ఆదిత్యమివ కాలేన యుగాన్తే భువి పాతితమ్। మహేన్ద్రమివ దుర్ధర్షముపేన్ద్రమివ దుఃసహమ్
కాలాంతంలో భూమిపై పడిపోయిన సూర్యుడిలా, ఎదుర్కోలేని ఇంద్రుడిలా, తట్టుకోలేని ఉపేంద్రుడిలా వాలి కనిపించాడు.
మహేన్ద్రపుత్రం పతితం వాలినం హేమమాలినమ్। వ్యూఢోరస్కం మహాబాహుం దీప్తాస్యం హరిలోచనమ్
ఇంద్రుని కుమారుడైన, బంగారు మాల ధరించిన, విస్తారమైన ఛాతి, బలమైన భుజాలు, ప్రకాశవంతమైన ముఖం, సింహపు కన్నుల వాలిని అక్కడ పడిపోయినట్టు చూశారు.
లక్ష్మణానుచరో రామో దదర్శోపససర్ప చ। తం తథా పతితం వీరం గతార్చిషమివానలమ్
లక్ష్మణుడితో కలిసి రాముడు, అగ్ని మంటలు చల్లారినట్టు పడిపోయిన ఆ వీరుడిని చూసి దగ్గరికి వచ్చాడు.
బహుమాన్య చ తం వీరం వీక్షమాణం శనైరివ। ఉపయాతౌ మహావీర్యౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ
ఆ మహావీరుడిని గౌరవంగా చూస్తూ, రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ మెల్లగా అతని దగ్గరకు చేరారు.
తం దృష్ట్వా రాఘవం వాలీ లక్ష్మణం చ మహాబలమ్। అబ్రవీత్ పరుషం వాక్యం ప్రశ్రితం ధర్మసంహితమ్
రాఘవుడైన రాముని, బలవంతుడైన లక్ష్మణునిని చూసి, వాలి ధర్మబద్ధంగా, మర్యాదగా అయినా, కఠినంగా మాట్లాడాడు.
స భూమావల్పతేజోఽసుర్నిహతో నష్టచేతనః। అర్థసంహితయా వాచా గర్వితం రణగర్వితమ్
తేజస్సు తగ్గిపోయి, స్పృహ కోల్పోయిన వాలి, యుద్ధ గర్వంతో, కానీ అర్థవంతంగా మాట్లాడాడు.
త్వం నరాధిపతేః పుత్రః ప్రథితః ప్రియదర్శనః। పరాఙ్ముఖవధం కృత్వా కోఽత్ర ప్రాప్తస్త్వయా గుణః। యదహం యుద్ధసంరబ్ధస్త్వత్కృతే నిధనం గతః
నరాధిపతికి కుమారుడవు, పేరు ప్రతిష్ఠతో, అందమైన రూపంతో ఉన్నావు. కానీ, నన్ను వెనక్కు తిరిగినపుడు చంపడం వల్ల నీవు ఏ మంచితనం పొందావు? యుద్ధంలో కోపంతో ఉన్న నేను, నీ వల్ల ప్రాణాలు కోల్పోయాను.
సానుక్రోశో మహోత్సాహః సమయజ్ఞో దృఢవ్రతః। ఇత్యేతత్ సర్వభూతాని కథయన్తి యశో భువి
కరుణగలవాడు, గొప్ప ధైర్యంతో, మాట ఇచ్చినదాన్ని నిలబెట్టుకునే వాడు, వ్రతంలో దృఢంగా ఉండేవాడు — భూమిపై నీ పేరును అన్ని జీవులు ఇలా చెప్పుకుంటున్నాయి.
దమః శమః క్షమా ధర్మో ధృతిః సత్యం పరాక్రమః। పార్థివానాం గుణా రాజన్ దణ్డశ్చాప్యపకారిషు
ఆత్మనిగ్రహం, మనస్సు నియంత్రణ, సహనం, ధర్మం, స్థిరత, సత్యం, పరాక్రమం — ఇవే రాజులకు ఉండే లక్షణాలు, రాజా! తప్పు చేసినవారికి శిక్ష కూడా అలాగే ఉంటుంది.
తాన్ గుణాన్ సమ్ప్రధార్యాహమగ్ర్యం చాభిజనం తవ। తారయా ప్రతిషిద్ధః సన్ సుగ్రీవేణ సమాగతః
నీ మంచి లక్షణాలు, గొప్ప వంశాన్ని గుర్తుచేసుకుని, తార నన్ను ఆపినా కూడా నేను సుగ్రీవుని దగ్గరకు వచ్చాను.
న మామన్యేన సంరబ్ధం ప్రమత్తం వేద్ధుమర్హసి। ఇతి మే బుద్ధిరుత్పన్నా బభూవాదర్శనే తవ
ఇతరుల చేతిలో కోపంతో, అప్రమత్తంగా ఉన్న నన్ను నువ్వు హింసించకూడదని నాకు ఆలోచన వచ్చింది. నిన్ను కనబడని సమయంలో నాకు ఈ భావన కలిగింది.
స త్వాం వినిహతాత్మానం ధర్మధ్వజమధార్మికమ్। జానే పాపసమాచారం తృణైః కూపమివావృతమ్
నీ ఆత్మ నశించిపోయింది, ధర్మానికి చిహ్నంగా కనిపించినా నీలో ధర్మం లేదు, చెడు పనులు చేసే వాడివి, పుల్లతో మూసిన బావిలా కనిపిస్తున్నావు.
సతాం వేషధరం పాపం ప్రచ్ఛన్నమివ పావకమ్। నాహం త్వామభిజానామి ధర్మచ్ఛద్మాభిసంవృతమ్
నీతి వేషం వేసుకున్న పాపి, లోపల దాగిన అగ్ని లాంటి వాడివి. ధర్మాన్ని ముసుగుగా వేసుకుని ఉన్న నిన్ను నేను నిజంగా గుర్తించలేను.
విషయే వా పురే వా తే యదా పాపం కరోమ్యహమ్। న చ త్వామవజానేఽహం కస్మాత్ తం హంస్యకిల్బిషమ్
నీ రాజ్యంలో లేదా నగరంలో నేను ఎప్పుడైనా పాపం చేస్తే, నిన్ను తక్కువగా చూడను. మరి నేను పాపం చేయనప్పుడు నువ్వు నన్ను ఎందుకు చంపావు?
ఫలమూలాశనం నిత్యం వానరం వనగోచరమ్। మామిహాప్రతియుధ్యన్తమన్యేన చ సమాగతమ్
నేను అడవిలో నివసించే వానరం, ఎప్పుడూ పండ్లు, కందులు తింటూ ఉంటాను. ఇక్కడ నిన్ను ఎదుర్కొనకుండా, మరొకరితో యుద్ధంలో ఉన్నాను.
త్వం నరాధిపతేః పుత్రః ప్రతీతః ప్రియదర్శనః। లిఙ్గమప్యస్తి తే రాజన్ దృశ్యతే ధర్మసంహితమ్
నరాధిపతికి కుమారుడవు, పేరు ప్రతిష్ఠతో, అందమైన రూపంతో ఉన్నావు. నీలో ధర్మానికి సంబంధించిన లక్షణాలు అందరికీ కనిపిస్తున్నాయి, రాజా!
కః క్షత్రియకులే జాతః శ్రుతవాన్ నష్టసంశయః। ధర్మలిఙ్గప్రతిచ్ఛన్నః క్రూరం కర్మ సమాచరేత్
యుద్ధవంశంలో పుట్టి, విద్య నేర్చుకుని, సందేహాలు లేని వాడు, ధర్మానికి ముసుగు వేసుకుని, ఇంత క్రూరమైన పని ఎవరు చేస్తారు?
త్వం రాఘవకులే జాతో ధర్మవానితి విశ్రుతః। అభవ్యో భవ్యరూపేణ కిమర్థం పరిధావసే
నీవు రాఘవ వంశంలో పుట్టి, ధర్మవంతుడిగా పేరు పొందినవాడివి. మంచి రూపంలో కనిపిస్తూ, ఎందుకు నీకు తగినట్టు కాకుండా ప్రవర్తిస్తున్నావు?
సామ దానం క్షమా ధర్మః సత్యం ధృతిపరాక్రమౌ। పార్థివానాం గుణా రాజన్ దణ్డశ్చాప్యపకారిషు
సామం, దానం, సహనం, ధర్మం, సత్యం, స్థిరత, పరాక్రమం — ఇవే రాజులకు ఉండే లక్షణాలు, రాజా! తప్పు చేసినవారికి శిక్ష కూడా అలాగే ఉంటుంది.
వయం వనచరా రామ మృగా మూలఫలాశినః। ఏషా ప్రకృతిరస్మాకం పురుషస్త్వం నరేశ్వర
రామా! మేము అడవిలో తిరిగే వానరులు, మృగమాంసం, కందులు, పండ్లు తింటూ జీవిస్తాము. ఇదే మా స్వభావం. నువ్వు మాత్రం మానవులలో మానవుడవు, ప్రజల పాలకుడవు.
భూమిర్హిరణ్యం రూపం చ విగ్రహే కారణాని చ। తత్ర కస్తే వనే లోభో మదీయేషు ఫలేషు వా
భూమి, బంగారం, స్త్రీలు, కలహానికి కారణాలు — ఇవే ఆశకు మూలాలు. నా అడవి పండ్లలో నీకు ఏ ఆశ ఉండగలదు?
నయశ్చ వినయశ్చోభౌ నిగ్రహానుగ్రహావపి। రాజవృత్తిరసంకీర్ణా న నృపాః కామవృత్తయః
నయమార్గం, వినయం, శిక్ష, దయ — ఇవన్నీ రాజు కర్తవ్యాలు. రాజధర్మం కలుషితం కాదు; రాజులు కేవలం కోరికతో ప్రవర్తించరు.
త్వం తు కామప్రధానశ్చ కోపనశ్చానవస్థితః। రాజవృత్తేషు సంకీర్ణః శరాసనపరాయణః
కానీ నువ్వు కోరికలకు లోబడి, కోపంతో ఉండి, స్థిరంగా లేని వాడివి. నీ రాజధర్మం కలుషితమై, బాణం, విల్లు మీదే మనసు పెట్టుకున్నావు.
న తేఽస్త్యపచితిర్ధర్మే నార్థే బుద్ధిరవస్థితా। ఇన్ద్రియైః కామవృత్తః సన్ కృష్యసే మనుజేశ్వర
నీకు ధర్మంపై గౌరవం లేదు, ధనంపై మనస్సు నిలబడలేదు. ఇంద్రియాలకు, కోరికలకు లోబడి, నీవు మానవుల పాలకుడవైనా, మార్గం తప్పుతున్నావు.
హత్వా బాణేన కాకుత్స్థ మామిహానపరాధినమ్। కిం వక్ష్యసి సతాం మధ్యే కర్మ కృత్వా జుగుప్సితమ్
నిర్దోషుడనైన నన్ను బాణంతో చంపిన తర్వాత, కౌసల్యానందన, నీలాంటి ధర్మవంతుల మధ్య నీవు ఇలా నీచమైన పని చేసి ఏమి చెప్పగలవు?
రాజహా బ్రహ్మహా గోఘ్నశ్చోరః ప్రాణివధే రతః। నాస్తికః పరివేత్తా చ సర్వే నిరయగామినః
రాజహంతకుడు, బ్రాహ్మణహంతకుడు, ఆవును చంపేవాడు, దొంగ, ప్రాణులను హింసించేవాడు, దేవుడిని నమ్మని వాడు, పరస్త్రీతో సంబంధం పెట్టుకునేవాడు — వీరందరూ నరకానికి పోతారు.
సూచకశ్చ కదర్యశ్చ మిత్రఘ్నో గురుతల్పగః। లోకం పాపాత్మనామేతే గచ్ఛన్తే నాత్ర సంశయః
పొగడుడు, దురాశపడి దాచుకునేవాడు, స్నేహితుడిని మోసం చేసేవాడు, గురుపత్నిని తాకినవాడు — ఇలాంటి పాపాత్ములు నాశనానికి గురవుతారు, ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
అధార్యం చర్మ మే సద్భీ రోమాణ్యస్థి చ వర్జితమ్। అభక్ష్యాణి చ మాంసాని త్వద్విధైర్ధర్మచారిభిః
ధర్మాన్ని పాటించే మంచి వాళ్లు నా చర్మాన్ని, రోమాలను, ఎముకలను స్వీకరించరు; నీలాంటి వారు నా మాంసాన్ని తినరు కూడా.
పఞ్చ పఞ్చనఖా భక్ష్యా బ్రహ్మక్షత్రేణ రాఘవ। శల్యకః శ్వావిధో గోధా శశః కూర్మశ్చ పఞ్చమః
ఓ రాఘవ, బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు ఐదు రకాల పంజాలున్న జంతువుల మాంసాన్ని తినవచ్చు — అవి: ముళ్లపంది, పందికొక్కు, గోద, మొసలి, కుందేలు.
చర్మ చాస్థి చ మే రామ న స్పృశన్తి మనీషిణః। అభక్ష్యాణి చ మాంసాని సోఽహం పఞ్చనఖో హతః
ఓ రామా, జ్ఞానులు నా చర్మాన్ని, ఎముకలను తాకరు; నా మాంసాన్ని తినరు కూడా. అయినా నేను ఐదు పంజాలున్న వాడిని నీవు చంపావు.