એક મુશ્કેલ અને રહસ્યમય સંવાદ શરૂ થાય છે, જ્યાં ઋષિ સંસારમાં રહેલા રહસ્યોને ઉકેલવા પ્રયત્ન કરે છે. તેઓ કહે છે: “આ સ્ત્રીઓ છે, તેમ છતાં તેમને પુરુષ કહેવામાં આવે છે; જોતા હોવા છતાં જોનારને દેખાતું નથી. જ્ઞાની પુત્ર આ વાતોને સમજે છે; જે જાણે છે, એ પિતાના પણ પિતા છે.” આપણે એક ગાયને જોઈયે છીએ—પગ આગળ અને પાછળ—એ પોતાની વાછરીને લઈને ઊભી રહે છે. એ પોતાની ઇચ્છાથી અર્ધું કંઈક લઈ જાય છે; એ ક્યાં ગઈ, એ કોણ જાણે? એ પશુઓની વચ્ચે પ્રસવ કરતી નથી. કોણ જાણે આ ગાયનો પિતા કોણ છે? એ પહેલાં કોણ હતો અને પછી કોણ? કોણ કહી શકે કે દૈવી ચિત્ત કયાંથી જન્મ્યું? આ સંસારના જે નજીક છે, તેઓ દૂર કહેવાય છે અને જે દૂર છે, તેઓ નજીક કહેવાય છે. ઇન્દ્ર અને સોમ એ બધું રચે છે; બે ઘોડાઓ જેવું જોડાયેલું, તેઓ જગતનું ભાર વહન કરે છે. એક વૃક્ષ પર બે પક્ષીઓ—મિત્ર અને જોડિયા—બેસે છે. એક મીઠું ફળ ખાય છે, બીજું માત્ર નિહાળે છે. જ્યાં આ અમરત્વ મેળવનારા પક્ષીઓ એકસાથે, પલક ન ઝાંપે એમ ગાયન કરે છે, ત્યાં જ્ઞાની અગ્નિમાં પ્રવેશી સર્વના સારને ઓળખે છે. જે વૃક્ષ પર મધદાયી પક્ષીઓ આરામ કરે છે અને જ્યાં બધા દેવો નિવાસ કરે છે, એનું શ્રેષ્ઠ ફળ મીઠું કહેવાય છે; પણ જે એ ખાય નહીં, એ પિતાને ઓળખી શકતો નથી. ગાયત્રીમાં જે સ્થાપિત છે, તેને ગાયત્ર કહે છે; તૃષ્ટુભમાંથી તૃષ્ટુભ; જગતીમાં જે છે, તેને જગતી કહે છે. જે આ છંદોને જાણે છે, તેઓ અમરત્વ પામે છે. ગાયત્રી છંદથી સ્તોત્ર માપવામાં આવે છે, સામનથી ગાન, તૃષ્ટુભથી વાણી. વાણીથી વાણી માપે છે, બે પગવાળી અને ચાર પગવાળી છંદથી સાત સ્વરો માપે છે. જગતી છંદે દિવ્ય નદીને ધારણ કરી; રથના મધ્યમાં તેઓ સૂર્યને જોયો. ગાયત્રના ત્રણ પ્રજ્વલન કહેવાય છે; એ મહિમાથી મહિમા વિસ્તરે છે. હું એ શુભદાયિ ગાયને બોલાવું છું, જે શુભ હાથે દેવોને દુધ આપે છે; અશ્વિનો, આવો, આપણે એને દુહીએ. શ્રેષ્ઠ હવન, સવિતા દ્વારા લાવવામાં આવેલ, ઉષ્ણ પાત્રમાં ધરાવું છું. ધનદાયિ ગાય, વાછરીની ઈચ્છાથી, મનથી આગળ આવે છે. આ ગાય, અશ્વિનો દ્વારા દુહાયેલી, મહાન કલ્યાણ માટે વધે. ગાય પોતાની વાછરીની શોધમાં, માથું ઉંચું કરીને, રંભતી આગળ આવે છે. ઉષ્ણ પાત્રની ઈચ્છાથી, એ દુધ વહાવે છે અને પોતાનું જીવન દુધથી માપે છે. આ ગાય, ચારેય બાજુથી ઘેરાયેલી, પોતાનું જીવન માપે છે, દિવસોના અંત સુધી પહોંચે છે. એના વિચારો દ્વારા એ મર્ત્યને બનાવે છે; વીજળી બની, એ તેને આવરણ આપે છે. આ જીવંત, ઝડપી, કંપતી, પણ ઘર વચ્ચે સ્થિર છે. જીવંત એક મરણશીલોમાં ચાલે છે; અમર અને મર્ત્ય જોડાય છે. હું એ ગોપાળકને જોયો—ક્યારેય આરામ ન લેતો—નજીક અને દૂરના માર્ગે ચાલતો. એ સર્વત્ર વ્યાપી, ક્યારેક જોડાય છે, ક્યારેક જુદો પડે છે. જેણે એને બનાવ્યું, એ જાણતો નથી; જેણે જોયું, એ કહેશે. માતાના ગર્ભમાં ઘેરાયેલ, અનેક સંતાન સાથે એ વિલય પામે છે. આકાશ છે મારા પિતા, જનક, અને નાભિ; મહાન પૃથ્વી મારી માતા, મારા સગા. આ બે વિશાળ પ્યાલાઓ વચ્ચે ગર્ભસ્થાન છે; ત્યાં પિતાએ પુત્રીમાં બીજ મૂક્યું. હું પૂછું છું પૃથ્વીના અંત વિશે; દુનિયાની નાભિ ક્યાં છે? વીર્યવાન ઘોડાનું બીજ શું? વાણીનું સર્વોચ્ચ સ્વર્ગ કયું? આ યજ્ઞવેદિ પૃથ્વીનો અંત છે; યજ્ઞ દુનિયાની નાભિ છે. આ સોમ વીર્યવાન ઘોડાનું બીજ છે; બ્રહ્મન વાણીનું સર્વોચ્ચ સ્વર્ગ છે. સાત અર્ધજન્મા જગતના બીજને ધારણ કરે છે, દિશાઓમાં ઊભા, વિષ્ણુ દ્વારા સ્થાપિત. પોતાના મન, વિચાર અને જ્ઞાનથી તેઓ સર્વત્ર વ્યાપે છે. હું સાચે શું છું, તે મને ખબર નથી; છુપાયેલો, બંધાયેલો, હું મનથી ભટકું છું. જ્યારે સત્યનો પ્રથમ જન્મેલો મને મળ્યો, ત્યારે મને વાણીનો હિસ્સો મળ્યો. એ જાય છે, આવે છે, પોતાની સ્વભાવથી બંધાયેલો; અમર અને મર્ત્ય એક જ મૂળથી છે. તેઓ હંમેશાં જુદા પડે છે, એકને ઓળખે છે, બીજાને નહીં. મંત્રો અવિનાશી સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં સ્થાપિત છે, જ્યાં બધા દેવો બેઠા છે. જે તેને જાણતો નથી, એ મંત્રથી શું કરશે? પણ જાણનારા અહીં એકત્ર થાય છે. એ ગૌમાતા વધુ સમૃદ્ધ થાય, ચારેક તરફ ચારો અને અમને પણ સુખી કરો. ઘાસ ચારો, અઘાતિય ગાય, સર્વદાયિ, શુદ્ધ પાણી પીઓ. ગૌરીએ જળોને માપ્યા; એ એક પગવાળી, બે પગવાળી, ચાર પગવાળી બની. પછી આઠ પગવાળી, નવ પગવાળી, અને સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં હજાર અક્ષરી બની. એમાંથી સમુદ્રો વહે છે; એથી ચાર દિશાઓ જીવંત છે. એમાંથી અવિનાશી વહે છે; એથી સર્વે જીવંત છે. હું દૂરથી ધૂમાડો જોયો, જાણે અગ્નિથી, પવન તેને દૂર અને નજીક લઈ જાય છે. વિરો એ ચિતરેલી ગાયને દુહે છે; એ પ્રથમ નિયમો હતા. ત્રણ જટાધારી સમયસર દેખાય છે; વર્ષમાં એકનો વાળ ઉતારી લેવાય છે. એક સર્વેને જુએ છે, બીજાનો સ્વરૂપ દેખાતું નથી, છતાં શોભાયમાન છે. વાણી ચાર પગલાંમાં માપાય છે; જ્ઞાની બ્રાહ્મણો તેને ઓળખે છે. ત્રણ ગુપ્ત છે, ચોથું માનવ બોલે છે. તેણે તેને ઇન્દ્ર, મિત્ર, વરુણ, અગ્નિ કહે છે; એ જ દિવ્ય, તેજસ્વી પંખીઓના સમાન ગરુત્માન છે. જ્ઞાની એ એકને અનેક નામે બોલાવે: અગ્નિ, યમ, માતરિશ્વાન. કાળા, પીળા, તેજસ્વી પંખી, જળમાં ઓઢેલા, આકાશમાં ઉડે છે. તેઓ ફર્યા પછી, સત્યના આસનને છોડે છે; પૃથ્વી ઘૃતથી પ્રકાશિત થાય છે. બાર કાંડા, એક ચક્ર, ત્રણ કેન્દ્ર—કોણ તેને સમજે? તેમાં ત્રણસો સાઠ કિલો છે, જે હલનચલન નથી કરતા, છતાં ગતિશીલ લાગે છે. હે સરસ્વતી, તારો સ્તન, જે ભરપૂર છે, આનંદદાયક છે, જેમાંથી તું સર્વ ઇચ્છિતને પોષે છે—તે અમને આપ. એ ધનદાયિ, સંપત્તિ જાણનારી, શુભદાયિ છે. દેવોએ યજ્ઞથી યજ્ઞ કર્યો; એ પહેલાનાં નિયમો હતા. એ મહાનોએ એ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યું, જ્યાં પ્રાચીન સાધ્ય દેવો છે. આ જળ એ જ છે, દિવસ સાથે ઊંચું અને નીચે જાય છે; પૃથ્વી મેઘથી પોષાય છે, આકાશ અગ્નિથી પોષાય છે. હું સરસ્વંતને બોલાવું છું—દિવ્ય, તેજસ્વી, શક્તિશાળી, વનસ્પતિઓમાં સ્પષ્ટ, જળનું બીજ, વરસાદથી તૃપ્તિ લાવનાર. મારુતો, તમે કઈ સુંદરતા, કયા સંબંધ, કયા બંધથી એક થવા માંગો છો? કયા વિચારો, કયાંથી આવી, તમે ધન માટે ઉત્સુક બની પ્રકાશિત થાઓ છો? યુવાનોએ કોની સ્તુતિથી આનંદ અનુભવ્યો? યજ્ઞમાં કોને કારણે મારુતો વળ્યા? મધ્યાકાશમાં બાજ જેવી દોડી, કયા મહાન મનથી આપણે આનંદ પામીએ? હે ઇન્દ્ર, તું એકલો કયાંથી આવ્યો? હે સત્યના સ્વામી, કેમ આવું છે? તું તેજસ્વીઓ સાથે પૂછે છે; અમને કહો, હે સારથી, અમારું શું છે? આ રીતે, ઋષિ વિદ્વત્તાપૂર્વક સંસારમાં રહેલા ગૂઢ રહસ્યો, દેવતાઓની ક્રિયા, વાણી, યજ્ઞ, ગૌમાતા અને અમરત્વના રહસ્યો વિષે વિચાર કરે છે—પ્રશ્ન કરે છે, પ્રતિબિંબિત કરે છે, અને અંતે, જ્ઞાન અને સમૃદ્ધિ માટે દેવોને પ્રાર્થના કરે છે.