એક સમયે, એક નાની પંખી, સ્ત્રીપક્ષી, પોતાના સાથી સાથે ઝેર ખાઈ હતી. છતાં, ન તો એ પંખી મરી, ન તો આપણે મરીએ—આ ઝેરથી આપણે બચી જઈએ. આ ઝેરનું માપ લેવાઈ ગયું છે; તને મધ મળ્યું છે, અને મધ બનાવનારએ તારા માટે મધ તૈયાર કર્યું છે. ત્રણ ત્રણ સાત ચમકતા કણ, ઝેરનાં ફળ, દેખાયા છે. છતાં, એ પણ મર્યા નહીં અને આપણે પણ નહીં—આ ઝેરથી આપણે બચી જઈએ. આ બધાનું માપ લેવાઈ ગયું છે; તને મધ મળ્યું છે, અને મધ બનાવનારએ તારા માટે મધ તૈયાર કર્યું છે. નવ્વાણું ઝેરી, ઉગતા વનસ્પતિઓમાંના, એમના બધા નામ મેં લીધા છે. આપણે આ ઝેરથી બચી જઈએ. આ બધાનું માપ લેવાઈ ગયું છે; તને મધ મળ્યું છે, અને મધ બનાવનારએ તારા માટે મધ તૈયાર કર્યું છે. ત્રણ ત્રણ સાત મોરણીઓ, સાત બહેનો, શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ—એમણે તારા માટે ઝેર વહન કર્યું છે, જેમ પાણી માટલામાં ભરાય છે તેમ. જેવું થોડુંક કુશુંભકાનું છે, હું તેને પથ્થરથી ફોડી નાખું છું; પછી ઝેર વિપરીત દિશામાં વહે જતું રહે છે. કુશુંભકાએ પર્વત પરથી લપસીને કહ્યું: 'વિચ્યુનું ઝેર સ્વાદહીન છે; તું પણ સ્વાદહીન છે, ઓ વિચ્યુ.' આ રીતે, જીવ અને કુદરતી શક્તિઓ વચ્ચેના સંવાદ પછી, હવે અગ્નિદેવની મહિમા વર્ણવાય છે. અગ્નિ, તું આકાશમાં પ્રકાશિત થે છે; તું પાણીમાં, પથ્થરો પર ઝડપી છે; તું જંગલોમાં, વનસ્પતિઓમાં અને માનવોમાં, પ્રજાપતિ, પવિત્ર રૂપે જન્મે છે. હે અગ્નિ, તારી પાસે હોતારનું કાર્ય છે, તું પોતાર છે, તું યજ્ઞકર્મનો મુખ્ય પુરોહિત છે; તું નેષ્ઠાર છે, અગ્નિધ છે, અને સર્વનું નિરીક્ષણ કરનાર છે. તું પ્રસાસ્તાર છે, તું બ્રાહ્મણ છે, અને ઘરમાં તું આપણા ગૃહપતિ છે. અગ્નિ, તું ઇન્દ્ર છે, સત્યમાં વરુણ છે; તું વિશ્ણુ છે, વ્યાપક અને પૂજનીય; તું બ્રહ્મણસ્પતિ છે, સંપત્તિનો ધારક; તું દયાળુઓના સંગાથમાં જોડાવાળો વ્યવસ્થાપક છે. તું વરુણ છે, પ્રતિજ્ઞામાં અડગ રાજા; તું મિત્ર છે, આશ્ચર્યજનક અને પ્રસંશનીય; તું આર્યમન છે, સાચો સ્વામી; તું અંશ છે, યજ્ઞમાં ભાગ લેનાર દેવ. તું ત્વષ્ટા છે, ઉત્તમ શક્તિ આપનાર; તારી બહેનો દેવીઓ છે, તારા મિત્રો દયાળુ છે; તું ચમકતું સોનુ અને સુંદર ઘોડા મેળવ્યો છે; તું માનવોની સેના છે, અનેક ખજાનાં ધરાવનાર અગ્નિ. તું રુદ્ર છે, વિશાળ આકાશનો અસુર; તું મારુતો અને પોષક દેવતાઓની આગેવાની કરે છે; તું લાલચટ્ટાં પવન સાથે આનંદ લાવતો છે; તું પૂષણ છે, આપમેળે રક્ષક. તું સંપત્તિ આપનાર, કાર્ય માટે તૈયાર; તું સવિતા છે, ખજાનાં આપનાર; તું ભાગ છે, ધનનો સ્વામી; તું ઘરમાં રક્ષક છે, જેને તું નિયુક્ત કર્યો હોય. તને ઘરમાં પ્રજાપતિ તરીકે બોલાવવામાં આવે છે; કુટુંબો તને રાજા બનાવે છે, તું બુદ્ધિમાન છે; તું સર્વ સંપત્તિનો સ્વામી છે; તું હજારો, સૈંકડો, દશક વિતરણ કરે છે. અગ્નિ, તું યજમાન માટે પિતા છે; તું ભાઈ છે, દયાળુ, તેજસ્વી; તું પુત્ર બને છે, જે તને નિયુક્ત કરે; તું સારો મિત્ર છે, ભ્રમરહિત, રક્ષક. તું કુશળ રિભુ છે, પૂજનીય; તું શક્તિ અને સંપત્તિનો વિજેતા છે; તું જ્વલનશીલ છે, યજ્ઞને વિસ્તારે છે. અગ્નિ, તું આદિત્યોએ પોતાનું મુખ બનાવ્યું; શુદ્ધોએ તને જીભ બનાવી; દાતા યજ્ઞમાં તારી સાથે જોડાય છે; દેવો તને અર્પિત હવન સ્વીકાર કરે છે. અગ્નિ, તારી અંદર સર્વ અમર દેવો નિષ્કપટપણે હવન ગ્રહણ કરે છે; તારા દ્વારા માનવો પોષણ મેળવે છે; તું વનસ્પતિમાંથી જન્મેલો શુદ્ધ બીજ છે. તારી મહિમા અહીં પ્રગટ થાય ત્યારે, સ્વર્ગ અને પૃથ્વી બંને તારા પાછળ આવે છે. જે દયાળુ ધન, ગામ, સુંદર ઘોડા દાન કરે છે, એ લોકો અને અમને, અગ્નિ, સંપત્તિ તરફ લઈ જા; અમે સભામાં મહાન વાણી ઉચ્ચારી શકીએ. હે જાતવેદા, યજ્ઞથી વૃદ્ધિ પામ; અગ્નિને હવન, શરીર અને ગીતથી પૂજા કર; તેને પ્રજામાં સ્થિર, પ્રકાશિત, સ્વર્ગીય, શુદ્ધ હોતાર રૂપે પ્રગટ કર. રાત-દિવસ તને, અગ્નિ, બોલાવે છે, જેમ ગાય પોતાના વાછરડા પાસે જાય છે; તું આકાશમાં સુર્ય સમાન દેખાય છે; તું રાત્રે પણ તેજસ્વી છે, દયાળુ, સદાય સંયમિત. દેવોએ તેને જગતના આધારરૂપે સ્થાપ્યો; સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનો આધાર; રથ સમાન તેજસ્વી અગ્નિને, લોકો મિત્ર સમાન વખાણે છે. તેણે પોતાનાં ઘરમાં, વિશ્વમાં, ચંદ્ર સમાન તેજથી પ્રકાશિત, કાંઠે બેસાડ્યો છે; પ્રિશ્નીના સંતાન, સર્વજ્ઞ, બંને લોકરક્ષક છે. હોતાર રૂપે, દરેક યજ્ઞને આવરી લે છે; લોકો તેને હવન અને ગીતથી શોધે છે; તાંબીયાં વાળવાળો, શક્તિશાળી, ઘોડા સમાન, બંને જગતને પગલે ચિહ્નિત કરે છે. તેજસ્વી, દયાળુ, અમારો કલ્યાણ માટે પ્રગટ થનાર, અમને ધન આપ; બંને જગત અમારે માટે અનુકૂળ કર, હે અગ્નિ, દેવ, માનવોના હિત માટે હવન લઈ જા. અગ્નિ, અમને મહાન અને હજારો ગુણવત્તાવાળું દાન આપ; અમારે માટે વિજય વધાર; સ્વર્ગ-પૃથ્વીને અમારી પ્રાર્થનાથી અનુકૂળ કર; તેજસ્વી ઉષાઓ પ્રકાશિત થાઓ. અગ્નિ, પ્રગટ થવાથી, સુંદર ઉષાઓનું અનુસરણ કરે છે; લાલ તેજથી ઝળહળે છે; પુરોહિત તરીકે, માનવોમાં રાજા છે, સંપત્તિ માટે શુભ અતિથિ છે. અમર દેવોમાં તું સર્વોચ્ચ રહ્યો છે, અગ્નિ; તું માનવો માટે વિશાળ આકાશ ભરી દઈ છે; ગાય જેવી, કવિ માટે અનેક સંપત્તિ આપે છે. અમે, અગ્નિ, તારી કૃપાથી, તીવ્ર ઘોડા કે પ્રાર્થનાથી, નાયકી શક્તિ પ્રાપ્ત કરીએ; આપણા મહિમા પાંચ જાતિમાં પ્રકાશિત થાય, અજેય પ્રકાશ ફેલાય. અગ્નિ, અમને યાદ રાખજે, મહાન દેવ; તારા આશ્રયમાં મહાનતા પ્રાપ્ત કરીએ; શક્તિશાળી લોકો તને યજ્ઞથી પામે છે, તું ઘરમાં સદાય તેજસ્વી રહે છે. જાતવેદા, અમે તારા સ્તુતકર્તા અને તારી રક્ષા હેઠળ સમૃદ્ધ થવું જોઈએ; અમને દયાળુઓનું ધન આપ, સંતાનથી ભરપૂર, સત્ય સ્વામી. જે દયાળુ ગૌ, ગામ, સુંદર ઘોડા આપે છે, અગ્નિ, અમને અને તેમને સમૃદ્ધિ તરફ લઈ જા, જેથી અમે સભામાં વિજયી બનીને ઉચ્ચારી શકીએ. અગ્નિ, પૃથ્વી પર પ્રગટ અને સ્થાપિત, સર્વ લોક સામે ઊભો છે; શુદ્ધ હોતાર, સ્વર્ગથી જ્ઞાની, દેવો માટે યોગ્ય પૂજા કરે છે. નરાશંસ, સ્વર્ગમાંથી ત્રણ સ્થાન નિર્ધારિત કરે છે; ઘૃતથી છાંટીને, મનથી હવન લઈ જાય છે; યજ્ઞના શિખરે દેવોને એકત્ર કરે છે. અગ્નિ, આપણા મનથી તું વખાણ પામે છે, તું દેવોને, માનવોને નહીં, આજે લાવ; મારુતોની સ્થિર સેના અને ઇન્દ્રને અહીં લાવ. દેવ, પવિત્ર દુર્વા, ધન માટે વિસ્તૃત, જાણી શકાય એવી થાય; ઘૃતથી અભિષેક કરેલી, વસુઓ, સર્વ દેવો, આદિત્યો, અહીં બેસે. દૈવી દ્વાર, વિશાળ અને સરળ, શ્રદ્ધાથી ખુલ્લી રહે; તેજસ્વી, વિશાળ, અવિનાશી, શુદ્ધ સ્વરૂપે, વિજયી અને મહાન બને. આ રીતે, ઝેર અને મૃત્યુના ભયમાંથી બચાવતી શક્તિઓ, અને પછી અગ્નિદેવની સર્વવ્યાપી મહિમા, યજ્ઞ અને જીવનમાં તેમની અનિવાર્ય ભૂમિકા, આ કથામાં પ્રગટ થાય છે—જેમાં દેવો, માનવો અને સમગ્ર જગતની કલ્યાણકામના માટે અગ્નિનું સ્મરણ અને સ્તુતિ કરાય છે.