తారయా వాక్యముక్తోఽహం సత్యం సర్వజ్ఞయా హితమ్। తదతిక్రమ్య మోహేన కాలస్య వశమాగతః
సత్యంగా, మేలు కోరుతూ, అన్నీ తెలిసిన తార నా చెవిలో చెప్పింది. కానీ మాయలో పడి, కాలచక్రానికి లోనైపోయాను.
త్వయా నాథేన కాకుత్స్థ న సనాథా వసుంధరా। ప్రమదా శీలసమ్పూర్ణా పత్యేవ చ విధర్మణా
కాకుత్స్థుడా, నీవు రక్షకుడిగా ఉన్నా ఈ భూమికి నిజంగా రక్షణ లేదు — అది మంచి లక్షణాలున్న భార్యకు అనర్హమైన భర్త ఉన్నట్లే.
శఠో నైకృతికః క్షుద్రో మిథ్యాప్రశ్రితమానసః। కథం దశరథేన త్వం జాతః పాపో మహాత్మనా
మోసగాడు, ద్రోహి, నీచుడు, అబద్ధంగా వినయంగా నటించేవాడివి — మహాత్ముడైన దశరథునికి నీవు ఎలా పుట్టావు?
ఛిన్నచారిత్ర్యకక్ష్యేణ సతాం ధర్మాతివర్తినా। త్యక్తధర్మాఙ్కుశేనాహం నిహతో రామహస్తినా
మంచి నడవడికి హద్దులు దాటి, సజ్జనుల ధర్మాన్ని ఉల్లంఘించి, ధర్మాన్ని వదిలేసిన రామహస్తి చేత నేను చంపబడ్డాను.
అశుభం చాప్యయుక్తం చ సతాం చైవ విగర్హితమ్। వక్ష్యసే చేదృశం కృత్వా సద్భిః సహ సమాగతః
ఇలాంటి అనుచితమైన, అశుభమైన, సజ్జనులు నిందించే పనిని చేసి, మంచి వాళ్ల మధ్య నీవు ఏమి చెప్పగలవు?
ఉదాసీనేషు యోఽస్మాసు విక్రమోఽయం ప్రకాశితః। అపకారిషు తే రామ నైవం పశ్యామి విక్రమమ్
రామా, మేము నిష్పక్షపాతంగా ఉన్నప్పుడు నీవు చూపిన వీరత్వాన్ని, నిన్ను బాధించినవాళ్లపై మాత్రం నేను చూడలేదు.
దృశ్యమానస్తు యుధ్యేథా మయా యుధి నృపాత్మజ। అద్య వైవస్వతం దేవం పశ్యేస్త్వం నిహతో మయా
రాజకుమారా, నన్ను ఎదురుగా చూసి యుద్ధం చేసుంటే, నీవు నన్ను చేతిలో చంపబడి ఈ రోజు వైవస్వతధర్మరాజును చూసేవాడివి.
త్వయాదృశ్యేన తు రణే నిహతోఽహం దురాసదః। ప్రసుప్తః పన్నగేనైవ నరః పాపవశం గతః
కానీ, నీవు కనబడకుండా యుద్ధంలో నన్ను చంపావు. ఇది నిద్రలో ఉన్న మనిషిని పాము కాటు వేసినట్టే, పాపానికి లోనైపోయినవాడిలా.
సుగ్రీవప్రియకామేన యదహం నిహతస్త్వయా। మామేవ యది పూర్వం త్వమేతదర్థమచోదయః। మైథిలీమహమేకాహ్నా తవ చానీతవాన్ భవేః
సుగ్రీవుడి కోసం నన్ను చంపినదీ నీ ప్రేమ వల్ల అయితే, ముందుగా నీ ఉద్దేశాన్ని నాకు చెప్పాల్సింది. ఒక్క రోజులోనే మైతిలిని నీకు తీసుకొచ్చేవాడిని.
రాక్షసం చ దురాత్మానం తవ భార్యాపహారిణమ్। కణ్ఠే బద్ధ్వా ప్రదద్యాం తేఽనిహతం రావణం రణే
నీ భార్యను అపహరించిన దుష్ట రాక్షసుడైన రావణుడిని, యుద్ధంలో చంపకుండా, గొంతులో కట్టి నీకు అప్పగించేవాడిని.
న్యస్తాం సాగరతోయే వా పాతాలే వాపి మైథిలీమ్। ఆనయేయం తవాదేశాచ్ఛ్వేతామశ్వతరీమివ
మైతిలిని సముద్రంలో అయినా, పాతాళంలో అయినా పెట్టినా, నువ్వు చెప్పగానే, తెల్ల ఎద్దును తెచ్చినట్టు, ఆమెను నీ వద్దకు తీసుకొచ్చేవాడిని.
యుక్తం యత్ప్రాప్నుయాద్ రాజ్యం సుగ్రీవః స్వర్గతే మయి। అయుక్తం యదధర్మేణ త్వయాహం నిహతో రణే
నేను స్వర్గానికి వెళ్లిన తర్వాత సుగ్రీవుడు రాజ్యాన్ని పొందడం సమంజసం. కానీ నీవు ధర్మానికి విరుద్ధంగా నన్ను యుద్ధంలో చంపినది అన్యాయం.
కామమేవంవిధో లోకః కాలేన వినియుజ్యతే। క్షమం చేద్భవతా ప్రాప్తముత్తరం సాధు చిన్త్యతామ్
ఈ లోకం కాలచక్రానికి లోబడి ఇలాంటి విధిని అనుభవించాల్సిందే. అయినా, నీకు ఏమైనా సమర్థన ఉంటే, సరైన సమాధానం గురించి బాగా ఆలోచించు.
ఇత్యేవముక్త్వా పరిశుష్కవక్త్రః శరాభిఘాతాద్ వ్యథితో మహాత్మా। సమీక్ష్య రామం రవిసంనికాశం తూష్ణీం బభౌ వానరరాజసూనుః
ఇలా చెప్పి, బాణం తగిలిన బాధతో నోరు ఎండిపోయి, మహాత్ముడైన వానరరాజు కుమారుడు, సూర్యునిలా ప్రకాశించే రాముడిని చూసి మౌనంగా నిలిచిపోయాడు.
thumb|అష్టాదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే అష్టాదశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో పదహారవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
ఇత్యుక్తః ప్రశ్రితం వాక్యం ధర్మార్థసహితం హితమ్। పరుషం వాలినా రామో నిహతేన విచేతసా
వాలీ మరణించేటప్పుడు, ధర్మార్థాలతో కూడిన, శ్రద్ధతో చెప్పిన మాటలు రాముడికి కఠినంగా అనిపించినా, రాముడు మౌనంగా నిలిచాడు.
తం నిష్ప్రభమివాదిత్యం ముక్తతోయమివామ్బుదమ్। ఉక్తవాక్యం హరిశ్రేష్ఠముపశాన్తమివానలమ్
ఆ హరిశ్రేష్ఠుడు, కాంతి కోల్పోయిన సూర్యుడిలా, నీరు లేని మేఘంలా, మగ్గిపోయిన అగ్నిలా కనిపించాడు.
ధర్మార్థగుణసమ్పన్నం హరీశ్వరమనుత్తమమ్। అధిక్షిప్తస్తదా రామః పశ్చాద్ వాలినమబ్రవీత్
ఆ సమయంలో, ధర్మం, ధనం, మంచి లక్షణాలతో ఉన్న వానరాధిపతిని నిందించగా, రాముడు వెంటనే వాలీతో మాట్లాడాడు.
ధర్మమర్థం చ కామం చ సమయం చాపి లౌకికమ్। అవిజ్ఞాయ కథం బాల్యాన్మామిహాద్య విగర్హసే
ధర్మం, అర్థం, కామం, లోకంలో నడిపే ఆచారాలు కూడా తెలుసుకోకుండా, నీవు బాలిష్టత వల్ల నన్ను ఇక్కడ ఎందుకు నిందిస్తున్నావు?
అపృష్ట్వా బుద్ధిసమ్పన్నాన్ వృద్ధానాచార్యసమ్మతాన్। సౌమ్య వానరచాపల్యాత్ త్వం మాం వక్తుమిహేచ్ఛసి
మంచి జ్ఞానం ఉన్న వృద్ధులను, గురువులు మెచ్చినవారిని అడగకుండా, వానర స్వభావంతో నీవు నాతో మాట్లాడాలని ఇక్కడ ప్రయత్నిస్తున్నావు.
ఇక్ష్వాకూణామియం భూమిః సశైలవనకాననా। మృగపక్షిమనుష్యాణాం నిగ్రహానుగ్రహేష్వపి
ఈ ఇక్ష్వాకు వంశానికి చెందిన భూమి, పర్వతాలు, అడవులు, వనాలు, జంతువులు, పక్షులు, మనుషులందరికీ రక్షణకూ, శిక్షకూ ఉంది.
తాం పాలయతి ధర్మాత్మా భరతః సత్యవానృజుః। ధర్మకామార్థతత్త్వజ్ఞో నిగ్రహానుగ్రహే రతః
ఆ భూమిని ధర్మాత్ముడైన, సత్యవంతుడైన, నేరుగా ఉండే భరతుడు, ధర్మం, కామం, అర్థం తత్వాన్ని తెలిసినవాడు, శిక్షలోనూ, దయలోనూ ఆనందించే వాడు, రక్షిస్తున్నాడు.
నయశ్చ వినయశ్చోభౌ యస్మిన్ సత్యం చ సుస్థితమ్। విక్రమశ్చ యథా దృష్టః స రాజా దేశకాలవిత్
ఆయనలో నయం, వినయం రెండూ ఉన్నాయి. సత్యం బలంగా ఉంది. ఆయన ధైర్యవంతుడు, సమయం, స్థలాన్ని తెలిసిన రాజు.
తస్య ధర్మకృతాదేశా వయమన్యే చ పార్థివాః। చరామో వసుధాం కృత్స్నాం ధర్మసంతానమిచ్ఛవః
ఆ ధర్మాన్ని పాటించే భరతుని ఆజ్ఞతో, మేము, ఇతర రాజులు, ధర్మాన్ని నిలబెట్టాలని కోరుతూ, భూమంతా సంచరిస్తున్నాము.
తస్మిన్ నృపతిశార్దూలే భరతే ధర్మవత్సలే। పాలయత్యఖిలాం పృథ్వీం కశ్చరేద్ ధర్మవిప్రియమ్
రాజులలో సింహుడైన, ధర్మాన్ని ప్రేమించే భరతుడు భూమంతా పాలిస్తున్నప్పుడు, ఎవరు ధర్మానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తించగలరు?
తే వయం మార్గవిభ్రష్టం స్వధర్మే పరమే స్థితాః। భరతాజ్ఞాం పురస్కృత్య నిగృహ్ణీమో యథావిధి
మేము మా స్వధర్మంలో నిలబడినవాళ్ళం. మార్గం తప్పినవారిని భరతుని ఆజ్ఞను ముందుంచుకొని, విధిగా నియంత్రిస్తున్నాము.
త్వం తు సంక్లిష్టధర్మశ్చ కర్మణా చ విగర్హితః। కామతన్త్రప్రధానశ్చ న స్థితో రాజవర్త్మని
కానీ నీవు ధర్మంలో లోపం కలిగినవాడివి, పనిలో నిందించదగినవాడివి, కోరికలకు లోబడి, రాజధర్మాన్ని పాటించని వాడివి.
జ్యేష్ఠో భ్రాతా పితా వాపి యశ్చ విద్యాం ప్రయచ్ఛతి। త్రయస్తే పితరో జ్ఞేయా ధర్మే చ పథి వర్తినః
పెద్ద అన్నయ్య, తండ్రి, విద్య ఇచ్చే గురువు—ఈ ముగ్గురిని ధర్మ మార్గంలో నడిచేవారు తండ్రులుగా భావించాలి.
యవీయానాత్మనః పుత్రః శిష్యశ్చాపి గుణోదితః। పుత్రవత్తే త్రయశ్చిన్త్యా ధర్మశ్చైవాత్ర కారణమ్
తక్కువ వయసున్న కుమారుడు, మంచి లక్షణాలు ఉన్న శిష్యుడు—ఈ ముగ్గురిని కుమారుల్లా భావించాలి. దీనికి కారణం ధర్మమే.
సూక్ష్మః పరమదుర్జ్ఞేయః సతాం ధర్మః ప్లవఙ్గమ। హృదిస్థః సర్వభూతానామాత్మా వేద శుభాశుభమ్
ధర్మం మంచి మనుషులలో చాలా సూక్ష్మంగా, గ్రహించడానికి కష్టంగా ఉంటుంది, ఓ వానరా. ప్రతి జీవిలో హృదయంలో ఉన్న ఆత్మ, మంచి చెడును తెలుసుకుంటుంది.