ડગમગાવ નહીં, પુરસ્કાર માટે પ્રયત્ન કરો; આ અગ્નિ દુશ્મનોનો વિનાશક, શક્તિશાળી છે, જેમણે દેવોએ દાસ્યુઓ પર વિજય મેળવ્યો." "આ છે તારી જગ્યા, હે યજ્ઞદેવ, જ્યાંથી તું જન્મ્યો અને પ્રકાશિત થયો; એ જાણીને, અગ્નિ, અહીં બેસ અને અમારે ગીતો વધાર." "તે શરીરનો રક્ષક, દૈવી ભ્રૂણ કહેવાય છે; જન્મે ત્યારે એ મનુષ્યોની ઈચ્છા બને છે; જ્યારે માતરિશ્વાને તેને માપ્યો, માતામાં, પવનનું વહાવટ માર્ગમાં પ્રગટ થયું." "સુમથિત, મથાયેલ, યોગ્ય રીતે સ્થાપિત વિદ્વાન અગ્નિ, યોગ્ય યજ્ઞો કરી, દેવો માટે હવન કર." "મરનારાઓએ અમર, અશ્રમ, દ્રૂત, ગુપ્ત જહ્વાવાળા અગ્નિને ઉત્પન્ન કર્યો; દસ બહેનો સાથે મળીને, જન્મેલા, શક્તિશાળી અગ્નિને પામે છે." આ રીતે યજ્ઞસ્થળે અગ્નિ દેવનું મહિમા, તેમનું પ્રાગટ્ય, તેમનો યજ્ઞમાં સ્થાન અને દેવો સાથેનો પ્રગાઢ સંવાદ ઉજાગર થાય છે—અગ્નિ સર્વ યજ્ઞોનું હ્રદય, સર્વ શક્તિ અને પ્રકાશનું મૂળ છે.