తత్రాపి ఖలు మే దోషం కర్తుం నార్హసి రాఘవ। త్వం హి దృష్టార్థతత్త్వజ్ఞః ప్రజానాం చ హితే రతః। కార్యకారణసిద్ధౌ చ ప్రసన్నా బుద్ధిరవ్యయా
అందులోను నన్ను నిందించకూడదు, రాఘవా. నీవు విషయాన్ని స్పష్టంగా తెలుసుకునేవాడివి, ప్రజల మేలుకోసం కృషిచేసేవాడివి, నీ బుద్ధి స్పష్టంగా, మారని ధర్మంలో స్థిరంగా ఉంది.
మామప్యవగతం ధర్మాద్ వ్యతిక్రాన్తపురస్కృతమ్। ధర్మసంహితయా వాచా ధర్మజ్ఞ పరిపాలయ
నేను కూడా ఏదైనా ధర్మానికి విరుద్ధంగా, తెలిసి లేదా తెలియక చేసినట్లయితే, ఓ ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా, నీవు ధర్మబద్ధమైన మాటలతో నన్ను కాపాడాలి.
బాష్పసంరుద్ధకణ్ఠస్తు వాలీ సార్తరవః శనైః। ఉవాచ రామం సమ్ప్రేక్ష్య పఙ్కలగ్న ఇవ ద్విపః
కన్నీళ్లతో గొంతు నిండిపోయి, వాలీ బాధతో నిదానంగా అరుస్తూ, మట్టిలో ఇరుక్కున్న ఏనుగు లాగ రాముని చూస్తూ ఇలా అన్నాడు.
న చాత్మానమహం శోచే న తారాం నాపి బాన్ధవాన్। యథా పుత్రం గుణజ్యేష్ఠమఙ్గదం కనకాఙ్గదమ్
నేను నా కోసం, తార కోసం, బంధువుల కోసం అంతగా బాధపడటం లేదు. నా కుమారుడు, సద్గుణాల్లో ప్రథముడైన, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన అంగదుని కోసం ఎక్కువగా బాధపడుతున్నాను.
స మమాదర్శనాద్ దీనో బాల్యాత్ ప్రభృతి లాలితః। తటాక ఇవ పీతామ్బురుపశోషం గమిష్యతి
నన్ను చూడలేక, చిన్నప్పటి నుంచి ప్రేమగా పెంచిన వాడైన అతడు, నీళ్ళు తాగిన తరువాత పొడిగా మారే చెరువు లాగ, మెల్లగా క్షీణించిపోతాడు.
బాలశ్చాకృతబుద్ధిశ్చ ఏకపుత్రశ్చ మే ప్రియః। తారేయో రామ భవతా రక్షణీయో మహాబలః
అతడు ఇంకా చిన్నవాడు, బుద్ధి పూర్తిగా పెరగలేదు, నా ప్రియమైన ఏకైక కుమారుడు. తార కుమారుడైన ఆ మహాబలుడిని నీవు రక్షించాలి, రామా.
సుగ్రీవే చాఙ్గదే చైవ విధత్స్వ మతిముత్తమామ్। త్వం హి గోప్తా చ శాస్తా చ కార్యాకార్యవిధౌ స్థితః
సుగ్రీవునికీ, అంగదునికీ నీవు ఉత్తమమైన బుద్ధిని చూపించు. ఎందుకంటే, నీవే రక్షకుడవు, మార్గదర్శకుడవు, ఏది చేయాలో, చేయకూడదో స్పష్టంగా తెలిసినవాడవు.
యా తే నరపతే వృత్తిర్భరతే లక్ష్మణే చ యా। సుగ్రీవే చాఙ్గదే రాజంస్తాం చిన్తయితుమర్హసి
భరతుని, లక్ష్మణుని పట్ల నీవు చూపే ప్రవర్తనను, రాజా, సుగ్రీవుని, అంగదుని పట్ల కూడా అలాగే ఆలోచించాలి.
మద్దోషకృతదోషాం తాం యథా తారాం తపస్వినీమ్। సుగ్రీవో నావమన్యేత తథావస్థాతుమర్హసి
నా తప్పుల వల్ల నిందపడిన తారను ఎలా సుగ్రీవుడు తక్కువగా చూడకుండా చూసుకుంటాడో, అలాగే నీవు కూడా ఆ స్థితిలో ఉండాలి.
త్వయా హ్యనుగృహీతేన శక్యం రాజ్యముపాసితుమ్। త్వద్వశే వర్తమానేన తవ చిత్తానువర్తినా
నీ అనుగ్రహంతో, నీ ఇష్టానికి అనుగుణంగా, నీ మనసును అనుసరించేవాడైతే, రాజ్యాన్ని పాలించటం సాధ్యమే.
శక్యం దివం చార్జయితుం వసుధాం చాపి శాసితుమ్। త్వత్తోఽహం వధమాకాంక్షన్ వార్యమాణోఽపి తారయా
నీ మార్గదర్శనంతో స్వర్గాన్ని పొందటం, భూమిని పాలించటం సాధ్యమే. అయినా, తార నన్ను ఆపినప్పటికీ, నీ చేతిలో మరణాన్ని కోరాను.
సుగ్రీవేణ సహ భ్రాత్రా ద్వన్ద్వయుద్ధముపాగతః। ఇత్యుక్త్వా వానరో రామం విరరామ హరీశ్వరః
సుగ్రీవుడితో, నా అన్నతో, నేను ఒక్కొక్కరుగా యుద్ధానికి వచ్చాను. ఇలా చెప్పి, వానరుల అధిపతి రాముని ఎదుట మౌనంగా నిలిచాడు.
స తమాశ్వాసయద్ రామో వాలినం వ్యక్తదర్శనమ్। సాధుసమ్మతయా వాచా ధర్మతత్త్వార్థయుక్తయా
ఆ తరువాత రాముడు, ధర్మబోధతో కూడిన, మంచివారు మెచ్చే మాటలతో, స్పష్టమైన దృష్టి కలిగిన వాలిని ఓదార్చాడు.
న సంతాపస్త్వయా కార్య ఏతదర్థం ప్లవఙ్గమ। న వయం భవతా చిన్త్యా నాప్యాత్మా హరిసత్తమ। వయం భవద్విశేషేణ ధర్మతః కృతనిశ్చయాః
ఈ కారణంగా నీవు మనస్తాపం చెందకూడదు, వానరా. మేము నీకు బాధ కలిగించదగినవారు కాదు, నీవు కూడా నీ గురించి విచారించకూడదు. ఈ విషయంలో మేము ధర్మబద్ధంగా నిర్ణయం తీసుకున్నాము.
దణ్డ్యే యః పాతయేద్ దణ్డం దణ్డ్యో యశ్చాపి దణ్డ్యతే। కార్యకారణసిద్ధార్థావుభౌ తౌ నావసీదతః
తప్పు చేసినవాడికి శిక్ష విధించేవాడైనా, శిక్ష పొందేవాడైనా, పని కారణం నెరవేరిన తరువాత ఇద్దరూ విచారించకూడదు.
తద్ భవాన్ దణ్డసంయోగాదస్మాద్ విగతకల్మషః। గతః స్వాం ప్రకృతిం ధర్మ్యాం దణ్డదిష్టేన వర్త్మనా
కాబట్టి, ఈ శిక్షను పొందినవాడవై, నీవు పాపం నుండి విముక్తుడవయ్యావు. ధర్మమార్గంలో నీ సహజ స్వరూపాన్ని పొందావు.
త్యజ శోకం చ మోహం చ భయం చ హృదయే స్థితమ్। త్వయా విధానం హర్యగ్ర్య న శక్యమతివర్తితుమ్
బాధను, మాయను, హృదయంలో ఉన్న భయాన్ని వదిలిపెట్టు. వానరులలో శ్రేష్ఠుడా, నీకు విధించిన విధిని అధిగమించటం సాధ్యం కాదు.
యథా త్వయ్యఙ్గదో నిత్యం వర్తతే వానరేశ్వర। తథా వర్తేత సుగ్రీవే మయి చాపి న సంశయః
ఎలా అంగదుడు ఎప్పుడూ నీకు విధేయుడిగా ఉంటాడో, వానరుల అధిపతీ, అలాగే సుగ్రీవుడు కూడా నాకూ విధేయుడిగా ఉండాలి — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
స తస్య వాక్యం మధురం మహాత్మనః సమాహితం ధర్మపథానువర్తితమ్। నిశమ్య రామస్య రణావమర్దినో వచః సుయుక్తం నిజగాద వానరః
మహాత్ముడైన రాముని మధురమైన, ఆలోచనతో కూడిన, ధర్మమార్గాన్ని సూచించే మాటలు విని, యుద్ధ నైపుణ్యం కలిగిన వానరుడు, మంచి మాటలు పలికాడు.
శరాభితప్తేన విచేతసా మయా ప్రభాషితస్త్వం యదజానతా విభో। ఇదం మహేన్ద్రోపమభీమవిక్రమ ప్రసాదితస్త్వం క్షమ మే నరేశ్వర
బాణాలతో బాధపడుతూ, తెలియకుండానే నేను నీతో మాట్లాడినప్పుడు, మహేంద్రునితో సమానమైన శక్తి, భయంకరమైన వీరత్వం ఉన్న రాజా, నీవు నన్ను క్షమించావు. దయచేసి నన్ను క్షమించు.
thumb|ఏకోనవింశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ఏకోనవింశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని కిష్కింధా కాండలో, పంతొమ్మిదవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
స వానరమహారాజః శయానః శరపీడితః। ప్రత్యుక్తో హేతుమద్వాక్యైర్నోత్తరం ప్రత్యపద్యత
ఆ వానరుల మహారాజు, బాణాల వల్ల గాయపడి పడుకున్నాడు. వివేకంతో కూడిన మాటలు వినిపించినా, అతను సమాధానం ఇవ్వలేదు.
అశ్మభిః పరిభిన్నాఙ్గః పాదపైరాహతో భృశమ్। రామబాణేన చాక్రాన్తో జీవితాన్తే ముమోహ సః
రాళ్లతో అవయవాలు విరిగిపోయి, చెట్లతో తీవ్రంగా కొట్టబడి, రాముని బాణాల దెబ్బతో, ప్రాణాంతంలో ఉన్న వాడు, స్పృహ కోల్పోయాడు.
తం భార్యా బాణమోక్షేణ రామదత్తేన సంయుగే। హతం ప్లవగశార్దూలం తారా శుశ్రావ వాలినమ్
యుద్ధంలో రాముని బాణంతో తన భర్త, వానరులలో సింహుడైన వాలిని హతమయ్యాడని తార విన్నది.
సా సపుత్రాప్రియం శ్రుత్వా వధం భర్తుః సుదారుణమ్। నిష్పపాత భృశం తస్మాదుద్విగ్నా గిరికన్దరాత్
ఆమె తన కుమారుడితో కలిసి, ప్రియమైన భర్తను క్రూరంగా చంపబడ్డాడని విని, తీవ్రంగా కలతచెందింది. వెంటనే ఆ పర్వత గుహ నుండి బయటకు పరుగెత్తింది.
యే త్వఙ్గదపరీవారా వానరా హి మహాబలాః। తే సకార్ముకమాలోక్య రామం త్రస్తాః ప్రదుద్రువుః
అంగదునికి తోడుగా ఉన్న మహాబలమైన వానరులు, రాముడు విల్లు పట్టుకుని ఉన్నాడని చూసి భయంతో అన్ని దిశలకూ పరుగెత్తారు.
సా దదర్శ తతస్త్రస్తాన్ హరీనాపతతో ద్రుతమ్। యూథాదేవ పరిభ్రష్టాన్ మృగాన్ నిహతయూథపాన్
ఆమె, భయంతో పరుగెడుతున్న వానరులను చూసింది. తమ గుంపు నాయకుడు చనిపోయినట్లుగా, ఆ వానరులు కూడా గుంపు నుండి విడిపడి, జంతువుల్లా పరుగెడుతూ కనిపించారు.
తానువాచ సమాసాద్య దుఃఖితాన్ దుఃఖితా సతీ। రామవిత్రాసితాన్ సర్వాననుబద్ధానివేషుభిః
ఆమె కూడా దుఃఖంతో, దుఃఖంలో ఉన్న ఆ వానరులను దగ్గరగా వెళ్లి, రాముని బాణాలకు భయపడి పారిపోతున్న వారందరినీ ఉద్దేశించి ఇలా అడిగింది.
వానరా రాజసింహస్య యస్య యూయం పురఃసరాః। తం విహాయ సువిత్రస్తాః కస్మాద్ ద్రవత దుర్గతాః
మీరు రాజులలో సింహమైన వానరుని అనుచరులు. అలాంటప్పుడు ఆయనను వదిలేసి, భయంతో, దుఃఖంతో ఎందుకు పరుగెడుతున్నారు?
రాజ్యహేతోః స చేద్ భ్రాతా భ్రాత్రా క్రూరేణ పాతితః। రామేణ ప్రహితైర్దూరాన్మార్గణైర్దూరపాతిభిః
పాలన కోసం ఒక అన్నను, మరొక అన్నే క్రూరంగా రాముని దూరంగా నుంచి పంపిన బాణాలతో చంపాడని అయితే—