భూమిర్హిరణ్యం రూపం చ విగ్రహే కారణాని చ। తత్ర కస్తే వనే లోభో మదీయేషు ఫలేషు వా
భూమి, బంగారం, స్త్రీలు, కలహానికి కారణాలు — ఇవే ఆశకు మూలాలు. నా అడవి పండ్లలో నీకు ఏ ఆశ ఉండగలదు?
నయశ్చ వినయశ్చోభౌ నిగ్రహానుగ్రహావపి। రాజవృత్తిరసంకీర్ణా న నృపాః కామవృత్తయః
నయమార్గం, వినయం, శిక్ష, దయ — ఇవన్నీ రాజు కర్తవ్యాలు. రాజధర్మం కలుషితం కాదు; రాజులు కేవలం కోరికతో ప్రవర్తించరు.
త్వం తు కామప్రధానశ్చ కోపనశ్చానవస్థితః। రాజవృత్తేషు సంకీర్ణః శరాసనపరాయణః
కానీ నువ్వు కోరికలకు లోబడి, కోపంతో ఉండి, స్థిరంగా లేని వాడివి. నీ రాజధర్మం కలుషితమై, బాణం, విల్లు మీదే మనసు పెట్టుకున్నావు.
న తేఽస్త్యపచితిర్ధర్మే నార్థే బుద్ధిరవస్థితా। ఇన్ద్రియైః కామవృత్తః సన్ కృష్యసే మనుజేశ్వర
నీకు ధర్మంపై గౌరవం లేదు, ధనంపై మనస్సు నిలబడలేదు. ఇంద్రియాలకు, కోరికలకు లోబడి, నీవు మానవుల పాలకుడవైనా, మార్గం తప్పుతున్నావు.
హత్వా బాణేన కాకుత్స్థ మామిహానపరాధినమ్। కిం వక్ష్యసి సతాం మధ్యే కర్మ కృత్వా జుగుప్సితమ్
నిర్దోషుడనైన నన్ను బాణంతో చంపిన తర్వాత, కౌసల్యానందన, నీలాంటి ధర్మవంతుల మధ్య నీవు ఇలా నీచమైన పని చేసి ఏమి చెప్పగలవు?
రాజహా బ్రహ్మహా గోఘ్నశ్చోరః ప్రాణివధే రతః। నాస్తికః పరివేత్తా చ సర్వే నిరయగామినః
రాజహంతకుడు, బ్రాహ్మణహంతకుడు, ఆవును చంపేవాడు, దొంగ, ప్రాణులను హింసించేవాడు, దేవుడిని నమ్మని వాడు, పరస్త్రీతో సంబంధం పెట్టుకునేవాడు — వీరందరూ నరకానికి పోతారు.
సూచకశ్చ కదర్యశ్చ మిత్రఘ్నో గురుతల్పగః। లోకం పాపాత్మనామేతే గచ్ఛన్తే నాత్ర సంశయః
పొగడుడు, దురాశపడి దాచుకునేవాడు, స్నేహితుడిని మోసం చేసేవాడు, గురుపత్నిని తాకినవాడు — ఇలాంటి పాపాత్ములు నాశనానికి గురవుతారు, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అధార్యం చర్మ మే సద్భీ రోమాణ్యస్థి చ వర్జితమ్। అభక్ష్యాణి చ మాంసాని త్వద్విధైర్ధర్మచారిభిః
ధర్మాన్ని పాటించే మంచి వాళ్లు నా చర్మాన్ని, రోమాలను, ఎముకలను స్వీకరించరు; నీలాంటి వారు నా మాంసాన్ని తినరు కూడా.
పఞ్చ పఞ్చనఖా భక్ష్యా బ్రహ్మక్షత్రేణ రాఘవ। శల్యకః శ్వావిధో గోధా శశః కూర్మశ్చ పఞ్చమః
ఓ రాఘవ, బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు ఐదు రకాల పంజాలున్న జంతువుల మాంసాన్ని తినవచ్చు — అవి: ముళ్లపంది, పందికొక్కు, గోద, మొసలి, కుందేలు.
చర్మ చాస్థి చ మే రామ న స్పృశన్తి మనీషిణః। అభక్ష్యాణి చ మాంసాని సోఽహం పఞ్చనఖో హతః
ఓ రామా, జ్ఞానులు నా చర్మాన్ని, ఎముకలను తాకరు; నా మాంసాన్ని తినరు కూడా. అయినా నేను ఐదు పంజాలున్న వాడిని నీవు చంపావు.
తారయా వాక్యముక్తోఽహం సత్యం సర్వజ్ఞయా హితమ్। తదతిక్రమ్య మోహేన కాలస్య వశమాగతః
సత్యంగా, మేలు కోరుతూ, అన్నీ తెలిసిన తార నా చెవిలో చెప్పింది. కానీ మాయలో పడి, కాలచక్రానికి లోనైపోయాను.
త్వయా నాథేన కాకుత్స్థ న సనాథా వసుంధరా। ప్రమదా శీలసమ్పూర్ణా పత్యేవ చ విధర్మణా
కాకుత్స్థుడా, నీవు రక్షకుడిగా ఉన్నా ఈ భూమికి నిజంగా రక్షణ లేదు — అది మంచి లక్షణాలున్న భార్యకు అనర్హమైన భర్త ఉన్నట్లే.
శఠో నైకృతికః క్షుద్రో మిథ్యాప్రశ్రితమానసః। కథం దశరథేన త్వం జాతః పాపో మహాత్మనా
మోసగాడు, ద్రోహి, నీచుడు, అబద్ధంగా వినయంగా నటించేవాడివి — మహాత్ముడైన దశరథునికి నీవు ఎలా పుట్టావు?
ఛిన్నచారిత్ర్యకక్ష్యేణ సతాం ధర్మాతివర్తినా। త్యక్తధర్మాఙ్కుశేనాహం నిహతో రామహస్తినా
మంచి నడవడికి హద్దులు దాటి, సజ్జనుల ధర్మాన్ని ఉల్లంఘించి, ధర్మాన్ని వదిలేసిన రామహస్తి చేత నేను చంపబడ్డాను.
అశుభం చాప్యయుక్తం చ సతాం చైవ విగర్హితమ్। వక్ష్యసే చేదృశం కృత్వా సద్భిః సహ సమాగతః
ఇలాంటి అనుచితమైన, అశుభమైన, సజ్జనులు నిందించే పనిని చేసి, మంచి వాళ్ల మధ్య నీవు ఏమి చెప్పగలవు?
ఉదాసీనేషు యోఽస్మాసు విక్రమోఽయం ప్రకాశితః। అపకారిషు తే రామ నైవం పశ్యామి విక్రమమ్
రామా, మేము నిష్పక్షపాతంగా ఉన్నప్పుడు నీవు చూపిన వీరత్వాన్ని, నిన్ను బాధించినవాళ్లపై మాత్రం నేను చూడలేదు.
దృశ్యమానస్తు యుధ్యేథా మయా యుధి నృపాత్మజ। అద్య వైవస్వతం దేవం పశ్యేస్త్వం నిహతో మయా
రాజకుమారా, నన్ను ఎదురుగా చూసి యుద్ధం చేసుంటే, నీవు నన్ను చేతిలో చంపబడి ఈ రోజు వైవస్వతధర్మరాజును చూసేవాడివి.
త్వయాదృశ్యేన తు రణే నిహతోఽహం దురాసదః। ప్రసుప్తః పన్నగేనైవ నరః పాపవశం గతః
కానీ, నీవు కనబడకుండా యుద్ధంలో నన్ను చంపావు. ఇది నిద్రలో ఉన్న మనిషిని పాము కాటు వేసినట్టే, పాపానికి లోనైపోయినవాడిలా.
సుగ్రీవప్రియకామేన యదహం నిహతస్త్వయా। మామేవ యది పూర్వం త్వమేతదర్థమచోదయః। మైథిలీమహమేకాహ్నా తవ చానీతవాన్ భవేః
సుగ్రీవుడి కోసం నన్ను చంపినదీ నీ ప్రేమ వల్ల అయితే, ముందుగా నీ ఉద్దేశాన్ని నాకు చెప్పాల్సింది. ఒక్క రోజులోనే మైతిలిని నీకు తీసుకొచ్చేవాడిని.
రాక్షసం చ దురాత్మానం తవ భార్యాపహారిణమ్। కణ్ఠే బద్ధ్వా ప్రదద్యాం తేఽనిహతం రావణం రణే
నీ భార్యను అపహరించిన దుష్ట రాక్షసుడైన రావణుడిని, యుద్ధంలో చంపకుండా, గొంతులో కట్టి నీకు అప్పగించేవాడిని.
న్యస్తాం సాగరతోయే వా పాతాలే వాపి మైథిలీమ్। ఆనయేయం తవాదేశాచ్ఛ్వేతామశ్వతరీమివ
మైతిలిని సముద్రంలో అయినా, పాతాళంలో అయినా పెట్టినా, నువ్వు చెప్పగానే, తెల్ల ఎద్దును తెచ్చినట్టు, ఆమెను నీ వద్దకు తీసుకొచ్చేవాడిని.
యుక్తం యత్ప్రాప్నుయాద్ రాజ్యం సుగ్రీవః స్వర్గతే మయి। అయుక్తం యదధర్మేణ త్వయాహం నిహతో రణే
నేను స్వర్గానికి వెళ్లిన తర్వాత సుగ్రీవుడు రాజ్యాన్ని పొందడం సమంజసం. కానీ నీవు ధర్మానికి విరుద్ధంగా నన్ను యుద్ధంలో చంపినది అన్యాయం.
కామమేవంవిధో లోకః కాలేన వినియుజ్యతే। క్షమం చేద్భవతా ప్రాప్తముత్తరం సాధు చిన్త్యతామ్
ఈ లోకం కాలచక్రానికి లోబడి ఇలాంటి విధిని అనుభవించాల్సిందే. అయినా, నీకు ఏమైనా సమర్థన ఉంటే, సరైన సమాధానం గురించి బాగా ఆలోచించు.
ఇత్యేవముక్త్వా పరిశుష్కవక్త్రః శరాభిఘాతాద్ వ్యథితో మహాత్మా। సమీక్ష్య రామం రవిసంనికాశం తూష్ణీం బభౌ వానరరాజసూనుః
ఇలా చెప్పి, బాణం తగిలిన బాధతో నోరు ఎండిపోయి, మహాత్ముడైన వానరరాజు కుమారుడు, సూర్యునిలా ప్రకాశించే రాముడిని చూసి మౌనంగా నిలిచిపోయాడు.
thumb|అష్టాదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే అష్టాదశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో పదహారవ అధ్యాయాన్ని వినండి.
ఇత్యుక్తః ప్రశ్రితం వాక్యం ధర్మార్థసహితం హితమ్। పరుషం వాలినా రామో నిహతేన విచేతసా
వాలీ మరణించేటప్పుడు, ధర్మార్థాలతో కూడిన, శ్రద్ధతో చెప్పిన మాటలు రాముడికి కఠినంగా అనిపించినా, రాముడు మౌనంగా నిలిచాడు.
తం నిష్ప్రభమివాదిత్యం ముక్తతోయమివామ్బుదమ్। ఉక్తవాక్యం హరిశ్రేష్ఠముపశాన్తమివానలమ్
ఆ హరిశ్రేష్ఠుడు, కాంతి కోల్పోయిన సూర్యుడిలా, నీరు లేని మేఘంలా, మగ్గిపోయిన అగ్నిలా కనిపించాడు.
ధర్మార్థగుణసమ్పన్నం హరీశ్వరమనుత్తమమ్। అధిక్షిప్తస్తదా రామః పశ్చాద్ వాలినమబ్రవీత్
ఆ సమయంలో, ధర్మం, ధనం, మంచి లక్షణాలతో ఉన్న వానరాధిపతిని నిందించగా, రాముడు వెంటనే వాలీతో మాట్లాడాడు.
ధర్మమర్థం చ కామం చ సమయం చాపి లౌకికమ్। అవిజ్ఞాయ కథం బాల్యాన్మామిహాద్య విగర్హసే
ధర్మం, అర్థం, కామం, లోకంలో నడిపే ఆచారాలు కూడా తెలుసుకోకుండా, నీవు బాలిష్టత వల్ల నన్ను ఇక్కడ ఎందుకు నిందిస్తున్నావు?
అపృష్ట్వా బుద్ధిసమ్పన్నాన్ వృద్ధానాచార్యసమ్మతాన్। సౌమ్య వానరచాపల్యాత్ త్వం మాం వక్తుమిహేచ్ఛసి
మంచి జ్ఞానం ఉన్న వృద్ధులను, గురువులు మెచ్చినవారిని అడగకుండా, వానర స్వభావంతో నీవు నాతో మాట్లాడాలని ఇక్కడ ప్రయత్నిస్తున్నావు.