અગ્નિની મહિમા અને યજ્ઞની દિવ્ય ગાથા એક સમયે, ગૌના સ્વરૂપમાંથી શક્તિશાળી સંતાનો, જે પોતાના બળથી સ્વામી છે, ઊંડાઈમાંથી બહાર આવે છે. આ શક્તિશાળી દેવતાઓ, મધુર રસ પીવનારા માટે, આકાશના માર્ગે ચાલે છે, ત્યારે માતરિશ્વાન ગુપ્ત રહેલા અગ્નિને જાગૃત કરે છે. પિતા દેવના સર્વોચ્ચ સ્થાનેથી જ્યારે તેને દૂરે લઈ જવાય છે, ત્યારે તેની ડાળીઓ પર રસ પીવનારા કોષો ઉગે છે. બંને વંશજોની ચળપળથી, તેજસ્વી અને શુદ્ધ અગ્નિ આકાશમાં પ્રકાશિત થાય છે. પછી, એ શુદ્ધ અને અખંડિત અગ્નિ માતાઓમાં પ્રવેશ કરે છે અને વ્યાપક રીતે ફેલાય છે. જેમ પૂર્વજોએ ઉંચા સ્થાનને પ્રાપ્ત કર્યું હતું, તેમ એ હંમેશાં યુવાન રહી, નવા અને નીચા સ્તરે ચાલી જાય છે. સ્વર્ગવાસીઓમાં, તેઓ અનુકૂળતા માટે, ભગા જેવા, સમર્પિત સમ્મનન કરનારા અગ્નિને પસંદ કરે છે. દેવતાઓ પોતાની ઇચ્છા અને શક્તિથી, અનેક દ્વારા સ્તુતિ પામીને, અગ્નિ તપस्वીઓની પ્રાર્થના સર્વત્ર પહોંચાડે છે. પવનથી પ્રેરિત યજ્ઞાગ્નિ, ઘોડાની જેમ, અવિરત અને અખંડિત રીતે ફેલાય છે. તેના માર્ગનું મૂળ અંધકારમય છે, કાળાં જીભવાળું, પણ જન્મથી શુદ્ધ છે—એ જ અગ્નિ લોકના દ્વાર ખોલે છે. લાલ અંગોવાળી રથની જેમ, એ આકાશ તરફ ધસી જાય છે. ત્યાંથી દાયાં બાજુના કાળા પુત્રો, વીરતાની ઈચ્છાથી, શક્તિશાળી અગ્નિના વેગની શોધ કરે છે. અગ્નિ સાથે, વ્રતસ્થ વરુણ, મૈત્રીપૂર્ણ મિત્ર, અને ઉદાર આર્યમાન—all દેવતાઓ આનંદિત થાય છે. જ્યારે સર્વવ્યાપી અગ્નિ તેમની વચ્ચે સંચરે છે, ત્યારે રથનું કિનારું પણ ધુરાને પછાડી શકતું નથી. હે અગ્નિ, તમે, યુવાન અને સદા નવાં, સ્તુતિ અને યજ્ઞ કરનારા માટે, દૈવી અને સમૃદ્ધ ધન આપો છો. અમે પણ સભામાં, ભગા સમાન મહાસંપત્તિ અને શુભતાની અભિલાષા રાખીએ છીએ. તમે અમને તેજસ્વી, ઘૃહસ્થ ધન, બુદ્ધિ અને સ્થિરતા—ભગા જેવી સંપત્તિ આપો છો. તમારી કૃપાથી, તમે બંને પેઢીઓને પ્રકાશપથ બતાવો છો અને દેવતાઓની સ્તુતિ તથા સત્ય અમારે લાવો છો. અમારો તેજસ્વી, હંમેશાં યુવાન હોતાર, આનંદદાયક અને સતર્ક, પ્રકાશમય રથ સાથે, અમને સાંભળે. અગ્નિ, ભૂલરહિત, અમને શ્રેષ્ઠ માર્ગદર્શકો સાથે ધન અને શુભતાની તરફ દોરી જાય. અગ્નિ, ગર્જન કરતી જ્વાળાઓ સાથે, રાજસત્તા માટે હવન ગ્રહણ કરે છે. ઉદાર દેવતાઓ અને અમે પણ, ધુમ્મસને પાર કરી, સૂર્યની જેમ અંધકારને વિજિત કરીએ. આજે, પ્રજ્વલિત અગ્નિ, દેવતાઓને યજ્ઞસ્થળે લાવો. યજમાન માટે પ્રાચીન સૂત્રને વિસ્તૃત કરો. ઘૃત અને મધુર સ્વાદવાળી આહુતિ માટે, હે અગ્નિ, તમારો આશીર્વાદ માંગીએ છીએ. તમે શુદ્ધ, તેજસ્વી અને અદ્ભુત છો—હમેશાં યજ્ઞની મીઠાશ ચાખવા ઈચ્છો છો. નરાશંસ દેવ, ત્રિવાર સ્વર્ગથી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ છે. આજના યજ્ઞ માટે, હે અગ્નિ, ઇન્દ્રને બોલાવી લાવો. મારી આ ઇચ્છા, સ્પષ્ટપણે, તમારા માટે જ છે. જે યજ્ઞસ્થળે કુશવિસ્તાર થાય છે અને આસન તૈયાર થાય છે, ત્યાં હું ઇન્દ્ર માટે વિશાળ અને રક્ષાત્મક આશ્રય પસંદ કરું છું. અમર અને મહાન દેવતાઓ યજ્ઞ માટે આગળ વધે; શુદ્ધ અને ઇચ્છિત દૈવી દ્વાર બધે ખુલ્લાં થાય. રાત્રિ અને ઉષા, શોભાયમાન અને અલંકૃત, સાથે આવે; સત્યની બે યુવાન માતાઓ, કૃપાથી યજ્ઞસ્થળે બેસે. મધુર જીભવાળા, સતર્ક અને વિદ્વાન હોતાર, આજના યજ્ઞને ઝડપથી સ્વર્ગ સુધી પહોંચાડે. શુદ્ધ હોતાર દેવોમાં સ્થિર છે; મારુતોમાં ભારતી, ઈલા, સરસ્વતી અને મહી—આ સર્વે યજ્ઞસ્થળે બેસે. આ અદ્ભુત અને સર્વરક્ષક ત્વષ્ટા, અમારું પોષણ કરે અને સમૃદ્ધિ માટે સહારો બને. દેવતાઓએ પોતાના બળથી દૈવી શક્તિઓ મોકલ છે; અગ્નિ, દેવોમાં વિદ્વાન, આરાધનાનો આનંદથી સ્વીકાર કરે છે. પુષણ, મારુત, સર્વદેવતાઓ અને વાયુને સ્વાહા સાથે, ગાયત્રી છંદમાં ઇન્દ્રને આહુતિ અર્પણ કરો. સ્વાહાના યજ્ઞમાં, હે ઇન્દ્ર, આવો, બોલાવાને સાંભળો, કેમ કે તમે યજ્ઞમાં સદાય આમંત્રિત છો. હું અગ્નિના ગૌરવ માટે નવી અને બળવાન સ્તુતિ રજૂ કરું છું. એ વસુઓ સાથે પ્યારા હોતાર તરીકે પૃથ્વી પર સ્થાપિત છે. એ સર્વોચ્ચ સ્વર્ગમાં જન્મેલ, માતરિશ્વાન માટે અગ્નિ સ્વરૂપે પ્રગટ થયો. તેની જ્વાળાએ, દીપ્તિથી, આકાશ અને પૃથ્વી પ્રકાશિત થઈ. તેની ઉગ્ર અને અવિરત કિરણો, સુંદર સ્વરૂપે, નદી જેવી વહે છે. હંમેશાં યુવાન અને ક્યારેય ન થાકતા અગ્નિ, તેજસ્વી છે. ભૃગુઓએ, સર્વજ્ઞાની, યમને પૃથ્વીનું નાભિ અને આધાર તરીકે પસંદ કર્યો—એ જ અગ્નિ, ઘરમાં વરુણ સમાન, રાજા તરીકે પ્રકાશે છે. અગ્નિનો અવાજ મરુતના ગર્જનાથી પણ વધુ છે; એ યુદ્ધમાં દુશ્મનોને પરાજય આપે છે. શું એ અગ્નિ, સ્તુતિમાં આનંદ પામનારો, અમને ધન આપશે? શું એ અમારાં ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરશે? તેની પ્રેરણા અમારાં વિચારોને સફળતાપથ પર દોરી જાય. ઘીથી પ્રગટ, સત્યમાં સ્થિર, મિત્ર સમાન અગ્નિ સભામાં પ્રકાશે છે અને અમારાં વિચાર ઊંચા કરે છે. અગ્નિ, અમને તમારા અવિરત અને સુરક્ષિત રક્ષકો દ્વારા સર્વત્ર સુરક્ષિત રાખો—જેઓ ગયા નથી અને જેઓ અવિચલિત છે. તેઓ અમારાં કુટુંબને સર્વ દિશામાં રક્ષા કરે. હોતાર દેવ, પોતાના કર્મના નિયમને પાળતા, તેજસ્વી વિચાર ઊંચો કરે છે. દક્ષિણ દિશામાં, એ હોતાર, જે પ્રથમ યજ્ઞસ્થળે પહોંચે છે, અર્પણપાત્રોને સ્પર્શે છે. અમર દેવોના દૂધવાળા, દેવસ્થાનની ગોદમાં, પાણીની ઓટમાં બેસી, યજ્ઞમાં ભાગ લે છે. એકતાની ઈચ્છાથી, તેઓ પોતાનું સ્વરૂપ દર્શાવે છે, ભાગે-ભાગે વહેંચે છે. પછી, ભગા જેવો યજ્ઞપાત્રવાળો, રથના વાછરે પકડે છે. બે, એક જ ગર્ભમાંથી જન્મેલા, દિવસ-રાત જેવો જોડો, એક જુનો, એક યુવાન, સતત ચાલતા, પેઢી-દર-પેઢી અવિનાશી છે. દસ પ્રેરિત વિચારો તેને પ્રેરણા આપે છે; અમે મર્યા, દેવને મદદ માટે બોલાવીએ છીએ. ધનુષ્યના ઢાળે એ આગળ વધે છે, કુશળતાથી યજ્ઞમાં આગળ વધે છે. હે અગ્નિ, તમે દેવોમાં રાજ કરો છો; પૃથ્વી પર રક્ષક છો, ગોપાળક સમાન. આ સુવર્ણપાત્રો, વિશાળ અને તેજસ્વી, યજ્ઞસ્થળે કુશવિસ્તાર કરે છે. અગ્નિ, અમારા શબ્દને સ્વીકારો અને આનંદ પામો; કૃપાળુ, સ્વયંપ્રભ, સત્યથી જન્મેલા, વિદ્વાન, સર્વત્ર ફરતા, અદ્ભુત સ્વરૂપવાળા, પિતા સમાન આનંદદાયક. એ આવી ગયો છે, એ જાણે છે, એ વિદ્વાન છે—એ આગળ વધે છે અને પાછો ફરે છે. તેમાં જ આજ્ઞા અને આહુતિઓ છે; એ જ બળ, શક્તિ અને તેજનો સ્વામી છે. આ રીતે, ઋગ્વેદના પવિત્ર મંત્રો દ્વારા અગ્નિના ચમત્કાર, યજ્ઞની મહિમા અને દેવતાઓના આવાહનનું દિવ્ય વર્ણન થાય છે—જ્યાં અગ્નિ યજ્ઞના કેન્દ્રમાં છે, સર્વે દેવતાઓને જોડે છે અને ભક્તોને કલ્યાણ, ધન અને સત્ય તરફ દોરી જાય છે.