અગ્નિ દેવની મહિમા અને વિવિધ સ્વરૂપોનું વર્ણન ઋગ્વેદના પવિત્ર મંત્રોમાં ખૂબ જ ભાવપૂર્વક રજૂ થયું છે. આ કથા એ જ મંત્રોના આધારે, શ્રદ્ધા અને પ્રેમથી અહીં વહેતી થાય છે. અગ્નિ, ત્વષ્ટા સ્વરૂપે, શ્રેષ્ઠ શક્તિ અને સમૃદ્ધિ આપનાર છે. દેવીઓ તમારી જ્ઞાતિ છે અને મિત્રો તમારા સાથીઓ છે. તમે તેજસ્વી સોનાં અને ઉત્તમ ઘોડાઓના ધારક છો. અગ્નિ, તમે મનુષ્યોના યજમાન છો અને અનેક ખજાનાઓથી સમૃદ્ધ છો. પછી, અગ્નિ, તમે મહાન આકાશના અસુર, રુદ્ર છો. તમે મરૂતો અને પોષક દેવતાઓના નેતા છો. લાલિમા ધરાવતી પવન સાથે તમે આનંદ લાવો છો. તમે પોષક પૂષણ છો, સ્વભાવથી જ રક્ષક છો. અગ્નિ, તમે ધનના દાતા છો અને કાર્ય માટે હંમેશાં તૈયાર રહો છો. તમે ધન આપનારા સવિતાર દેવ છો. ભાગા રૂપે તમે મનુષ્યોના ભગવાન અને સંપત્તિના શાસક છો. જે વ્યક્તિ તમને યજમાન બનાવે, તેના ઘરના રક્ષક છો. ગૃહસ્થ જીવનમાં, અગ્નિ, તમે પ્રજાના સ્વામી તરીકે પૃથ્વી પર પધારો છો. કુળો તમને પોતાના રાજા બનાવે છે, તમે વિદ્વાન અને યુક્તિમાં પારંગત છો. સર્વ સંપત્તિના અધિકારી તરીકે, તમે હજારો, સૈંકડો અને દસ-દસની વિતરણ કરો છો. યજ્ઞમાં, તમે પિતાનું સ્થાન લો છો, મનુષ્યોના પિતા છો. તમે ભાઈ જેવા, તેજસ્વી સ્વરૂપ ધરાવતા, મિત્રતાપૂર્વક રહો છો. જે તમને પોતાના પુત્ર તરીકે સ્થાપે, તેના માટે તમે પુત્ર બની જાઓ છો. તમે સારા મિત્ર, અપ્રમાદી અને અમારો રક્ષક છો. અગ્નિ, તમે કૌશલ્યવાન રિભુઓ સમાન, પૂજનીય છો. તમે બળ અને સંપત્તિના પુરસ્કારના શાસક છો. જ્વલંત તેજથી તમે દાયાં તરફ પ્રસરી જાઓ છો. તમે યજ્ઞના વ્યવસ્થાપક અને વિસ્તૃત કરનાર છો. પૂજક માટે, અગ્નિ, તમે આદિતી સ્વરૂપે પધારો છો. ભાતરી તરીકે ગાન દ્વારા તમે વધો છો. ઈલા સ્વરૂપે, દાનમાં સમૃદ્ધ, અને વૃત્રના સંહારક, ધનની સ્વામિ સરસ્વતી પણ તમે જ છો. તમારી ઉન્નત શક્તિથી, અગ્નિ, તમે ઉત્તમપણે પોષિત છો. તમારું તેજસ્વી સ્વરૂપ સૌંદર્યથી ઝગમગે છે. તમે પુરસ્કાર, મહાન મુક્તિદાતા અને સર્વત્ર વ્યાપક ધન છો. આદિત્યો એ તમારો મોઢ બનાવ્યો છે, શુદ્ધ લોકો એ તમને પોતાની જીભ બનાવી છે. દાન આપનારા દેવતાઓ યજ્ઞમાં તમારી સાથે જોડાય છે. દેવતાઓ એ અર્પિત અહૂતિ તમારાથી જ ગ્રહણ કરે છે. અગ્નિ, તમામાં બધા અમર દેવતાઓ નિર્વિકારપણે અહૂતિ ગ્રહણ કરે છે. તમારા દ્વારા મનુષ્યો પોષણ પામે છે. તમે વનસ્પતિમાંથી જન્મેલો શુદ્ધ અંકુર છો. તમારી મહિમાથી, અગ્નિ, તમે બંને જગતોમાં પધારો છો અને તમારી મહાનતા અહીં પ્રગટ થાય ત્યારે સ્વર્ગ અને પૃથ્વી બંને તમારો અનુસરણ કરે છે. જે દાતાઓ ગાય, ગામ અને તેજસ્વી ઘોડાઓ કવિઓને અર્પણ કરે છે, એવા દાનીઓ અને અમને ધનમાં પਹੁંછાડો, જેથી અમે સભામાં બલથી બોલી શકીએ. જાતવેદા અગ્નિ, યજ્ઞ દ્વારા વૃદ્ધિ પામો. અર્પણ, શરીર અને ગીતથી અગ્નિની પૂજા કરો. શુદ્ધ, પ્રકાશમાન, સ્વર્ગસ્થ, હોતાર, લોકમાથે અડગ એવા અગ્નિને પ્રજ્વલિત કરો. રાત્રિઓ અને ઉષા, ગાયોની જેમ, અગ્નિને બોલાવે છે. જેમ આકાશમાં સૂર્ય દેખાય છે, તેમ તમે મનુષ્યોને દેખાવ છો. તમે રાત્રીમાં તેજથી ઝગમગો છો, દાનમાં સમૃદ્ધ અને સદાય સંયમિત છો. દેવોએ અગ્નિને વિદ્વાન તરીકે વિશાળ જગતના મૂળસ્થાને સ્થાપ્યા છે. તેઓ સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનું આધાર છે. તેજસ્વી જ્યોત્સ્ના સાથે, યુક્ત રથની જેમ, અગ્નિ લોકોમાં મૈત્રીસમાન સ્તુતિ પામે છે. તેઓએ અગ્નિને પોતાના ઘર, વિશાળ જગતમાં, ચંદ્રની જેમ તેજસ્વી બનાવી સ્થાપ્યા છે. પ્રિશ્નિનો સંતાન, અગ્નિ, તીક્ષ્ણ દૃષ્ટિવાળો, પાણી પર રક્ષકની જેમ બંને જગતને અનુસરે છે. હોતાર અગ્નિ દરેક યજ્ઞને આવરી લે છે. લોકો તેને અર્પણ અને ગીતથી શોધે છે. પીળા વાળ ધરાવતો, શક્તિશાળી વચ્ચે હલનચલન કરતો, ઘોડાની જેમ, બંને જગતમાં પગલાં ચિહ્નિત કરે છે. દાનમાં સમૃદ્ધ, કલ્યાણ માટે પ્રજ્વલિત થયેલા અગ્નિ, અમને ધન આપો અને અમારામાં તેજ પેદા કરો. બંને જગતો અમારું કલ્યાણ વધારવા અનુકૂળ બનાવો. દેવ, અગ્નિ, મનુષ્યોની અર્પણ અમારે કલ્યાણ માટે વહન કરો. અગ્નિ, અમને મહાન અને હજારો ગુણું દાન આપો. અમારો પુરસ્કાર વૃદ્ધિ કરો, જેમ ગવાળિયો પોતાના ઢોરને વધારતો હોય. સ્વર્ગ અને પૃથ્વી અમારી પ્રાર્થનાથી અનુકૂળ થાઓ, અને તેજસ્વી ઉષાઓ પ્રકાશિત થાઓ. પ્રજ્વલિત અગ્નિ સુંદર ઉષાઓનું અનુસરણ કરે છે, તેજસ્વી પ્રકાશથી ઝગમગે છે, લાલ કિરણોથી શોભે છે. યજ્ઞક્રિયા દ્વારા અગ્નિ મનુષ્યોનો રાજા છે, ધન માટે કૃપાળુ અતિથિ છે. અગ્નિ, અમર દેવોમાં, તમે સર્વોચ્ચ છો. તમે મનુષ્યો માટે મહાન સ્વર્ગને ભરપૂર કરો છો. સભામાં કવિ માટે દૂધ આપતી ગાય જેવી, તમારી સ્વભાવથી તમે બહોળું અને વિવિધ ધન આપો છો. અગ્નિ, અમે તેજસ્વી ઘોડાઓથી કે પ્રાર્થનાથી, નાયકી શક્તિ મેળવવા ઇચ્છીએ છીએ. અમારી ખ્યાતિ પાંચ જાતિમાં ઊંચી ઉઠે, અને અજેય પ્રકાશ ચમકે. મહાન અગ્નિ, અમને યાદ રાખો, તમે સ્તુતિ લાયક છો. મહાન લોકો જે તમારી પાસે કલ્યાણ માટે આવે છે, તેમને અને અમને સમૃદ્ધિ આપો. તમે, અવિચલિત, પોતાના ઘરમાં, કુળમાં સદાય પ્રકાશિત રહો. જાતવેદા અગ્નિ, અમે તમારા સ્તોત્રો બનીએ અને તમારી રક્ષામાં સમૃદ્ધિ પામીએ. અમને દાતાઓનું ધન આપો—સદા વૃદ્ધિ પામતું, સંતાનો ભરપૂર અને સાચા અધિકારવાળું. જે દાતાઓ ગાય, ગામ અને તેજસ્વી ઘોડાઓ સ્તોત્રોને આપે છે, એવા દાતાઓ અને અમને સમૃદ્ધિ તરફ દોરી જાઓ, જેથી અમે સભામાં વિજયી બનીને મહાન વાણી બોલી શકીએ. પૃથ્વી પર પ્રજ્વલિત અને સ્થાપિત થયેલા અગ્નિ, બધા લોકોએ સામેથી તમારો સ્વીકાર કર્યો છે. શુદ્ધ હોતાર, સ્વર્ગથી વિદ્વાન, દેવ અગ્નિ, યજ્ઞમાં દેવતાઓની પૂજા કરે છે. નરાશંસ સ્વર્ગમાંથી ત્રણ સ્થાન ચિહ્નિત કરે છે, તેમનું કિરણ મહાન છે. ઘીથી છાંટાયેલા, તે મનથી અર્પણ વહન કરે છે અને યજ્ઞના શિખરે દેવતાઓને એકત્ર કરે છે. અગ્નિ, તમે અમારા મનથી સ્તુતિપાત્ર છો. આજે તમે દેવતાઓને નેતૃત્વ આપ્યું છે, મનુષ્યોને નહીં. મરૂતોની અવિચલ તુકડી અને ઇન્દ્રને અહીં લાવો, અને મનુષ્યો, તેને કૂશ પર પૂજો. દેવ, યજ્ઞ માટે વિશાળ અને સુંદર દર્ભિ ઘાસ ફેલાવો. ઘીથી અભિષેકિત, વસુઓ, બધા દેવતાઓ, આદિત્યો, આ યજ્ઞસ્થાને બેસે. દિવ્ય દ્વાર, વિશાળ અને સરળ, શ્રદ્ધાથી ખુલ્લાં રહે. તેજસ્વી, વ્યાપક, કદી ન વૃદ્ધ થાય, શુદ્ધ સ્વરૂપ ધરાવે, અને વિજયી બને. અમારા માટે માર્ગો ગાયની જેમ સરળ બનવા દો. ઉષા અને રાત્રિ, બે સ્ત્રીઓની જેમ, અમને પ્રેરણા આપે છે. તેઓ યજ્ઞના તાણેલા દોરને વણીએ છે અને દૂધથી ભરપૂર યજ્ઞસૌંદર્ય તૈયાર કરે છે. દિવ્ય હોતાર, પ્રથમ અને સર્વજ્ઞ, યજ્ઞને સીધો અને સુંદર રીતે કરે છે. પૃથ્વીના નાભિમાં, ત્રણ શિખરો પર, તેઓ યથાક્રમથી દેવતાઓની પૂજા કરે છે. સરસ્વતી, જે બુદ્ધિ પૂર્ણ કરે છે, ઈલા દેવી અને ભારતી—આ ત્રણેય દેવી, પોતાની શક્તિથી, યજ્ઞસ્થાને બેસીને આ અખંડ આશ્રયની રક્ષા કરે છે. પીળા સ્વરૂપવાળા, સમૃદ્ધિ લાવનારા, બળમાં દૃઢ એવા વીરપુત્રનો જન્મ થાય છે, જે દેવોને ઇચ્છે છે. ત્વષ્ટા અમારો વંશ વિસ્તારે અને દેવમાર્ગ અમને પ્રાપ્ત થાય. વનરાજે પ્રવાહ છોડ્યો છે, અગ્નિ આવી પહોંચ્યો છે. તે પોતાના મનથી અર્પણ રાંધે છે. દિવ્ય યજ્ઞકર્તા, ત્રણ ભાગમાં, યોગ્ય અર્પણ દેવતાઓ સુધી પહોંચાડે છે. ઘી ઉત્પન્ન થયું છે, ઘી એનું ગર્ભ છે, ઘીમાં તે સ્થાપિત છે અને ઘી એનું નિવાસ છે. આનંદથી, 'સ્વાહા' ઉચ્ચારણથી, અર્પણ લાવો, વૃષભ, અહૂતિ પહોંચાડો. હું તમને બોલાવું છું, તેજસ્વી, શુભ સ્તોત્રોથી પુજ્ય, અગ્નિ, પ્રજાના અતિથિ, સુમાર્ગદર્શક. મિત્ર સમાન, ઇચ્છનીય, જાતવેદા, દેવોમાં દેવ, મનુષ્યોમાં પણ. ભૃગુઓએ તેને જળસ્થાને સ્થાપ્યા, અને બે વખત લોકોને વચ્ચે સ્થાપ્યા. એ અગ્નિ, સદાય યુવાન, ઘોડા સમાન ઝડપી, બધા દેવલોકોને આવરી લે છે. દેવોએ અગ્નિને મનુષ્યોમાં મિત્ર સમાન પ્રિય બનાવ્યા, તેઓ ત્યાં વસવા ઇચ્છે છે. દાનીઓના ઘરમાં આવતાં, તે પોતાની જ્યોતિ ફેલાવે છે. એની સમૃદ્ધિ એના પોતાના ધન જેવી છે, એનું દૃષ્ટિ વિદ્વાનો જેવી છે અને એનું કુશળતાવ્ય કદી ઘટતું નથી. એ, ભેટો લઈને, વનસ્પતિમાં ચાલે છે, એની જીભ રથચાલકની જેમ જળને ઉકેરે છે. આ રીતે, ઋગ્વેદના પવિત્ર મંત્રોમાં અગ્નિ દેવની મહિમા, વિવિધ રૂપો, યજ્ઞમાં તેમનું સ્થાન અને દેવ-માનવ સંબંધની સુંદર ગાથા વહે છે.