న్యస్తాం సాగరతోయే వా పాతాలే వాపి మైథిలీమ్। ఆనయేయం తవాదేశాచ్ఛ్వేతామశ్వతరీమివ
మైతిలిని సముద్రంలో అయినా, పాతాళంలో అయినా పెట్టినా, నువ్వు చెప్పగానే, తెల్ల ఎద్దును తెచ్చినట్టు, ఆమెను నీ వద్దకు తీసుకొచ్చేవాడిని.
యుక్తం యత్ప్రాప్నుయాద్ రాజ్యం సుగ్రీవః స్వర్గతే మయి। అయుక్తం యదధర్మేణ త్వయాహం నిహతో రణే
నేను స్వర్గానికి వెళ్లిన తర్వాత సుగ్రీవుడు రాజ్యాన్ని పొందడం సమంజసం. కానీ నీవు ధర్మానికి విరుద్ధంగా నన్ను యుద్ధంలో చంపినది అన్యాయం.
కామమేవంవిధో లోకః కాలేన వినియుజ్యతే। క్షమం చేద్భవతా ప్రాప్తముత్తరం సాధు చిన్త్యతామ్
ఈ లోకం కాలచక్రానికి లోబడి ఇలాంటి విధిని అనుభవించాల్సిందే. అయినా, నీకు ఏమైనా సమర్థన ఉంటే, సరైన సమాధానం గురించి బాగా ఆలోచించు.
ఇత్యేవముక్త్వా పరిశుష్కవక్త్రః శరాభిఘాతాద్ వ్యథితో మహాత్మా। సమీక్ష్య రామం రవిసంనికాశం తూష్ణీం బభౌ వానరరాజసూనుః
ఇలా చెప్పి, బాణం తగిలిన బాధతో నోరు ఎండిపోయి, మహాత్ముడైన వానరరాజు కుమారుడు, సూర్యునిలా ప్రకాశించే రాముడిని చూసి మౌనంగా నిలిచిపోయాడు.
thumb|అష్టాదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే అష్టాదశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో పదహారవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
ఇత్యుక్తః ప్రశ్రితం వాక్యం ధర్మార్థసహితం హితమ్। పరుషం వాలినా రామో నిహతేన విచేతసా
వాలీ మరణించేటప్పుడు, ధర్మార్థాలతో కూడిన, శ్రద్ధతో చెప్పిన మాటలు రాముడికి కఠినంగా అనిపించినా, రాముడు మౌనంగా నిలిచాడు.
తం నిష్ప్రభమివాదిత్యం ముక్తతోయమివామ్బుదమ్। ఉక్తవాక్యం హరిశ్రేష్ఠముపశాన్తమివానలమ్
ఆ హరిశ్రేష్ఠుడు, కాంతి కోల్పోయిన సూర్యుడిలా, నీరు లేని మేఘంలా, మగ్గిపోయిన అగ్నిలా కనిపించాడు.
ధర్మార్థగుణసమ్పన్నం హరీశ్వరమనుత్తమమ్। అధిక్షిప్తస్తదా రామః పశ్చాద్ వాలినమబ్రవీత్
ఆ సమయంలో, ధర్మం, ధనం, మంచి లక్షణాలతో ఉన్న వానరాధిపతిని నిందించగా, రాముడు వెంటనే వాలీతో మాట్లాడాడు.
ధర్మమర్థం చ కామం చ సమయం చాపి లౌకికమ్। అవిజ్ఞాయ కథం బాల్యాన్మామిహాద్య విగర్హసే
ధర్మం, అర్థం, కామం, లోకంలో నడిపే ఆచారాలు కూడా తెలుసుకోకుండా, నీవు బాలిష్టత వల్ల నన్ను ఇక్కడ ఎందుకు నిందిస్తున్నావు?
అపృష్ట్వా బుద్ధిసమ్పన్నాన్ వృద్ధానాచార్యసమ్మతాన్। సౌమ్య వానరచాపల్యాత్ త్వం మాం వక్తుమిహేచ్ఛసి
మంచి జ్ఞానం ఉన్న వృద్ధులను, గురువులు మెచ్చినవారిని అడగకుండా, వానర స్వభావంతో నీవు నాతో మాట్లాడాలని ఇక్కడ ప్రయత్నిస్తున్నావు.
ఇక్ష్వాకూణామియం భూమిః సశైలవనకాననా। మృగపక్షిమనుష్యాణాం నిగ్రహానుగ్రహేష్వపి
ఈ ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన భూమి, పర్వతాలు, అడవులు, వనాలు, జంతువులు, పక్షులు, మనుషులందరికీ రక్షణకూ, శిక్షకూ ఉంది.
తాం పాలయతి ధర్మాత్మా భరతః సత్యవానృజుః। ధర్మకామార్థతత్త్వజ్ఞో నిగ్రహానుగ్రహే రతః
ఆ భూమిని ధర్మాత్ముడైన, సత్యవంతుడైన, నేరుగా ఉండే భరతుడు, ధర్మం, కామం, అర్థం తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, శిక్షలోనూ, దయలోనూ ఆనందించే వాడు, రక్షిస్తున్నాడు.
నయశ్చ వినయశ్చోభౌ యస్మిన్ సత్యం చ సుస్థితమ్। విక్రమశ్చ యథా దృష్టః స రాజా దేశకాలవిత్
ఆయనలో నయం, వినయం రెండూ ఉన్నాయి. సత్యం బలంగా ఉంది. ఆయన ధైర్యవంతుడు, సమయం, స్థలాన్ని తెలిసిన రాజు.
తస్య ధర్మకృతాదేశా వయమన్యే చ పార్థివాః। చరామో వసుధాం కృత్స్నాం ధర్మసంతానమిచ్ఛవః
ఆ ధర్మాన్ని పాటించే భరతుని ఆజ్ఞతో, మేము, ఇతర రాజులు, ధర్మాన్ని నిలబెట్టాలని కోరుతూ, భూమంతా సంచరిస్తున్నాము.
తస్మిన్ నృపతిశార్దూలే భరతే ధర్మవత్సలే। పాలయత్యఖిలాం పృథ్వీం కశ్చరేద్ ధర్మవిప్రియమ్
రాజులలో సింహుడైన, ధర్మాన్ని ప్రేమించే భరతుడు భూమంతా పాలిస్తున్నప్పుడు, ఎవరు ధర్మానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించగలరు?
తే వయం మార్గవిభ్రష్టం స్వధర్మే పరమే స్థితాః। భరతాజ్ఞాం పురస్కృత్య నిగృహ్ణీమో యథావిధి
మేము మా స్వధర్మంలో నిలబడినవాళ్ళం. మార్గం తప్పినవారిని భరతుని ఆజ్ఞను ముందుంచుకొని, విధిగా నియంత్రిస్తున్నాము.
త్వం తు సంక్లిష్టధర్మశ్చ కర్మణా చ విగర్హితః। కామతన్త్రప్రధానశ్చ న స్థితో రాజవర్త్మని
కానీ నీవు ధర్మంలో లోపం కలిగినవాడివి, పనిలో నిందించదగినవాడివి, కోరికలకు లోబడి, రాజధర్మాన్ని పాటించని వాడివి.
జ్యేష్ఠో భ్రాతా పితా వాపి యశ్చ విద్యాం ప్రయచ్ఛతి। త్రయస్తే పితరో జ్ఞేయా ధర్మే చ పథి వర్తినః
పెద్ద అన్నయ్య, తండ్రి, విద్య ఇచ్చే గురువు—ఈ ముగ్గురిని ధర్మ మార్గంలో నడిచేవారు తండ్రులుగా భావించాలి.
యవీయానాత్మనః పుత్రః శిష్యశ్చాపి గుణోదితః। పుత్రవత్తే త్రయశ్చిన్త్యా ధర్మశ్చైవాత్ర కారణమ్
తక్కువ వయసున్న కుమారుడు, మంచి లక్షణాలు ఉన్న శిష్యుడు—ఈ ముగ్గురిని కుమారుల్లా భావించాలి. దీనికి కారణం ధర్మమే.
సూక్ష్మః పరమదుర్జ్ఞేయః సతాం ధర్మః ప్లవఙ్గమ। హృదిస్థః సర్వభూతానామాత్మా వేద శుభాశుభమ్
ధర్మం మంచి మనుషులలో చాలా సూక్ష్మంగా, గ్రహించడానికి కష్టంగా ఉంటుంది, ఓ వానరా. ప్రతి జీవిలో హృదయంలో ఉన్న ఆత్మ, మంచి చెడును తెలుసుకుంటుంది.
చపలశ్చపలైః సార్ధం వానరైరకృతాత్మభిః। జాత్యన్ధ ఇవ జాత్యన్ధైర్మన్త్రయన్ ప్రేక్షసే ను కిమ్
నీవు కూడా చంచలుడివై, ఆత్మ నియంత్రణ లేని చంచలమైన వానరులతో కలిసి, జన్మతోనే అంధుడైనవాడు మరొక అంధుల మధ్యలో ఆలోచించడంలా, నీవు ఇలా ఆలోచించడం ఎందుకు?
అహం తు వ్యక్తతామస్య వచనస్య బ్రవీమి తే। నహి మాం కేవలం రోషాత్ త్వం విగర్హితుమర్హసి
నేను నీకు స్పష్టమైన సత్యమైన మాటలు చెబుతున్నాను; కేవలం కోపంతో నన్ను నిందించకూడదు.
అస్య త్వం ధరమాణస్య సుగ్రీవస్య మహాత్మనః। రుమాయాం వర్తసే కామాత్ స్నుషాయాం పాపకర్మకృత్
ఈ మహాత్ముడైన సుగ్రీవుడు బ్రతికుండగానే, నీవు రూమపై కామంతో, పాపకార్యం చేసి, నీ కోడలిని తాకినావు.
తద్ వ్యతీతస్య తే ధర్మాత్ కామవృత్తస్య వానర। భ్రాతృభార్యాభిమర్శేఽస్మిన్ దణ్డోఽయం ప్రతిపాదితః
కాబట్టి, నీలో ధర్మం దాటి, కామానికి లోనై, అన్న భార్యను తాకినందుకు ఈ శిక్ష విధించబడింది.
నహి లోకవిరుద్ధస్య లోకవృత్తాదపేయుషః। దణ్డాదన్యత్ర పశ్యామి నిగ్రహం హరియూథప
ప్రపంచానికి విరుద్ధంగా, సాంప్రదాయాన్ని వదిలిపెట్టి ప్రవర్తించే వాడికి, వేరే నియంత్రణ ఏదీ లేదని, శిక్ష తప్ప మరొకటి కనిపించదు, ఓ వానరాధిపతీ!
న చ తే మర్షయే పాపం క్షత్రియోఽహం కులోద్గతః। ఔరసీం భగినీం వాపి భార్యాం వాప్యనుజస్య యః
నేను కులంలో పుట్టిన క్షత్రియుడిని, నీ పాపాన్ని సహించను — ఎవరు తన తండ్రి సోదరి, లేదా సహోదరి, లేదా తమ్ముడి భార్యను కామంతో తాకినా, అది సహించదగినది కాదు.
ప్రచరేత నరః కామాత్ తస్య దణ్డో వధః స్మృతః। భరతస్తు మహీపాలో వయం త్వాదేశవర్తినః
ఏ మనిషైనా కామంతో అలాంటి స్త్రీని తాకితే, అతనికి మరణమే శిక్షగా చెప్పబడింది; అయినా, భరతుడు రాజు, మేము ఆయన ఆజ్ఞ ప్రకారం నడుస్తున్నాము.
త్వం చ ధర్మాదతిక్రాన్తః కథం శక్యముపేక్షితుమ్। గురుధర్మవ్యతిక్రాన్తం ప్రాజ్ఞో ధర్మేణ పాలయన్
నీవు ధర్మాన్ని దాటి పోయినప్పుడు, జ్ఞానమున్నవాడు, ధర్మాన్ని పాటించేవాడు, పెద్దవారికి చేయాల్సిన ధర్మాన్ని ఉల్లంఘించినప్పుడు ఎలా ఊహించగలడు?
భరతః కామయుక్తానాం నిగ్రహే పర్యవస్థితః। వయం తు భరతాదేశావధిం కృత్వా హరీశ్వర। త్వద్విధాన్ భిన్నమర్యాదాన్ నిగ్రహీతుం వ్యవస్థితాః
భరతుడు కామానికి లోనైనవారిని నియంత్రించడంలో నిశ్చయంగా ఉన్నాడు; మేము, ఓ వానరాధిపతీ, భరతుని ఆజ్ఞ మేరకు, నీలాంటి నియమాలు దాటి పోయినవారిని నియంత్రించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నాము.
సుగ్రీవేణ చ మే సఖ్యం లక్ష్మణేన యథా తథా। దారరాజ్యనిమిత్తం చ నిఃశ్రేయస్కరః స మే
సుగ్రీవుడితో నాకు ఉన్న స్నేహం, లక్ష్మణుడితో ఉన్నదానిలానే ఉంది; అతని భార్య, రాజ్యం కోసం నేను చేసినది నాకు మేలే.