కపిపత్న్యా వచః శ్రుత్వా కపయః కామరూపిణః। ప్రాప్తకాలమవిశ్లిష్టమూచుర్వచనమఙ్గనామ్
వానరుని భార్య మాటలు విని, కావలసిన రూపం ఎప్పుడైనా ధరించగలిగే వానరులు, ఆ స్త్రీకి సమయానుకూలంగా, సరైన మాటలు చెప్పారు.
జీవపుత్రే నివర్తస్వ పుత్రం రక్షస్వ చాఙ్గదమ్। అన్తకో రామరూపేణ హత్వా నయతి వాలినమ్
నీ కుమారుడు ఇంకా బతికే ఉన్నాడు. తిరిగి వెళ్ళి అంగదుని కాపాడుకో. రాముని రూపంలో యముడు వాలి ని చంపి తీసుకుపోతున్నాడు.
క్షిప్తాన్ వృక్షాన్ సమావిధ్య విపులాశ్చ తథా శిలాః। వాలీ వజ్రసమైర్బాణైర్వజ్రేణేవ నిపాతితః
వాలి చెట్లు, పెద్ద రాళ్లు విసిరినా, వజ్రంలా గట్టిగా ఉన్న బాణాలతో అతడు పడగొట్టబడ్డాడు. అది వజ్రంతో కొట్టినట్లే అయింది.
అభిభూతమిదం సర్వం విద్రుతం వానరం బలమ్। అస్మిన్ ప్లవగశార్దూలే హతే శక్రసమప్రభే
ఈ వానర సైన్యం మొత్తం ఓడిపోయి, చెల్లాచెదురైపోయింది. వానరులలో సింహుడైన, ఇంద్రుని తేజస్సుతో ఉన్న వాలి చనిపోవడంతో ఇలా అయింది.
రక్ష్యతాం నగరీ శూరైరఙ్గదశ్చాభిషిచ్యతామ్। పదస్థం వాలినః పుత్రం భజిష్యన్తి ప్లవంగమాః
పురాన్ని వీరులు కాపాడాలి. అంగదుని యువరాజుగా అభిషేకించాలి. వాలి కుమారుడైన అతడిని వానరులు సేవిస్తారు.
అథవారుచితం స్థానమిహ తే రుచిరాననే। ఆవిశన్తి చ దుర్గాణి క్షిప్రమద్యైవ వానరాః
లేదంటే, అందమైన ముఖమున్నావు, నీవు ఇక్కడ ఇంకెక్కడైనా ఉండాలని అనుకుంటే, వానరులు ఈ రోజే త్వరగా కోటల్లోకి ప్రవేశించాలి.
అభార్యాః సహభార్యాశ్చ సన్త్యత్ర వనచారిణః। లుబ్ధేభ్యో విప్రలబ్ధేభ్యస్తేభ్యో నః సుమహద్భయమ్
ఇక్కడ అడవిలో భార్యలతో, భార్యలులేకుండా తిరిగే వారు ఉన్నారు. ఆ లోభులు, మోసగాళ్ల వల్ల మాకు చాలా భయం ఉంది.
అల్పాన్తరగతానాం తు శ్రుత్వా వచనమఙ్గనా। ఆత్మనః ప్రతిరూపం సా బభాషే చారుహాసినీ
చాలా దగ్గరగా ఉన్న ఆ స్త్రీ మాటలు విని, అందమైన నవ్వుతో ఉన్న ఆమె, తనకు తగినట్లు సమాధానం చెప్పింది.
పుత్రేణ మమ కిం కార్యం రాజ్యేనాపి కిమాత్మనా। కపిసింహే మహాభాగే తస్మిన్ భర్తరి నశ్యతి
నా కుమారుడితో నాకు ఏమి అవసరం? రాజ్యంతో నాకు ఏమి లాభం? వానరులలో సింహుడైన, మహాభాగుడైన నా భర్త పోయినప్పుడు ఇవన్నీ నాకెందుకు?
ఏవముక్త్వా ప్రదుద్రావ రుదతీ శోకమూర్చ్ఛితా। శిరశ్చోరశ్చ బాహుభ్యాం దుఃఖేన సమభిఘ్నతీ
ఇలా చెప్పి, ఆమె ఏడుస్తూ, దుఃఖంతో మూర్చిపోయి, తలని, ఛాతిని చేతులతో కొడుతూ పరుగెత్తింది.
సా వ్రజన్తీ దదర్శాథ పతిం నిపతితం భువి। హన్తారం దానవేన్ద్రాణాం సమరేష్వనివర్తినామ్
ఆమె వెళ్లుతూ, భూమిపై పడిపోయిన తన భర్తను చూసింది. యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనక్కి తగ్గని, దానవేంద్రులను సంహరించిన వాడిని చూసింది.
క్షేప్తారం పర్వతేన్ద్రాణాం వజ్రాణామివ వాసవమ్। మహావాతసమావిష్టం మహామేఘౌఘనిఃస్వనమ్
పర్వతాలను వజ్రంలా విసిరే వాడు, ఇంద్రుని వలె, ఇప్పుడు గొప్ప గాలిలో చిక్కుకుని, పెద్ద మేఘాల గుంపులా గర్జిస్తున్నాడు.
శక్రతుల్యపరాక్రాన్తం వృష్ట్వేవోపరతం ఘనమ్। నర్దన్తం నర్దతాం భీమం శూరం శూరేణ పాతితమ్। శార్దూలేనామిషస్యార్థే మృగరాజమివాహతమ్
ఇంద్రునికి సమానమైన పరాక్రమం కలిగిన వానరాజు, ఇప్పుడు వానపాడు ఆగిపోయిన మేఘంలా నేలపై పడిపోయాడు. గర్జించే వారిలో భయంకరుడైన వీరుడు, మరొక వీరునిచేత పడగొట్టబడ్డాడు. మాంసం కోసం పులి చేతిలో పడిపోయిన సింహంలా అతడు చనిపోయాడు.
అర్చితం సర్వలోకస్య సపతాకం సవేదికమ్। నాగహేతోః సుపర్ణేన చైత్యమున్మథితం యథా
ప్రపంచమంతా గౌరవించిన, పతాకలు, వేదికలు ఉన్న దేవాలయం, నాగాన్ని కోసం గరుడుడు ధ్వంసం చేసినట్లు, అతడూ నాశనం చేయబడ్డాడు.
అవష్టభ్యావతిష్ఠన్తం దదర్శ ధనురూర్జితమ్। రామం రామానుజం చైవ భర్తుశ్చైవ తథానుజమ్
ఆమె ధనుస్సు పట్టుకున్న రాముని, రాముని తమ్ముడు లక్ష్మణుని, తన భర్తకు తమ్ముడైన వానరుని కూడా అక్కడ నిలబడి ఉన్నట్టు చూసింది.
తానతీత్య సమాసాద్య భర్తారం నిహతం రణే। సమీక్ష్య వ్యథితా భూమౌ సమ్భ్రాన్తా నిపపాత హ
వాళ్లను దాటి వెళ్లి, యుద్ధంలో చనిపోయిన తన భర్తను చేరుకుని చూసిన ఆమె, బాధతో భూమిపై అయోమయంగా కూలిపోయింది.
సుప్తేవ పునరుత్థాయ ఆర్యపుత్రేతి వాదినీ। రురోద సా పతిం దృష్ట్వా సంవీతం మృత్యుదామభిః
మళ్లీ నిద్రలేచినట్టు లేచి, 'ఆర్యపుత్రా!' అని పిలుస్తూ, మృత్యు పాశంలో చిక్కుకున్న తన భర్తను చూసి ఆమె కన్నీరు పెట్టింది.
తామవేక్ష్య తు సుగ్రీవః క్రోశన్తీం కురరీమివ। విషాదమగమత్ కష్టం దృష్ట్వా చాఙ్గదమాగతమ్
ఆమె గట్టిగా ఏడుస్తూ, కురరపక్షిలా అరుస్తున్న దృశ్యాన్ని చూసి, సుగ్రీవుడు తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. ఆ సమయంలో అంగదుడు కూడా అక్కడికి వచ్చినట్టు చూసి మరింత బాధపడ్డాడు.
thumb|వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే వింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో ఇరవయ్యవ సర్గను వినండి.
రామచాపవిసృష్టేన శరేణాన్తకరేణ తమ్। దృష్ట్వా వినిహతం భూమౌ తారా తారాధిపాననా
రాముని విల్లు నుండి విడిచిన ప్రాణాంతక బాణంతో నేలపై పడిపోయిన, చంద్రుని వలెkan ముఖం కలిగిన వాలిని తార చూచింది.
సా సమాసాద్య భర్తారం పర్యష్వజత భామినీ। ఇషుణాభిహతం దృష్ట్వా వాలినం కుఞ్జరోపమమ్
ఆమె తన భర్త దగ్గరకు వెళ్లి, బాణంతో గాయపడి, ఏనుగుతో సమానమైన వాలిని ఆలింగనం చేసింది.
వానరం పర్వతేన్ద్రాభం శోకసంతప్తమానసా। తారా తరుమివోన్మూలం పర్యదేవయతాతురా
పర్వతమంతటి ఆకారమున్న వానరుని, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, వేరుకుపోయిన వెల్లులాంటి తార, అతడిని చూసి విలపించింది.
రణే దారుణవిక్రాన్త ప్రవీర ప్లవతాం వర। కిమిదానీం పురోభాగామద్య త్వం నాభిభాషసే
యుద్ధంలో భయంకరమైన పరాక్రమంతో ఉన్న వీరుడా, వానరులలో శ్రేష్ఠుడా, నేను నీ ముందున్నాను. ఇప్పుడు నాతో మాటాడటం ఎందుకు మానేశావు?
ఉత్తిష్ఠ హరిశార్దూల భజస్వ శయనోత్తమమ్। నైవంవిధాః శేరతే హి భూమౌ నృపతిసత్తమాః
వానరులలో సింహమా, లేవు! నీ ఉత్తమమైన మంచాన్ని చేరుకో. మహారాజులు ఇలాంటి స్థితిలో నేలపై పడుకోరు.
అతీవ ఖలు తే కాన్తా వసుధా వసుధాధిప। గతాసురపి తాం గాత్రైర్మాం విహాయ నిషేవసే
భూమిని పాలించే రాజా, నీకు ఈ భూమి ఎంత ప్రియమో! ప్రాణం పోయిన తర్వాత కూడా నన్ను వదిలేసి, నీ శరీరంతో భూమిని ఆశ్రయిస్తున్నావు.
వ్యక్తమద్య త్వయా వీర ధర్మతః సమ్ప్రవర్తతా। కిష్కిన్ధేవ పురీ రమ్యా స్వర్గమార్గే వినిర్మితా
వీరుడా, నీవు నడిపిన ధర్మమార్గం వల్ల, ఈరోజు కిష్కింధా నగరం స్వర్గానికి దారిగా ఏర్పడినట్టు స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
యాన్యస్మాభిస్త్వయా సార్ధం వనేషు మధుగన్ధిషు। విహృతాని త్వయా కాలే తేషాముపరమః కృతః
నీవు నాతో కలిసి తేనె పరిమళించే అడవుల్లో గడిపిన ఆ ఆనందమైన రోజులన్నీ, ఇప్పుడు నీవు వీడివేశావు.
నిరానన్దా నిరాశాహం నిమగ్నా శోకసాగరే। త్వయి పఞ్చత్వమాపన్నే మహాయూథపయూథపే
నీవు, గొప్ప వానరసేనలకు నాయకుడవైన నీవు, మరణించిన తర్వాత నేను ఆనందం లేక ఆశ లేక, దుఃఖసాగరంలో మునిగిపోయాను.
హృదయం సుస్థితం మహ్యం దృష్ట్వా నిపతితం భువి। యన్న శోకాభిసంతప్తం స్ఫుటతేఽద్య సహస్రధా
నీవు నేలపై పడిపోయిన దృశ్యం చూసినా, నా హృదయం ఇంకా నిలబడింది. ఈ దుఃఖంలో కూడా అది వేల ముక్కలుగా పగలకపోవడం ఆశ్చర్యమే.
సుగ్రీవస్య త్వయా భార్యా హృతా స చ వివాసితః। యత్ తత్ తస్య త్వయా వ్యుష్టిః ప్రాప్తేయం ప్లవగాధిప
సుగ్రీవుని భార్యను నీవు తీసుకెళ్లావు, అతడిని నీవు దేశదిమ్మరి చేశావు. ఇప్పుడు, వానరుల అధిపతివా, ఆ పాపానికి ఫలితం నీకు వచ్చింది.