એક સમયે, સર્વરક્ષક અને અનેકરૂપે પ્રગટ થતા ત્વષ્ટાએ, આપણા પોષણ અને સમૃદ્ધિ માટે, સંપત્તિના માર્ગો વિશાળપણે વિસ્તાર્યા. એ આપણું આધાર અને આધારભૂત બન્યો. દેવોએ પોતાની શક્તિથી દિવ્ય દેવતાઓને મોકલ્યા અને અરણ્યના સ્વામી, અગ્નિદેવ, દેવોમાં જ્ઞાની, આનંદપૂર્વક હવન સ્વીકારતા રહ્યાં. પુષણ, મારુત, વાયુ અને સર્વદેવતાઓ માટે સ્વાહા સાથે ગાયત્રી છંદમાં ઇન્દ્રને આહુતિ અર્પણ કરવામાં આવી. સ્વાહા સાથે કરેલી આહુતિઓમાં, ઇન્દ્રને અનુકૂળતા માટે આવવાનું આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું—એહ ઇન્દ્ર, તું બલિમાં પધાર, તને બોલાવામાં આવ્યું છે. પછી એક મંગલમય અને તાજું સ્તોત્ર અગ્નિ માટે ગવાયું—એ શક્તિના પુત્ર, વાણી અને વિચારોના સ્વરૂપ, વસુદેવ સાથે પ્રિય હોમકર્તા, ભૂમિ પર યજ્ઞકર્મમાં સ્થાપિત થયા. એ અગ્નિ, સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં જન્મેલા, માતરિશ્વાન માટે પ્રગટ થયા, તેમની જ્વાળાઓએ સ્વર્ગ અને ધરતીને પ્રકાશમય કરી. અગ્નિની તેજસ્વી, અવિરત અને સુંદર કિરણો, વહેતી નદીઓની જેમ, યુવાન અને અવિરત રહે છે. ભૃગુઋષિએ યમને પૃથ્વીના નાભિસ્થાન તરીકે પસંદ કર્યા, જગતના આધારરૂપ. એ અગ્નિને પોતાના ઘરમાં વંદન કરો—એ એકલા જ રાજા વરુણની સમૃદ્ધિ સાથે તેજસ્વી બનેલા છે. અગ્નિની ધ્વનિ અપ્રતિમ છે—મારુતના ગર્જન જેવી, સેનાની ગતિ જેવી, દિગ્ગજના પ્રહાર જેવી. એ અગ્નિ પોતાના દાઢ અને તીક્ષ્ણ દાંતથી દુશ્મનોને વિજિત કરે છે. શું એ મહાન અગ્નિ આપણને સંપત્તિ આપશે? શું એ આપણાં ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરશે? શુદ્ધ મનથી, પ્રેરિત વાણીથી, અમે એનું સ્તવન કરીએ છીએ. ઘીથી પ્રજ્વલિત, સત્યમાં સ્થિર, મિત્ર સમાન અગ્નિ, સભામાં પ્રકાશ ફેલાવે છે અને આપણા વિચારોને ઉન્નત કરે છે. એના અવિરત, અશ્રમ અને કલ્યાણકારી રક્ષકો, જાગૃત અને અપરાજિત, આપણા પરિવારને સર્વત્ર રક્ષે છે. હોતૃ, પોતાની કર્તવ્યપાલન સાથે, તેજસ્વી વિચારોને ઉંચા ઉઠાવે છે, દક્ષિણ તરફથી આવતાં પાત્રો પાસે પહોંચે છે. અમર દૂધદાયિ ગાયો, દેવસ્થાનમાં, જળના કૂળે બેસી, પ્રવાહ સાથે વહેતી હવન ગ્રહણ કરે છે. એ ગાયો એકરૂપ થવા ઈચ્છે છે, પોતે વહેંચે છે, અને ભાગા સમાન યજમાન એ બધાને સંયુક્ત કરે છે. બે, એક જ ગર્ભમાં જન્મેલા, દિવસ-રાતની જેમ, એક વૃદ્ધ અને એક યુવાન, યુગો સુધી અવિનાશી રીતે ચાલે છે. દસ પ્રેરિત વિચારો તેને આગળ ધપાવે છે; અમે મરણશીલ લોકો દેવને સહાય માટે બોલાવીએ છીએ. ધનુષ્યના ઢોળાણ પર એ આગળ વધે છે, કુશળતાપૂર્વક આગળ વધનારાઓ સાથે. અગ્નિ દેવ, તું દેવોમાં શાસન કરે છે, પૃથ્વી પર રક્ષક છે, અને વિશાળ, સુશોભિત પાત્રો યજ્ઞસ્થળે દર્ભી પાથરે છે. અગ્નિ, તું આ વાણી સ્વીકાર અને આનંદથી ગ્રહણ કર; તું સ્વયંપ્રભ, સત્યજ, વિદ્વાન, સર્વત્ર ગમતો, દર્શન માટે અદ્ભુત, પિતૃગૃહ જેવી શાંતિ આપે છે. એ અગ્નિ—આવો, એ જાણે છે, વિદ્વાન છે, આગળ વધે છે અને પાછો ખેંચાય છે; એમાં આજ્ઞાઓ અને આહુતિઓ છે, એ શક્તિ અને બળનો સ્વામી છે. લોકો તેને પૂછે છે, પણ કોઈ તેને સંપૂર્ણ રીતે જાણી શકતો નથી; એ પોતાની બુદ્ધિથી સર્વે સમજે છે, એનું પ્રથમ અને અંતિમ વચન અવિચલ છે. યજમાનો અને તત્પર લોકો એ અગ્નિ પાસે આવે છે; એ સર્વે શબ્દો સાંભળે છે, અનેક રીતે મોકલાય છે, યજ્ઞને પૂર્ણ કરે છે, નિર્દોષ, ઉત્સાહી અને કાર્યકુશળ છે. જ્યારે એ યજ્ઞસ્થળે આવે છે, તાજેતર જન્મે છે, ત્યારે એ કાર્ય આરંભે છે; તેજસ્વી દેવો આવીને એનું સ્થાન ગ્રહણ કરે છે. અગ્નિ, જંગલમાં વન્યપશુની જેમ સ્થાપિત, તેની ચામડી અલતારે પાથરી છે; એ વિદ્વાન, સત્યજ્ઞાની, કુશળતાપૂર્વક મરણશીલોને ઉપદેશ આપે છે. હું ત્રણમસ્તકવાળા, સાત કિરણવાળા, નિર્દોષ અગ્નિનું સ્તવન કરું છું—પિતામાતાની ગોદમાં, સ્થિર અને ગતિશીલ માર્ગે બેઠેલો, એ આખા આકાશને પ્રકાશથી ભરપૂર કરે છે. યુવાન અને મહાન બળવાન એ અગ્નિ, પૃથ્વીના શિખરે પગ મૂકે છે; એના લાલ રંગના પ્રવાહો દૂધની જેમ વહે છે. ગાયો પોતાના વાછરડા આસપાસ ફરતી, સર્વત્ર દૂધ આપે છે, થાક્યા વિના માર્ગ માપે છે. વિદ્વાન ઋષિઓ વિવિધ હૃદયથી, અમરતાને જાળવે છે, જ્ઞાન મેળવવા નદીને જુએ છે; તેમના માટે, સૂર્ય મનુષ્યોમાં પ્રગટ થાય છે. એ અગ્નિ, સીમા પર દર્શનયોગ્ય છે, મહાનતાના માટે બોલાવાય છે, સંતાન માટે જીવનદાયી છે; એ સૂર્ય અનેક સ્થળે દેખાય છે, ગર્ભમાંથી પ્રકાશિત. હે અગ્નિ, દેવોએ કેવી રીતે તને હવનથી સેવા આપી છે, પુરસ્કારની આશામાં? જ્યારે કુટુંબ અને સંતાનમાં દેવો સત્યના ગીતથી આનંદિત થયા છે. હે યુવાન અગ્નિ, મારી વાણી સાંભળ; તું મહાન, સ્વયંસ્થીત, પ્રસાદી છે; તારો ઉપાસક તને પીવે છે, તને સ્તવે છે—હું તારા રૂપને વંદન કરું છું. એ રક્ષકો, જેઓ મારા કુટુંબના નથી, અંધકાર જોઈને સુરક્ષિત રહ્યા; તું સર્વજ્ઞ, ધર્મનિષ્ઠોને રક્ષણ આપ્યું, ઈર્ષ્યુક દુશ્મનો સફળ ન થયા. જે કોઈ અગ્નિ, અમારો વિરોધ કરે—પાપી કે શત્રુ—એના ઉપર શક્તિશાળી મંત્ર પાછો વળે; અમને દુર્વચનોથી શુદ્ધ કર. કે કોઈ શક્તિશાળી, વિદ્વાન મનુષ્ય બીજા મનુષ્યને કપટથી દુઃખ આપે, તો, હે અગ્નિ, તારા ભક્તને રક્ષે, અમને કોઈ હાનિ ન થાય. જ્યારે માતરિશ્વાને સર્વદૈવિક હોતૃ અગ્નિને ઉત્પાદિત કર્યો, એ સર્વ જળમાં વ્યાપ્ત થયો; માનવો એને જાતિમાં સ્થાપ્યા—તેજસ્વી, પ્રકાશમય, સુંદર રૂપે. બધું આપીને પણ અક્ષય રહેનારા મારા વિચારો, હે અગ્નિ, તારી અને મારી રક્ષા માટે છે; તારા સર્વ કાર્યો સ્વીકાર્ય થાય, જેમ કવિ સ્તુતિ વહન કરે છે. શાશ્વત નિવાસસ્થાનમાં પણ દેવોએ એને સ્થાપ્યો; પૂજ્યોએ સ્તુતિથી એનું સ્થાપન કર્યું; તેઓ પ્રવાહોને આગળ ધપાવે છે, ઇચ્છિતને પકડે છે, રથ માટે ઉત્સુક ઘોડા જેમ. અદભુત અગ્નિ પોતાના દાંતથી અનેક અવરોધોને તોડી નાખે છે; જંગલમાં તેજસ્વી બને છે; તેની જ્વાળા પવનની સાથે ચાલે છે, તીક્ષ્ણ ભાલાની જેમ, દિવસ સુધી પ્રસરે છે. પ્રતિસ્પર્ધી કે શત્રુ, ગર્ભમાં હોવા છતાં પણ, તેને હલાવી શકતા નથી; અંધ અને અજ્ઞાત એને નુકસાન આપી શકતા નથી; શાશ્વત રક્ષકોએ એને સુરક્ષિત રાખ્યો છે. એ મહાસંપત્તિના સ્વામી, દાન અને ખજાનાના માર્ગે આગળ વધે છે; પથ્થરો એના આવવાનો સંકેત આપે છે, જ્યારે એ સોમપાનસ્થળે આવે છે. આ રીતે, દેવતાઓના યજ્ઞ, અગ્નિની મહિમા અને માનવ કલ્યાણ માટેના સંકલ્પો સતત વહેતા રહે છે—પ્રભુ ત્વષ્ટા, અગ્નિ, ઇન્દ્ર અને અન્ય દેવતાઓના આશીર્વાદથી સૃષ્ટિમાં પ્રકાશ, રક્ષા અને સમૃદ્ધિની ધારા અવિરત વહે છે.