ઋગ્વેદના આ પવિત્ર મંત્રોમાં એક અનોખી કથા વહે છે, જ્યાં ઋષિ ઓકથ્ય અને અન્ય મુનિઓ દેવતાઓને શ્રદ્ધાપૂર્વક સંબોધે છે. તેઓ રુદ્રોને વિનંતી કરે છે—'હે દયાળુ અને શક્તિશાળી રુદ્રો, અમને આપના ધન અને બળથી સંપન્ન કરો, અમારી આહ્વાનમાં કૃપા કરો; ઓકથ્ય જ્યારે તમને બોલાવે છે, ત્યારે તમે તરત સહાય માટે આવો છો.' તેઓ પૂછે છે, 'કોણ તમારી પૂજા કરશે, હે ધનની દાતા દેવો, જ્યારે તમે ગાયના સ્થાને આવો છો? અમને મનથી ઇચ્છેલી ઉત્તમ ભેટો આપો.' પછી તેઓ યાદ કરે છે કે જ્યારે તમારો રથ તુગ્રના પુત્ર માટે જોડાય છે, ત્યારે તે જળના મધ્યમાં સ્થિત થાય છે. ઋષિ આશા કરે છે કે રુદ્રો તેમની રક્ષા કરે, જેમ કે કોઈ વીર શત્રુઓથી બચવા માટે આશ્રય શોધે છે. ઓકથ્યની સ્તુતિ તમારી સુધી પહોંચે તેવી પ્રાર્થના કરે છે. તેઓ વિનંતી કરે છે કે ત્રણ પાંખ ધરાવતો પક્ષી તેમને સૂકવી ન નાખે, ઈર્ષ્યાવાન કે દુશ્મન તેમને નુકસાન ન પહોંચાડે, અને બંધાયેલો કોઈ દુષ્ટ પૃથ્વીનો વિનાશ ન કરે. પછી તેઓ નદીઓ—માતૃરૂપે—વિનંતી કરે છે કે તેઓ પોતાને ન ગળી જાય, દાસો પણ, જો બાંધ્યા હોય તો, નુકસાન ન કરે. જ્યારે દાસના વડાને ત્રૈતનાએ ઘા માર્યો, ત્યારે તેનો પોતાનો છાતી અને ખભા તૂટી જાય છે. દિર્ઘતમસ, મમતા પુત્ર, દસમા ચક્રમાં સેવા કરે છે; જળના તપસ્વી તરીકે, તે પ્રેરિત દેવોના રથચાલક બને છે. પછી ઋષિ પૃથ્વી અને આકાશની સ્તુતિ કરે છે—યજ્ઞ અને સત્યથી વધુ મજબૂત બનેલા—અને કહે છે કે દેવપુત્રોએ પણ જ્ઞાનથી મહાન શક્તિઓ પ્રાપ્ત કરી છે. પિતા (દિવ)ના મનને, જે વિરોધી નથી, અને માતા (પૃથ્વી)ની મહાન શક્તિને, તેઓ આ સ્તુતિઓથી યાદ કરે છે. આ બંને, બીજથી સંપન્ન, પિતા-માતા, પૃથ્વીને વિશાળ બનાવે છે અને સંતતિ માટે અમર માર્ગો ઉભા કરે છે. એમના પુત્રો, કુશળ અને જ્ઞાની, બંને માતાએ પ્રાચીન જ્ઞાન માટે જન્માવ્યા છે; સ્થાવર-જંગમના નિયમમાં, તેઓ પુત્રના સાચા માર્ગને અખંડ રાખે છે. આ જાદુગર સમાન, એક જ ગર્ભમાંથી, જોડાયેલા, સાથે રહે છે; તેઓ હંમેશા નવા, તેજસ્વી જ્ઞાનથી સ્વર્ગમાં, સમુદ્રમાં, ધાગો વણે છે. પછી ઋષિ સૌરમંડળના દેવ, સવિતારની કૃપા ઈચ્છે છે—'આજે અમને એ શ્રેષ્ઠ કૃપા મળે, હે દ્યાવાપૃથ્વી, અમને સમૃદ્ધિ અને અનેક ઢોરવાળી સંપત્તિ આપો.' દ્યાવાપૃથ્વી, સર્વે માટે કલ્યાણકારી, નિયમપાલક, જ્ઞાની, વિશાળ વિશ્વને ધારણ કરે છે; ધિષણા, ભલાં જન્મેલી, દેવ અને દેવી રૂપે નિયમથી શુદ્ધ સૂર્ય બનીને વચ્ચે સંચાર કરે છે. પૃથ્વી-આકાશ પિતા-માતા તરીકે વિશ્વોની રક્ષા કરે છે, તેમના પ્રબળ બળથી આ બંને ક્ષેત્રો સ્થાપિત કરે છે. તેમના પુત્રરૂપ અગ્નિ, શુદ્ધિકર્તા, પોતાની શક્તિથી લોકોએ શુદ્ધ કરે છે; ગાય પૃશ્નિ અને બળવાન વાછરડો હંમેશા તેજસ્વી દૂધ આપે છે. દેવોમાં સૌથી નાનો પણ સર્વોપકારી એ જ છે, જેણે બંને જગત સર્જ્યા, જ્ઞાની કર્મ માટે ક્ષેત્રો માપ્યા અને પ્રાચીન આધારથી સ્તુતિને ધારણ કરી. દ્યાવાપૃથ્વી, અમને મહાન યશ અને બળ આપો, જેના દ્વારા તમે જનસમુદાયને વિસ્તૃત કરો છો, અમને હંમેશા બળ અને તાકાત આપો. પછી ઋષિ પ્રશ્ન કરે છે—'શ્રેષ્ઠ કોણ છે, સૌથી યુવાન કોણ આવ્યો નથી? કોણ દૂત તરીકે મોકલાયો છે?' તેઓ કહે છે, 'અમે વંશવાળી પાત્રને દોષ નથી આપતા; હે અગ્નિ, ભાઈ, અમે લાકડાની સમૃદ્ધિનું સ્તુતિ કરીએ છીએ.' દેવોએ કહ્યું—'એક પાત્રને ચારમાં બદલો', અને એ રીતે તેઓ આવ્યા. જો તમે, સૌધન્વનો, આવું કરો, તો દેવો સાથે યજ્ઞયોગ્ય બની જશો. જ્યારે તમે અગ્નિ દૂતને કહ્યું—'અહીં ઘોડો, રથ, ગાય, યુવાન બનાવો'—ત્યારે ભાઈઓ, આ કાર્યો અમે તમારા માટે કર્યા. પછી ઋભુઓએ પૂછ્યું—'આજે એ દૂત ક્યાં છે, જે આવ્યો નથી?' જ્યારે તેણે ચાર પાત્રો બનાવ્યા, ત્યારે ત્વષ્ટ્રે દેવીઓમાં પ્રવેશ કર્યો. 'ચાલો, તેમને સંહારીએ,' ત્વષ્ટ્રે કહ્યું, કારણ કે દેવો માટે પીતા લોકોએ પાત્રનું સન્માન ન કર્યું; કેટલાક નવા નામ આપે છે, કેટલાક યુવતીઓના નામથી સ્પર્શ કરે છે. ઇન્દ્રે બે ઘોડા જોડ્યા, અશ્વિનોએ પોતાનો રથ, બૃહસ્પતિ સર્વરૂપે આવ્યા; ઋભુ, વિભ્વાન, વાજા—all skillful—યજ્ઞના હિસ્સા વહેંચવા આવ્યા. તેઓએ ચામડીમાંથી ગાય બનાવી, જૂનીને ફરી યુવાન કરી; સૌધન્વનોએ ઘોડામાંથી ઘોડો બનાવ્યો, રથ જોડીને દેવો પાસે આવ્યા. 'આ જળ પીઓ,' એમ તેમણે કહ્યું, 'અથવા આ સોમ પીઓ.' જો તમે, સૌધન્વનો, એ ઈચ્છો, તો ત્રીજા સોમપાનમાં આનંદ કરો. 'વધુ જળ હોવું જોઈએ,' એકે કહ્યું; 'વધુ અગ્નિ હોવું જોઈએ,' બીજાએ કહ્યું; 'પાત્રો અનેકમાં વહેંચો,' બીજાએ કહ્યું; તેઓ યોગ્ય રીતે વાત કરી અને પાત્રો ભરી દીધા. કોઈ ગાયના જાંઘમાંથી જળ લઈ જાય છે; કોઈ માંસ કાપે છે, જે કૂતરાને મળે છે; કોઈ એકલા ગોબર દૂર કરે છે; તો માતા-પિતાએ પોતાના પુત્રો માટે શું કર્યું? જ્યારે તેઓ બહાર ગયા, તેમણે ઘાસ બનાવ્યું; પાછા લાવ્યા ત્યારે, પોતાની કળા વડે જળ લાવ્યું. જે રહસ્યમયનાં ઘરમાં છે, એ આજે, હે ઋભુઓ, તમે અનુસરો નહીં. જ્યારે તમે જગતોને ઘેરી લીધા, ત્યારે એ માતા-પિતા ક્યાં બેઠા કે ગયા? જેણે આખું હાથ લીધું, તેને શાપ મળ્યો; જેમણે કહ્યું, તેને કહો. ઋભુઓ ઊંઘતાં પૂછે છે: 'હે રહસ્યમય, અમને કોણ જાગૃત કરે છે?' મેષે કૂતરાને, જાગૃત કરનારને કહ્યું: 'આ આજે, એક વર્ષ પછી, ખુલ્યું છે.' દિવસે મારુતો જાય છે, પૃથ્વી પર અગ્નિ, પવન મધ્યાકાશમાં ગતિ કરે છે; વરુણ જળો અને સમુદ્રો સાથે જાય છે—તમને ઇચ્છે છે, હે બળવાન પુત્રો. પછી યજ્ઞના ઘોડા (અશ્વમેધ)ની વાત આવે છે. ઋષિ પ્રાર્થના કરે છે: 'મિત્ર, વરુણ, અર્યમાન, ઈન્દ્ર, ઋભુક્ષણ, મારુત—કોઈ અમારો દોષ ન શોધે, જ્યારે અમે અશ્વમેધના વીરકર્મો સભામાં ગાઈએ છીએ.' જ્યારે અવ્યૂક્ત ઘોડાની મુખમાંથી ઉપાડેલી ભેટને આવરણમાં લપેટી, યજ્ઞ માટે આગળ લઈ જાય છે, ત્યારે ઇન્દ્ર-પૂષણનો માર્ગ પ્રકાશિત થાય છે. પુષણનો ભાગરૂપે એક બકરો ઘોડાથી પહેલો લઈ જાય છે, બધા દેવો માટે; જેમ કે પ્રિય પિંડ ઘોડા માટે, ત્વષ્ટ્રે તેને સૌશ્રવસ માટે પ્રેરિત કરે છે. યોગ્ય સમયે, યજ્ઞના પુરુષો ઘોડાને ત્રણ વખત દેવો માટે ફેરવે છે; અહીં પુષણનો પહેલો ભાગ જાય છે, બકરો યજ્ઞની જાહેરાત કરે છે. હોતૃ, અધ્વરુ, અગ્નિ પ્રજ્વલક, પથ્થર ધારક અને વિદ્વાન સ્તોતાર—આ સુવ્યવસ્થિત યજ્ઞથી તમારું સ્થાન ભરો. યુપા (યજ્ઞસ્તંભ) તૈયાર કરનારા, તેને વહન કરનારા, ઘોડાના યુપા બનાવનારા, અને ઝડપી માટે રસોઈ એકઠી કરનારા—તેમની સ્તુતિ અમને પ્રાપ્ત થાય. મારી પ્રેરિત ચિંતન દેવો સમક્ષ યોગ્ય રીતે સ્થિત થાય, જેમ ઈચ્છા નજીક આવે છે, જેમ ઋષિઓ આનંદ પામે છે; અમે ઘોડાને દેવોના પોષણ માટે પ્રિય સાથી બનાવ્યો છે. ઘોડાની લગામ, દોર, માથાની દોરી, વાળ, કે તેના મુખમાં મૂકેલું ઘાસ—આ બધું દેવો માટે હોય. ઘોડાના માંસને જે માખીઓએ સ્પર્શ્યું હોય, કે છરી-કુહાડીથી કાપેલું હોય, કે કાપનારના હાથમાં, કે નખ નીચે હોય—આ બધું પણ દેવો માટે હોય. પેટમાંથી જે કાઢવું હોય, કાચા માંસની ગંધ હોય, કુશળ કાપનારા તેને તૈયાર કરે, અને સારી રીતે ઉકાળે. આ રીતે, ઋગ્વેદના આ મંત્રોમાં ઋષિઓની દિવ્ય સ્તુતિ, દેવતાઓની મહિમા અને યજ્ઞના પવિત્ર ક્રમની કથા વહે છે—જેમાં શ્રદ્ધા, જ્ઞાન, અને ભક્તિનું અનોખું સંગમ જોવા મળે છે.