આ Rigveda ના પાવન મંત્રોનું વર્ણન એક સુંદર કથા તરીકે કરીએ તો, એમાં અગ્નિ અને દેવતાઓના મહિમા, તેમની ક્રિયા, અને યજ્ઞમાં તેમનો ભાગ્ય, ખૂબ જ જીવંત રીતે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. અગ્નિ — જેણે જેને પૂછવામાં આવે છે, પણ કોઈ તેને સંપૂર્ણ રીતે પૂછી શકતું નથી — એ જ્ઞાની છે, પોતાની બુદ્ધિથી બધું ગ્રહણ કરે છે. તેની શરૂઆત અને અંતની વાણી અવિરત છે, એ અડગ ઈચ્છા સાથે, અચલ રહે છે. યજ્ઞકર્તાઓ, દ્રૂતગતિથી આવનારાઓ, બધા તેની પાસે આવે છે; એ જ સર્વે શબ્દો સાંભળે છે. એ અનેક રીતે મોકલાય છે, યજ્ઞને પૂર્ણ કરે છે, નિર્દોષ છે, બાળક જેવી ઉત્સુકતા સાથે કાર્ય સંભાળે છે. જ્યારે એ યજ્ઞસ્થળે નવા જન્મેલા તરીકે કાર્ય કરે છે, યુક્તો સાથે કામ કરે છે, તેજસ્વી દેવતાઓ આનંદથી તેને સ્પર્શે છે, જ્યારે તેઓ સુવ્યવસ્થિત આસન પાસે આવે છે. એ, જંગલમાં વન્ય પ્રાણીની જેમ, સ્થાપિત થાય છે, તેની ચામડી યજ્ઞસ્થળે મૂકી દેવામાં આવે છે; અગ્નિ, જ્ઞાની, સત્યનો જ્ઞાનિ, કુશળતાથી માનવોને સાચું કહે છે. હવે, અગ્નિને ત્રણ શિરો, સાત કિરણો, નિર્દોષ, પોતાના માતાપિતાની ગોદમાં બેઠેલા તરીકે સ્તુતિ કરવામાં આવે છે; એ સ્થિર અને ગતિશીલ માર્ગે બેઠેલો છે, અને આકાશના તમામ તેજસ્વી પ્રદેશોને પૂર્ણ કરે છે. એ મહાબલી, સદા યુવાન, મહાન, શક્તિથી આગળ વધે છે; એ પૃથ્વીના શિખર પર પગ મૂકે છે; તેની લાલ રંગની ધારાઓ એના ઉધરમાંથી વહે છે. ગાયો, એકસાથે ચાલે છે, પોતાના વાછરડા આસપાસ ફરે છે; સર્વે શ્રેષ્ઠ દૂધ આપનારાઓ, થાક્યા વગર, માર્ગો માપે છે, તેમના વિશાળ શરીર પર સર્વે ચિહ્નો ધરાવે છે. જ્ઞાની, કવિઓ, માર્ગ દર્શાવે છે, દરેક અનંતને અલગ-અલગ હૃદયથી રક્ષણ આપે છે; જાણવાની ઈચ્છા સાથે, તેઓ નદીને જોયા; તેમના માટે, સૂર્ય માનવોમાં દેખાયો. એ, સીમાઓમાં, દર્શન માટે યોગ્ય છે, મહાનતા માટે બોલાવવા યોગ્ય છે, બાળક જીવતો રહે એ માટે; કારણ કે એ સૂર્ય અનેક સ્થળે દેખાયો, સૌથી વધુ ગર્ભમાંથી દેખાઈ, હે દયાળુ. અગ્નિ, કેવી રીતે દેવતાઓએ તને યજ્ઞથી સેવા આપી, ઇનામની ઈચ્છા સાથે? જ્યારે કુટુંબ અને સંતાનમાં, દેવતાઓએ સત્યગાનને જાળવીને આનંદ માણ્યો. હે યુવાન, શક્તિશાળી, સ્વયં-સ્થિત, પ્રસન્ન, મારા શબ્દો સાંભળ; તને અનુસરે છે, તને સ્તુતિ કરે છે, તારો ઉપાસક — તારો સ્વરૂપ હું પૂજું છું, હે અગ્નિ. એ રક્ષકો, હે અગ્નિ, મારા કુટુંબના નથી, તેઓ અંધકાર જોઈને, સુરક્ષિત રહ્યા; તું સર્વજ્ઞ, સત્યને જાળવનાર, તેમને બચાવ્યા, જ્યારે ઈર્ષ્યાળુ, દુશ્મનોએ સફળતા ન પામી. જે કોઈ, હે અગ્નિ, અમને વિરોધ કરે — ખોટા કે દુશ્મન — શક્તિશાળી મંત્ર તેને પાછા ફેરવે; અમારો સ્વરૂપ દુષિત શબ્દોથી શુદ્ધ કર. કે જો કોઈ શક્તિશાળી, જ્ઞાની માનવ, બીજા માનવને દગાથી હાનિ પહોંચાડે, તો તું, હે અગ્નિ, તને પૂજનાર અને સ્તુતિ કરનારને બચાવ; અમને કોઈ હાનિ ન થાય. માતરિશ્વાને જ્યારે તેને ઉત્પન્ન કર્યો, સર્વદૈવી હોતર, સર્વે જળમાં વ્યાપી, મનુષ્યોએ તેને જાતિઓમાં સ્થાપિત કર્યો, તેજસ્વી, પ્રકાશમય, સુંદર સ્વરૂપે. હું, મારી વિચારો, તને અને મને રક્ષણ માટે, તને અર્પણ કરું છું; તારા સર્વે કાર્ય સ્વીકાર્ય થાય, જેમ કવિ સ્તુતિ કરે છે. અનંત નિવાસમાં પણ, તેઓએ તેને ધાર્યો; ઉપાસકોએ તેને સ્તુતિથી સ્થાપિત કર્યો; તેઓ ધારાઓ વહાવે છે, ઇચ્છિતને પકડે છે, જેમ ઘોડા રથ માટે ઉત્સુક હોય. એ અજાયબી, અનેક વસ્તુઓને પોતાના દાંતથી ફોડી નાખે છે; જંગલમાં તેજસ્વી પ્રકાશે છે; તેની જ્વાળ પવન પાછળ ચાલે છે, તીક્ષ્ણ ભાલ જેવી, દિવસ સુધી વિસ્તરે છે. પ્રતિસ્પર્ધી કે દુશ્મન, ગર્ભમાં રહેતા, તેને હલાવી શકતા નથી; અંધ, અદૃશ્ય, નજીક આવ્યા છતાં તેને હાનિ પહોંચાડી શકતા નથી; શાશ્વત રક્ષકોએ તેને સુરક્ષિત રાખ્યો. એ, મહાસંપત્તિનો સ્વામી, દયાળુઓના માર્ગ શોધે છે; પથ્થરો તેને દબાણ સ્થાને આવકાર આપે છે. એ, મનુષ્યોમાં બલદ, બંને લોકમાં પ્રસિદ્ધ છે, જીવતો, સ્તુતિથી ભરપૂર; એ આગળ વધે છે, ગર્ભમાં સ્થાયી થાય છે. એ, કિલ્લામાંથી બહાર આવ્યો, તેજસ્વી, જ્ઞાની, વાદળ જેવી, દૂર નથી; સૂર્ય જેવી, એ સો ગણી શક્તિથી ચાલે છે. દ્વિજ, તેજસ્વી, ત્રણ તેજસ્વી લોકમાં, તમામ સ્થાને સ્થાયી છે; જળના આસન પર શ્રેષ્ઠ હોતર છે. એ જ હોતર, દ્વિજ, જેણે સર્વ ઇચ્છિત વસ્તુઓ મહિમા માટે સ્થાપિત કરી; જે મનુષ્ય તેને દબાયેલ સોમાથી અર્પણ કરે, એ આનંદ પામે છે. હે અગ્નિ, અનેકવાર મેં તને દાતા તરીકે બોલાવ્યો છે, તું ખરેખર અમારો છે; બલવાનમાંથી આશ્રય બની, અમારા મહાનતા માટે આવો. ઉગ્ર, ધનવાન, ક્રોધી પણ તને જીતવી શકતા નથી; તું ક્યારેય તને શોધનારને, ન તો અધર્મીઓને, છોડતો નથી. જ્ઞાની, તેજસ્વી, સ્વર્ગમાં સૌથી શક્તિશાળી માનવ, હે અગ્નિ, અમે તારા અનુયાયી બનીએ. મિત્રા જેવા, જેણે ગાયોમાં, ધન માટે, સભાઓમાં, જળમાં, જ્ઞાની દ્વારા ઉત્પન્ન થયો; બંને લોક, શક્તિ અને અવાજમાં કાંપે છે, પ્રિય, ઉપાસ્ય આધાર માટે પ્રતિસાદ આપે છે. જ્યારે તમે બંને, સોમા-પાવનાર ઉપાસક દ્વારા ઘણીવાર બોલાવવામાં આવતા, મિત્રાઓની જેમ, સ્વભાવથી સ્થાન લ્યો, ત્યારે તમે જ્ઞાન આપો, માર્ગ માટે સ્તુતિ પામો, અને ઘરની રક્ષા માટે પ્રસિદ્ધ છો. તમને, લોકો, સ્વર્ગ અને પૃથ્વીનો જન્મ, મહાનતા માટે જાહેર કરે છે; જ્યારે તમે અમર અને ધર્મને ધારણ કરો, હોતર તરીકે ઉપાસનાને જ્ઞાનથી માર્ગદર્શન આપો. એ મહાન, પ્રિય, શક્તિશાળી આધાર, હે અસુરાઓ, જે તમે જાહેર કર્યો, ધર્મમય અને વિશાળ; તમે બંને મહાસ્વર્ગની કુશળતા ઉત્પન્ન કરી, જેમ ગાયને યોકમાં બાંધે છે, તમે જળને ગતિ આપો. અહીં, તમારી મહાનતા દ્વારા, તમે આવરણ દૂર કરો, હે શક્તિશાળી; ધૂળ, આધારો, સ્થિર થાય છે; તેઓ ઉપર ધ્વનિ કરે છે, સૂર્ય શોધે છે, જેમ ઉષાઓ, કિરણ સાથે, કુશળ સ્ત્રીઓની જેમ આવે છે. તમને, લાંબા વાળવાળાએ અમરતા માટે નજીક આવ્યા; જ્યાં, હે મિત્ર, હે વરુણ, તમે માર્ગ માટે સ્તુતિ પામો; તમારી શક્તિથી, અમારાં વિચારો મુક્ત અને પોષિત કરો, તમે બંને કવિના મનને જ્ઞાનથી પ્રેરણા આપો. જે, યજ્ઞથી તમારી પૂજા કરે છે, સાચા ઉપાસક, જ્ઞાની હોતર, જે સ્તુતિ તૈયાર કરે છે, તેને તમે આવો, ઉપાસનાને માર્ગદર્શન આપો, તેની સ્તુતિઓને શુભ ફળ આપો. તમે બંને, પ્રથમ યજ્ઞ અને ગાયોથી સજ્જ, ધર્મમય, જેમ મન ગતિ પામે છે; વિચારો સાથે રચાયેલા સ્તુતિઓ તમને ધારણ કરે છે, અને અક્ષય મનથી તમે સમૃદ્ધિ આપો. તમે બંને, હે મનુષ્યો, સંપત્તિ ધારણ કરો, ધન આપો, તમારી શક્તિથી મહાનને રક્ષણ આપો; ન તો દિવસો, ન નદીઓ, ન દેવત્વ, ન વેપારીઓ ક્યારેય તમારી મહાનતા હાનિ પહોંચાડી શકે છે. તમે બંને, સમૃદ્ધ વસ્ત્રો પહેરો છો; તમારી વિચારો નિર્દોષ છે, તમારી રચનાઓ સાચી છે; હે મિત્ર અને વરુણ, તમે બંને સર્વે વસ્તુઓને સત્યથી જાળવો, સર્વે અસત્યને દૂર કરો. તમારી જ જ્ઞાન, હે મિત્ર-વરુણ, આ લોકોમાં ઓળખાય છે; તમારી સાચી સલાહ, કવિ દ્વારા પ્રશંસિત, મહાન છે; ત્રણ ધાર ધાર, ચાર ધાર ઉગ્ર છે, દૈવી નિયમો પ્રથમ સ્થાપિત થયા. પહેલા પગવાળા દૂર જાય છે; એ, હે મિત્ર અને વરુણ, તમારી જાણે છે? ગર્ભ વજન ધારણ કરે છે, પોતાની જ, સત્ય જાળવે છે, અસત્ય દૂર કરે છે. અમે યુવાન સ્ત્રીઓના પ્રેમી ને આસપાસ ફરતા, નજીક ન આવતા, જોઈ શકીએ છીએ; જે ઓઢાયેલ છે, વિશાળ ફેલાય છે, પડતો નથી, એ મિત્ર અને વરુણનું પ્રિય નિવાસ છે. આ Rigveda ના મંત્રો દ્વારા, અગ્નિ, મિત્ર, વરુણ અને અન્ય દેવતાઓની મહાનતા, તેમની કૃપા, અને યજ્ઞમાં તેમનો ભાગ્ય, ખૂબ જ ભાવસભર અને શ્રદ્ધાપૂર્વક રજૂ થાય છે.