અગ્નિ, પુરુષોમાં વાછરડા જેવો, બંને લોકોએ પ્રસિદ્ધ છે. તે જીવંત છે, સ્તુતિથી પરિપૂર્ણ છે અને આગળ વધતો, ગર્ભમાં સ્થિર થાય છે. કિલ્લા જેવી મજબૂત જગ્યાએથી બહાર નીકળીને, તે જ્ઞાની, મેઘ સમાન તેજથી પ્રકાશિત થાય છે; તે સૂર્ય જેવો છે, અને શતગુણ બળથી આગળ વધે છે. આ અગ્નિ, દ્વિજ, ત્રણેય પ્રકાશપૂર્ણ લોકમાં, સર્વત્ર ઊભો છે; તે જળના આસનમાં શ્રેષ્ઠ હોતાર છે. એ હોતાર, દ્વિજ, સર્વ ઈચ્છનીય વસ્તુઓને યશ માટે સ્થાપિત કરે છે; જે મરતું તેને સોમરસ અર્પણ કરે છે, તેને આનંદ પ્રાપ્ત થાય છે. હે અગ્નિ, મેં અનેકવાર તને દાતા તરીકે સંબોધ્યું છે, કેમ કે તું અમારો છે; તું શક્તિશાળીથી રક્ષણ આપતો આશ્રય છે, અમારા મહિમા માટે આવ. કોઈ ધનવાન, ગુસ્સાવાળો કે ઉગ્ર પણ તને હરાવી શકતો નથી; તું જેઓ તારી શરણે આવે છે, તેમને કદી છોડતો નથી, અને અધર્મીઓને પણ નહીં. હે અગ્નિ, જે જ્ઞાની મનુષ્ય તેજસ્વી છે, અને સ્વર્ગમાં સર્વશક્તિમાન છે, અમે તારા અનુગામી બનીએ એવી અમારી ઇચ્છા છે. મિત્ર જેવો, જેને જ્ઞાનીઓ ગાયોમાં, સભામાં અને જળમાં ધન માટે ઉત્પન્ન કરે છે, એ રીતે બંને લોક, જે શક્તિ અને સ્વરથી કંપે છે, તે પ્રિય, પૂજ્ય આધારને પ્રતિસાદ આપે છે. જ્યારે તમે બંને, સોમરસ અર્પણ કરનાર ઉપાસક દ્વારા વારંવાર આહ્વાન પામો છો, ત્યારે તમારી સ્વભાવગત સ્થિતી મેળવો છો; તમે જ્ઞાન આપી, માર્ગ માટે પ્રસિદ્ધ થાઓ છો અને ઘરનાં રક્ષક તરીકે જાણીતા છો. તમારી પાસે, લોકો, સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનું જન્મ, મહાનતા માટે જાહેર કરે છે; જ્યારે તમે અમર અને ધર્મીનું વહન કરો છો, ત્યારે હોતાર તરીકે બુદ્ધિથી ઉપાસનાનું નેતૃત્વ કરો છો. એ મહાન, પ્રિય અને શક્તિશાળી આધાર, હે અસુરો, જે તમે ધર્મપૂર્ણ અને વિશાળ જાહેર કર્યો, તમે મહાન સ્વર્ગનું કૌશલ્ય પ્રગટ કર્યું; જેમ કોઈ ગાયને જૂએ જોતે છે, તેમ જળોને પ્રવૃત્ત કરો છો. તમારા મહિમાથી, તમે આવરણ દૂર કરો છો, હે મહાન; ધૂળ અને પાયા સ્થિર થાય છે; ઉપરથી ધ્વનિ થાય છે, તેઓ સૂર્યને શોધે છે, જેમ ઉષાઓ પોતાની કિરણોથી કુશળ સ્ત્રીઓ સમાન આવે છે. તમારી પાસે, લાંબા વાળવાળાએ અમરત્વ માટે આવકાર્યો છે, જ્યાં, હે મિત્ર, હે વરુણ, તમારો માર્ગ માટે સ્તુતિ થાય છે; તમારી શક્તિથી અમારો વિચાર મુક્ત કરો અને પોષણ આપો; તમે બંને કવિના મનમાં જ્ઞાન પ્રેરો છો. જે ઉપાસક યજ્ઞથી સાચી સેવા કરે છે, જે ઋષિ હોતાર સ્તુતિ તૈયાર કરે છે, તેને તમે ઉપાસનામાં માર્ગદર્શન આપો છો, તેના ગીતો પર પ્રસન્ન થાઓ છો. તમારા યજ્ઞ અને ગાયોથી પ્રથમ શોભિત, ધર્મી, જેમ મન પ્રવૃત્ત થાય છે; વિચારીને રચાયેલ સ્તુતિઓ તમને વહન કરે છે, અને અક્ષય મનથી તમે ધન આપો છો. હે પુરુષો, તમે બંને ધન વહન કરો છો, ધન આપો છો, તમારી શક્તિથી મહાનનું રક્ષણ કરો છો; દિવસો, નદીઓ, દેવતા કે વેપારીઓ ક્યારેય તમારી મહાનતાને નુકસાન આપી શક્યા નથી. તમે બંને વૈભવી વસ્ત્ર ધારણ કરો છો; તમારો વિચાર નિર્દોષ છે, અને તમારી રચનાઓ સાચી છે; હે મિત્ર અને વરુણ, તમે બંને સત્યથી સર્વને ધારણ કરો છો, અસત્યને દૂર કરો છો. તમારી જ બુદ્ધિ, હે મિત્ર-વરુણ, અહીં લોકોએ ઓળખી છે; તમારો સાચો ઉપદેશ, ઋષિ દ્વારા પ્રશંસિત, મહાન છે; ત્રિકોણી ઘા, ચતુરકોણી ઉગ્ર છે, દિવ્ય નિયમો પ્રથમ સ્થાપિત થયા. પગવાળાઓમાં પ્રથમ ચાલે છે; એ કોણ જાણે છે, હે મિત્ર-વરુણ, તમારું રહસ્ય? ગર્ભ એ ભાર વહન કરે છે, પોતાનું જ સાચું પાલન કરે છે, સત્યને ધારણ કરે છે, અસત્યને દૂર કરે છે. અમે જુએ છીએ, યુવાન સ્ત્રીઓના પ્રેમી આસપાસ ફરતો, નજીક આવતો નથી; જે આચ્છાદિત છે, વ્યાપક રીતે ફેલાય છે, કદી પડતો નથી, એ મિત્ર-વરુણનું પ્રિય નિવાસ છે. ઘોડા વિના, ચાબુક વિના જન્મેલો, ગર્જનારો દોડી જાય છે, તેની ચોટી ઊંચી છે; યુવાનોએ નિર્વિવેક સ્તુતિને પોષી છે, મિત્ર-વરુણના નિવાસ માટે ગીત ગાય છે. પોષક ગાયો, જ્ઞાનીના પ્રિય, અહીં સમૃદ્ધિ લાવે; જે માર્ગ જાણે છે, તે પોષણ શોધે છે, અને ઉદ્દીપનથી અદિતિને જગાડે છે, વિશાળતા આપે છે. મિત્ર અને વરુણ, અમે તમને એવી અર્પણોથી પામીએ, જે તમને પ્રિય છે, ભક્તિ અને પ્રાર્થનાથી; અમારી સ્તુતિ યુદ્ધમાં વિજયી થાય, અમારો દૈવી વરસાદ શુભ થાય. અમે બંને મિત્ર અને વરુણની પૂજા કરીએ છીએ, અર્પણ અને ભક્તિથી; ઘૃતથી, જેમ પુજારી તમારા દાનને વિચારથી અમારી પાસે લાવે છે. મારી સ્તુતિ, હે મિત્ર-વરુણ, તમને પહોંચે, યોગ્ય રીતે રચાયેલ સ્તુતિ સમાન; જ્યારે પુજારી યજ્ઞમાં તમને બોલાવે છે, ત્યારે જ્ઞાની તમારા અનુકંપાને લાવે, હે મહાન. અદિતિ, પોષક ગાય, સત્ય અને જનતા માટે, મિત્ર અને વરુણને આ અર્પણ આપે છે; જેમ પુજારી યજ્ઞમાં તમને સન્માન આપે છે, તેમ મનુષ્ય દાન આપે છે. મદિરા, ગાયો અને જળમાં પણ, દેવતાઓ તમને પોષે છે; પ્રાચીન સ્વામી અમને પીળા ગાયના દુધના રક્ષણ આપે. હવે, હું વિશ્નુના મહાન કાર્યોનું વર્ણન કરું છું, જેમણે પૃથ્વીના વિસ્તારો માપ્યા; જેમણે ઉપરનું નિવાસ સ્થાપિત કર્યું, ત્રણ વિશાળ પગલા ભર્યા. વિષ્ણુ શૌર્ય માટે પ્રસિદ્ધ છે, પર્વતોમાં ફરતા ઉગ્ર વન્ય પ્રાણી જેવો; જેના ત્રણ મહાન પગલામાં બધા લોક વસે છે. મારી સ્તુતિ વિશાળ પગલાવાળા, શક્તિશાળી, પર્વતોના સ્વામી, વિશ્નુ સુધી પહોંચે; જેમણે ત્રણ પગલામાં આ વિશાળ વસાહત માપી. તેણાં ત્રણ પગલાં મધુરતા થી ભરપૂર છે, સ્વભાવથી આનંદદાયક; એ જ પૃથ્વી અને સ્વર્ગ તથા બધાં લોકને ધારણ કરે છે. હું તેનું પ્રિય માર્ગ પ્રાપ્ત કરું, જ્યાં દેવપ્રેમી મનુષ્યો આનંદ કરે છે; વિશાળ પગલાવાળા વિશ્નુ માટે એ જ બંધુત્વ, પરમ સ્થાન, મધુનું સ્ત્રોત છે. અમે તમારા નિવાસસ્થાન સુધી પહોંચવા ઈચ્છીએ છીએ, જ્યાં અનેક શિંગાવાળી ગાયો ફરતી હોય; ત્યાં વિશાળ પગલાવાળા, શક્તિશાળીનું પરમ સ્થાન પ્રકાશે છે. તમારા માટે, પીણારનું રક્ષણ કરનારા માટે, વિચારથી સ્તુતિ ગવાય છે; મહાન વિશ્નુને ગાવા જોઈએ; પર્વતોની ઢાળ પર ઊભેલા, અપ્રતિહત, ઝડપથી મહાનતા પ્રાપ્ત કરે છે. ઇન્દ્ર અને વિશ્નુ, ઉગ્ર અને ઝડપી, સોમ પીણારનું રક્ષણ કરશે; તમે, નર, દુર્બળ અને શક્તિશાળી બંનેને હરાવીને, મરતોનું રક્ષણ કરો છો. તેઓ મહાનનું બળ વધારે છે; માતાઓ બીજને વહનકર્તા સુધી લઈ જાય છે; પુત્ર પિતા નામનું નીચું અને ઊંચું સ્થાન આપે છે, ત્રીજું તેજસ્વી સ્વર્ગમાં. અમે તેની શક્તિનું સ્તુતિ કરીએ છીએ, રક્ષક, અચૂક, દાતા; જેમણે ત્રણ પગલામાં પૃથ્વી વિસ્તાર પર વિહાર કર્યું, જીવન માટે. તેણાં બે પગલાં મનુષ્યો જોઈ શકે છે, આશ્ચર્યથી જુએ છે; ત્રીજું કોઈ પહોંચી શકતું નથી, આકાશમાં પક્ષીઓ પણ નહીં. ચારે સાથે અને નવ્વાણું નામ લઈને, ચક્ર જેવો સતત ગતિ કરે છે; પોતાના મહાન સ્વરૂપને સ્તુતિથી માપે છે, યુવાન, શક્તિશાળી, બોલાવા પર પ્રતિસાદ આપે છે. હે વિશ્નુ, તું મિત્ર જેવો, ઘૃતના અર્પણમાં આનંદ પામે છે, તેજસ્વી, પગલાંથી વ્યાપક છે; તેથી જ, જ્ઞાની પણ તને સ્તુતિ અને યજ્ઞ અર્પણ કરે, તું હંમેશા અર્પણ માટે યોગ્ય છે. આ રીતે, ઋગ્વેદના આ પવિત્ર મંત્રોમાં અગ્નિ, મિત્ર, વરુણ અને વિશ્નુના મહિમાનું ગાન થાય છે, તેમના ગુણો, કાર્ય અને ભક્તિનું મહાત્મ્ય પ્રકાશિત થાય છે.