తం వ్రజన్తం మునివరమన్వగాదనుసారిణామ్ । శకటీశతమాత్రం తు ప్రయాణే బ్రహ్మవాదినామ్ ॥౧-౩౧-
ఆ మహర్షి ప్రయాణం మొదలుపెట్టగానే, వేదపఠనంలో నిమగ్నమైన అనుచరులు, వంద బండ్ల దూరం వరకు ఆయన వెంట నడిచారు.
మృగపక్షిగణాశ్చైవ సిద్ధాశ్రమనివాసినః । అనుజగ్ముర్మహాత్మానం విశ్వామిత్రం తపోధనమ్ ॥౧-౩౧-
సిద్ధాశ్రమంలో నివసించే మృగపక్షుల గుంపులు కూడా, మహాత్ముడైన, తపోధనుడైన విశ్వామిత్రుని వెంట నడిచాయి.
నివర్తయామాస తతః స ఋషి సన్ఘః స పక్షిణః । తే గత్వా దూరమ్ అధ్వానమ్ లమ్బమానే దివాకరే ॥౧-౩౧-
ఆ ఋషుల సమూహం, పక్షులతో కలిసి, సూర్యుడు అస్తమించడానికి సమీపించగా, దూరం ప్రయాణించిన తర్వాత తిరిగి వెళ్లిపోయింది.
తేఽస్తం గతే దినకరే స్నాత్వా హుతహుతాశనాః । విశ్వామిత్రం పురస్కృత్య నిషేదురమితౌజసః ॥౧-౩౧-
సూర్యుడు అస్తమించిన తరువాత, వారు స్నానం చేసి, అగ్నికి హోమం చేసి, విశ్వామిత్రుడు ముందుండగా, అపారమైన తేజస్సుతో కూర్చున్నారు.
రామోఽపి సహసౌమిత్రిర్మునీంస్తానభిపూజ్య చ । అగ్రతో నిషసాదాథ విశ్వామిత్రస్య ధీమతః ॥౧-౩౧-
రాముడు కూడా, సౌమిత్రితో కలిసి, ఆ మునులను గౌరవించి, ధీమంతుడైన విశ్వామిత్రుని ఎదుట కూర్చున్నాడు.
అథ రామో మహాతేజా విశ్వామిత్రం తపోధనమ్ । పప్రచ్ఛ మునిశార్దూలం కౌతూహలసమన్వితమ్ ॥౧-౩౧-
అప్పుడు మహాతేజస్సుతో కూడిన రాముడు, తపోధనుడైన, మునులలో శ్రేష్ఠుడైన విశ్వామిత్రుని, ఆసక్తితో అడిగాడు.
భగవన్ కో న్వయం దేశః సమృద్ధవనశోభితః । శ్రోతుమిచ్ఛామి భద్రం తే వక్తుమర్హసి తత్త్వతః ॥౧-౩౧-
భగవన్! ఈ ప్రాంతం ఏది? ఎంత సుందరమైన అడవులతో అలంకరించబడింది! దయచేసి నిజంగా చెప్పండి. వినాలని నాకు చాలా ఆసక్తి ఉంది. మీకు శుభం కలగాలి.
చోదితో రామవాక్యేన కథయామాస సువ్రతః । తస్య దేశస్య నిఖిలమృషిమధ్యే మహాతపాః ॥౧-౩౧-
రాముడు ఇలా అడిగిన తరువాత, సత్ప్రవర్తన కలిగిన ఆ మహర్షి, ఋషుల మధ్యలో ఆ ప్రాంతం గురించి అన్నీ వివరంగా చెప్పడం ప్రారంభించాడు.
thumb|ద్వాత్రింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే బాలకాణ్డే ద్వాత్రింశః సర్గః ॥౧-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో బాలకాండలో ముప్పై రెండవ సర్గ ప్రారంభమైంది.
బ్రహ్మయోనిర్మహానాసీత్ కుశో నామ మహాతపాః । అక్లిష్టవ్రతధర్మజ్ఞః సజ్జనప్రతిపూజకః ॥౧-౩౨-
బ్రహ్మదేవుని నుంచి జన్మించిన మహాత్ముడు, కుశ అనే గొప్ప తపస్వి ఉండేవాడు. అతడు తన వ్రతాన్ని ఎప్పుడూ తప్పకుండా పాటించేవాడు, ధర్మాన్ని బాగా తెలిసినవాడు, మంచి వాళ్లందరి నుండి గౌరవం పొందేవాడు.
స మహాత్మా కులీనాయాం యుక్తాయాం సుమహాబలాన్ । వైదర్భ్యాం జనయామాస చతురః సదృశాన్ సుతాన్ ॥౧-౩౨-
ఆ మహాత్ముడు, అపారమైన బలంతో, విదర్భ దేశానికి చెందిన ఒక మంచి వంశానికి, మంచి లక్షణాలున్న భార్యతో కలిసి, నలుగురు తగిన కుమారులను పుట్టించాడు.
కుశామ్బం కుశనాభం చ అసూర్తరజసం వసుమ్ । దీప్తియుక్తాన్ మహోత్సాహాన్ క్షత్రధర్మచికీర్షయా ॥౧-౩౨-
ఆ కుమారుల పేర్లు కుశాంబ, కుశనాభ, అసూర్తరజస్, వసు. వీరంతా తేజస్సుతో, ఉత్సాహంతో, క్షత్రియ ధర్మాన్ని పాటించాలనే సంకల్పంతో ఉండేవారు.
తానువాచ కుశః పుత్రాన్ ధర్మిష్ఠాన్ సత్యవాదినః । క్రియతాం పాలనం పుత్రా ధర్మం ప్రాప్స్యథ పుష్కలమ్ ॥౧-౩౨-
కుశుడు తన ధర్మాన్ని పాటించే, సత్యవంతులైన కుమారులను ఇలా ఉద్దేశించి అన్నాడు: 'నా పిల్లలూ, మీరు రాజ్యాన్ని బాగా పరిపాలించండి. ధర్మాన్ని కాపాడితే, మీరు గొప్ప ఫలితాన్ని పొందుతారు.'
కుశస్య వచనం శ్రుత్వా చత్వారో లోకసత్తమాః । నివేశం చక్రిరే సర్వే పురాణాం నృవరాస్తదా ॥౧-౩౨-
కుశుని మాటలు విని, ఆ నలుగురు గొప్పవారు, రాజులైన వారు, ఒక్కొక్కరు ఒక్కొక్క పట్టణాన్ని స్థాపించారు.
కుశామ్బస్తు మహాతేజాః కౌశామ్బీమకరోత్ పురీమ్ । కుశనాభస్తు ధర్మాత్మా పురం చక్రే మహోదయమ్ ॥౧-౩౨-
కుశాంబుడు, అపారమైన తేజస్సుతో, కౌశాంబీ అనే పట్టణాన్ని నిర్మించాడు. కుశనాభుడు, ధర్మాన్ని పాటించే వాడు, మహోదయ అనే పట్టణాన్ని స్థాపించాడు.
అసూర్తరజసో నామ ధర్మారణ్యం మహీపతిః । చక్రే పురవరం రాజా వసునామ గిరివ్రజమ్ ॥౧-౩౨-
అసూర్తరజస్ అనే రాజు, ధర్మారణ్య అనే పట్టణాన్ని నిర్మించాడు. వసు అనే రాజు, గిరివ్రజం అనే గొప్ప పట్టణాన్ని స్థాపించాడు.
ఏషా వసుమతీ రామ వసోస్తస్య మహాత్మనః । ఏతే శైలవరాః పఞ్చ ప్రకాశన్తే సమన్తతః ॥౧-౩౨-
రామా, ఇదే వసు అనే మహాత్ముని భూమి. చుట్టూ ఈ ఐదు గొప్ప కొండలు ప్రకాశిస్తూ కనిపిస్తున్నాయి.
సుమాగధీ నదీ రమ్యా మాగధాన్ విశ్రుతాఽఽయయౌ । పఞ్చానాం శైలముఖ్యానాం మధ్యే మాలేవ శోభతే ॥౧-౩౨-
సుమాగధీ అనే అందమైన నది, మాగధ దేశంలో ప్రసిద్ధి చెందినది, ఈ ఐదు ముఖ్యమైన కొండల మధ్యలో, హారంలా అలంకరిస్తూ ప్రవహిస్తోంది.
సైషా హి మాగధీ రామ వసోస్తస్య మహాత్మనః । పూర్వాభిచరితా రామ సుక్షేత్రా సస్యమాలినీ ॥౧-౩౨-
రామా, ఇదే వసు మహాత్ముని మాగధీ నది. ఇది పూర్వం నుంచే ప్రజలు ఎక్కువగా ఉపయోగించే, మంచి పంటలు పండే, సస్యశ్యామలమైన భూమి.
కుశనాభస్తు రాజర్షిః కన్యాశతమనుత్తమమ్ । జనయామాస ధర్మాత్మా ఘృతాచ్యాం రఘునన్దన ॥౧-౩౨-
ఓ రఘునందన, కుశనాభుడు అనే రాజర్షి, ధర్మాన్ని పాటించే వాడు, ఘృతాచీ అనే అప్సరసితో కలసి, వంద మంది అపూర్వమైన కుమార్తెలను పొందాడు.
తాస్తు యౌవనశాలిన్యో రూపవత్యః స్వలఙ్కృతాః । ఉద్యానభూమిమాగమ్య ప్రావృషీవ శతహ్రదాః ॥౧-౩౨-
ఆ యువతులు అందంతో, యవ్వనంతో మెరిసిపోతూ, అద్భుతంగా అలంకరించబడి, వానకాలంలో వంద నదుల్లా, ఉద్యానవనంలోకి ప్రవేశించారు.
గాయన్త్యో నృత్యమానాశ్చ వాదయన్త్యస్తు రాఘవ । ఆమోదం పరమం జగ్ముర్వరాభరణభూషితాః ॥౧-౩౨-
వారు పాటలు పాడుతూ, నృత్యం చేస్తూ, వాద్యాలు వాయిస్తూ, అద్భుతమైన ఆభరణాలతో అలంకరించబడి, పరమానందాన్ని అనుభవించారు.
అథ తాశ్చారుసర్వాఙ్గ్యో రూపేణాప్రతిమా భువి । ఉద్యానభూమిమాగమ్య తారా ఇవ ఘనాన్తరే ॥౧-౩౨-
అంతే కాదు, ఆ అందమైన అవయవాలున్న యువతులు, భూమిపై ఎవరికీ సాటిలేని అందంతో, ఉద్యానవనంలోకి ప్రవేశించగా, అవి మేఘాల మధ్య తారలవలె మెరిశాయి.
తాః సర్వా గుణసమ్పన్నా రూపయౌవనసంయుతాః । దృష్ట్వా సర్వాత్మకో వాయురిదం వచనమబ్రవీత్ ॥౧-౩౨-
ఆ యువతులందరూ మంచి లక్షణాలతో, అందంతో, యవ్వనంతో మెరిసిపోతుండగా, సమస్త జీవులకు అధిపతియైన వాయుదేవుడు వారిని చూసి ఇలా అన్నాడు:
అహం వః కామయే సర్వా భార్యా మమ భవిష్యథ । మానుషస్త్యజ్యతాం భావో దీర్ఘమాయురవాప్స్యథ ॥౧-౩౨-
'నేను మిమ్మల్ని అందరినీ కోరుతున్నాను. మీరు నా భార్యలవుతారు. మానవ స్వభావాన్ని వదిలిపెట్టి, దీర్ఘాయువు పొందుతారు.'
చలం హి యౌవనం నిత్యం మానుషేషు విశేషతః । అక్షయం యౌవనం ప్రాప్తా అమర్యశ్చ భవిష్యథ ॥౧-౩౨-
'మానవుల్లో యవ్వనం ఎప్పుడూ నిలబడదు. కానీ మీరు ఎప్పటికీ క్షీణించని యవ్వనాన్ని పొందుతారు, మరణం లేని వారు అవుతారు.'
తస్య తద్వచనం శ్రుత్వా వాయోరక్లిష్టకర్మణః । అపహాస్య తతో వాక్యం కన్యాశతమథాబ్రవీత్ ॥౧-౩౨-
వాయుదేవుడు ఇలా చెప్పిన మాటలు విని, ఆ వంద మంది యువతులు నవ్వుతూ, ఇలా సమాధానం చెప్పారు:
అన్తశ్చరసి భూతానాం సర్వేషాం సురసత్తమ । ప్రభావజ్ఞాశ్చ తే సర్వాః కిమర్థమవమన్యసే ॥౧-౩౨-
దేవతలలో శ్రేష్ఠుడవైన వాయుదేవా! నీవు అన్ని జీవుల్లో అంతరంగా సంచరిస్తావు. నీ శక్తిని అందరికి తెలుసు. మరి, మమ్మల్ని ఎందుకు తక్కువగా చూస్తున్నావు?
కుశనాభసుతా దేవ సర్వాః సమస్తాః సురసత్తమ । స్థానాచ్చ్యావయితుం దేవం రక్షామస్తు తపో వయమ్ ॥౧-౩౨-
దేవా! మేమంతా కుశనాభుని కుమార్తెలం, దేవతలలో శ్రేష్ఠుడవా! మేము మన స్థానాన్ని ఎవ్వరూ తొలగించకూడదని తపస్సు చేస్తూ రక్షణ కోసం ఉన్నాం.
మా భూత్ స కాలో దుర్మేధః పితరం సత్యవాదినమ్ । అవమన్య స్వధర్మేణ స్వయం వరముపాస్మహే ॥౧-౩౨-
దుర్మార్గుడా! మా నిజాయితీ గల తండ్రిని ఎప్పుడూ అవమానించే కాలం రాకూడదు. మేము మా ధర్మాన్ని పాటిస్తూ, తండ్రి ద్వారా వరుడు కోరుకుంటున్నాం.