thumb|ఏకోనవింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ఏకోనవింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని కిష్కింధా కాండలో, పంతొమ్మిదవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
స వానరమహారాజః శయానః శరపీడితః। ప్రత్యుక్తో హేతుమద్వాక్యైర్నోత్తరం ప్రత్యపద్యత
ఆ వానరుల మహారాజు, బాణాల వల్ల గాయపడి పడుకున్నాడు. వివేకంతో కూడిన మాటలు వినిపించినా, అతను సమాధానం ఇవ్వలేదు.
అశ్మభిః పరిభిన్నాఙ్గః పాదపైరాహతో భృశమ్। రామబాణేన చాక్రాన్తో జీవితాన్తే ముమోహ సః
రాళ్లతో అవయవాలు విరిగిపోయి, చెట్లతో తీవ్రంగా కొట్టబడి, రాముని బాణాల దెబ్బతో, ప్రాణాంతంలో ఉన్న వాడు, స్పృహ కోల్పోయాడు.
తం భార్యా బాణమోక్షేణ రామదత్తేన సంయుగే। హతం ప్లవగశార్దూలం తారా శుశ్రావ వాలినమ్
యుద్ధంలో రాముని బాణంతో తన భర్త, వానరులలో సింహుడైన వాలిని హతమయ్యాడని తార విన్నది.
సా సపుత్రాప్రియం శ్రుత్వా వధం భర్తుః సుదారుణమ్। నిష్పపాత భృశం తస్మాదుద్విగ్నా గిరికన్దరాత్
ఆమె తన కుమారుడితో కలిసి, ప్రియమైన భర్తను క్రూరంగా చంపబడ్డాడని విని, తీవ్రంగా కలతచెందింది. వెంటనే ఆ పర్వత గుహ నుండి బయటకు పరుగెత్తింది.
యే త్వఙ్గదపరీవారా వానరా హి మహాబలాః। తే సకార్ముకమాలోక్య రామం త్రస్తాః ప్రదుద్రువుః
అంగదునికి తోడుగా ఉన్న మహాబలమైన వానరులు, రాముడు విల్లు పట్టుకుని ఉన్నాడని చూసి భయంతో అన్ని దిశలకూ పరుగెత్తారు.
సా దదర్శ తతస్త్రస్తాన్ హరీనాపతతో ద్రుతమ్। యూథాదేవ పరిభ్రష్టాన్ మృగాన్ నిహతయూథపాన్
ఆమె, భయంతో పరుగెడుతున్న వానరులను చూసింది. తమ గుంపు నాయకుడు చనిపోయినట్లుగా, ఆ వానరులు కూడా గుంపు నుండి విడిపడి, జంతువుల్లా పరుగెడుతూ కనిపించారు.
తానువాచ సమాసాద్య దుఃఖితాన్ దుఃఖితా సతీ। రామవిత్రాసితాన్ సర్వాననుబద్ధానివేషుభిః
ఆమె కూడా దుఃఖంతో, దుఃఖంలో ఉన్న ఆ వానరులను దగ్గరగా వెళ్లి, రాముని బాణాలకు భయపడి పారిపోతున్న వారందరినీ ఉద్దేశించి ఇలా అడిగింది.
వానరా రాజసింహస్య యస్య యూయం పురఃసరాః। తం విహాయ సువిత్రస్తాః కస్మాద్ ద్రవత దుర్గతాః
మీరు రాజులలో సింహమైన వానరుని అనుచరులు. అలాంటప్పుడు ఆయనను వదిలేసి, భయంతో, దుఃఖంతో ఎందుకు పరుగెడుతున్నారు?
రాజ్యహేతోః స చేద్ భ్రాతా భ్రాత్రా క్రూరేణ పాతితః। రామేణ ప్రహితైర్దూరాన్మార్గణైర్దూరపాతిభిః
పాలన కోసం ఒక అన్నను, మరొక అన్నే క్రూరంగా రాముని దూరంగా నుంచి పంపిన బాణాలతో చంపాడని అయితే—
కపిపత్న్యా వచః శ్రుత్వా కపయః కామరూపిణః। ప్రాప్తకాలమవిశ్లిష్టమూచుర్వచనమఙ్గనామ్
వానరుని భార్య మాటలు విని, కావలసిన రూపం ఎప్పుడైనా ధరించగలిగే వానరులు, ఆ స్త్రీకి సమయానుకూలంగా, సరైన మాటలు చెప్పారు.
జీవపుత్రే నివర్తస్వ పుత్రం రక్షస్వ చాఙ్గదమ్। అన్తకో రామరూపేణ హత్వా నయతి వాలినమ్
నీ కుమారుడు ఇంకా బతికే ఉన్నాడు. తిరిగి వెళ్ళి అంగదుని కాపాడుకో. రాముని రూపంలో యముడు వాలి ని చంపి తీసుకుపోతున్నాడు.
క్షిప్తాన్ వృక్షాన్ సమావిధ్య విపులాశ్చ తథా శిలాః। వాలీ వజ్రసమైర్బాణైర్వజ్రేణేవ నిపాతితః
వాలి చెట్లు, పెద్ద రాళ్లు విసిరినా, వజ్రంలా గట్టిగా ఉన్న బాణాలతో అతడు పడగొట్టబడ్డాడు. అది వజ్రంతో కొట్టినట్లే అయింది.
అభిభూతమిదం సర్వం విద్రుతం వానరం బలమ్। అస్మిన్ ప్లవగశార్దూలే హతే శక్రసమప్రభే
ఈ వానర సైన్యం మొత్తం ఓడిపోయి, చెల్లాచెదురైపోయింది. వానరులలో సింహుడైన, ఇంద్రుని తేజస్సుతో ఉన్న వాలి చనిపోవడంతో ఇలా అయింది.
రక్ష్యతాం నగరీ శూరైరఙ్గదశ్చాభిషిచ్యతామ్। పదస్థం వాలినః పుత్రం భజిష్యన్తి ప్లవంగమాః
పురాన్ని వీరులు కాపాడాలి. అంగదుని యువరాజుగా అభిషేకించాలి. వాలి కుమారుడైన అతడిని వానరులు సేవిస్తారు.
అథవారుచితం స్థానమిహ తే రుచిరాననే। ఆవిశన్తి చ దుర్గాణి క్షిప్రమద్యైవ వానరాః
లేదంటే, అందమైన ముఖమున్నావు, నీవు ఇక్కడ ఇంకెక్కడైనా ఉండాలని అనుకుంటే, వానరులు ఈ రోజే త్వరగా కోటల్లోకి ప్రవేశించాలి.
అభార్యాః సహభార్యాశ్చ సన్త్యత్ర వనచారిణః। లుబ్ధేభ్యో విప్రలబ్ధేభ్యస్తేభ్యో నః సుమహద్భయమ్
ఇక్కడ అడవిలో భార్యలతో, భార్యలులేకుండా తిరిగే వారు ఉన్నారు. ఆ లోభులు, మోసగాళ్ల వల్ల మాకు చాలా భయం ఉంది.
అల్పాన్తరగతానాం తు శ్రుత్వా వచనమఙ్గనా। ఆత్మనః ప్రతిరూపం సా బభాషే చారుహాసినీ
చాలా దగ్గరగా ఉన్న ఆ స్త్రీ మాటలు విని, అందమైన నవ్వుతో ఉన్న ఆమె, తనకు తగినట్లు సమాధానం చెప్పింది.
పుత్రేణ మమ కిం కార్యం రాజ్యేనాపి కిమాత్మనా। కపిసింహే మహాభాగే తస్మిన్ భర్తరి నశ్యతి
నా కుమారుడితో నాకు ఏమి అవసరం? రాజ్యంతో నాకు ఏమి లాభం? వానరులలో సింహుడైన, మహాభాగుడైన నా భర్త పోయినప్పుడు ఇవన్నీ నాకెందుకు?
ఏవముక్త్వా ప్రదుద్రావ రుదతీ శోకమూర్చ్ఛితా। శిరశ్చోరశ్చ బాహుభ్యాం దుఃఖేన సమభిఘ్నతీ
ఇలా చెప్పి, ఆమె ఏడుస్తూ, దుఃఖంతో మూర్చిపోయి, తలని, ఛాతిని చేతులతో కొడుతూ పరుగెత్తింది.
సా వ్రజన్తీ దదర్శాథ పతిం నిపతితం భువి। హన్తారం దానవేన్ద్రాణాం సమరేష్వనివర్తినామ్
ఆమె వెళ్లుతూ, భూమిపై పడిపోయిన తన భర్తను చూసింది. యుద్ధంలో ఎప్పుడూ వెనక్కి తగ్గని, దానవేంద్రులను సంహరించిన వాడిని చూసింది.
క్షేప్తారం పర్వతేన్ద్రాణాం వజ్రాణామివ వాసవమ్। మహావాతసమావిష్టం మహామేఘౌఘనిఃస్వనమ్
పర్వతాలను వజ్రంలా విసిరే వాడు, ఇంద్రుని వలె, ఇప్పుడు గొప్ప గాలిలో చిక్కుకుని, పెద్ద మేఘాల గుంపులా గర్జిస్తున్నాడు.
శక్రతుల్యపరాక్రాన్తం వృష్ట్వేవోపరతం ఘనమ్। నర్దన్తం నర్దతాం భీమం శూరం శూరేణ పాతితమ్। శార్దూలేనామిషస్యార్థే మృగరాజమివాహతమ్
ఇంద్రునికి సమానమైన పరాక్రమం కలిగిన వానరాజు, ఇప్పుడు వానపాడు ఆగిపోయిన మేఘంలా నేలపై పడిపోయాడు. గర్జించే వారిలో భయంకరుడైన వీరుడు, మరొక వీరునిచేత పడగొట్టబడ్డాడు. మాంసం కోసం పులి చేతిలో పడిపోయిన సింహంలా అతడు చనిపోయాడు.
అర్చితం సర్వలోకస్య సపతాకం సవేదికమ్। నాగహేతోః సుపర్ణేన చైత్యమున్మథితం యథా
ప్రపంచమంతా గౌరవించిన, పతాకలు, వేదికలు ఉన్న దేవాలయం, నాగాన్ని కోసం గరుడుడు ధ్వంసం చేసినట్లు, అతడూ నాశనం చేయబడ్డాడు.
అవష్టభ్యావతిష్ఠన్తం దదర్శ ధనురూర్జితమ్। రామం రామానుజం చైవ భర్తుశ్చైవ తథానుజమ్
ఆమె ధనుస్సు పట్టుకున్న రాముని, రాముని తమ్ముడు లక్ష్మణుని, తన భర్తకు తమ్ముడైన వానరుని కూడా అక్కడ నిలబడి ఉన్నట్టు చూసింది.
తానతీత్య సమాసాద్య భర్తారం నిహతం రణే। సమీక్ష్య వ్యథితా భూమౌ సమ్భ్రాన్తా నిపపాత హ
వాళ్లను దాటి వెళ్లి, యుద్ధంలో చనిపోయిన తన భర్తను చేరుకుని చూసిన ఆమె, బాధతో భూమిపై అయోమయంగా కూలిపోయింది.
సుప్తేవ పునరుత్థాయ ఆర్యపుత్రేతి వాదినీ। రురోద సా పతిం దృష్ట్వా సంవీతం మృత్యుదామభిః
మళ్లీ నిద్రలేచినట్టు లేచి, 'ఆర్యపుత్రా!' అని పిలుస్తూ, మృత్యు పాశంలో చిక్కుకున్న తన భర్తను చూసి ఆమె కన్నీరు పెట్టింది.
తామవేక్ష్య తు సుగ్రీవః క్రోశన్తీం కురరీమివ। విషాదమగమత్ కష్టం దృష్ట్వా చాఙ్గదమాగతమ్
ఆమె గట్టిగా ఏడుస్తూ, కురరపక్షిలా అరుస్తున్న దృశ్యాన్ని చూసి, సుగ్రీవుడు తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. ఆ సమయంలో అంగదుడు కూడా అక్కడికి వచ్చినట్టు చూసి మరింత బాధపడ్డాడు.
thumb|వింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే వింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో ఇరవయ్యవ సర్గను వినండి.
రామచాపవిసృష్టేన శరేణాన్తకరేణ తమ్। దృష్ట్వా వినిహతం భూమౌ తారా తారాధిపాననా
రాముని విల్లు నుండి విడిచిన ప్రాణాంతక బాణంతో నేలపై పడిపోయిన, చంద్రుని వలెkan ముఖం కలిగిన వాలిని తార చూచింది.