thumb|సప్తదశః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే సప్తదశః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని కిష్కింధాకాండలో పదహేడవ సర్గను వినండి.
తతః శరేణాభిహతో రామేణ రణకర్కశః। పపాత సహసా వాలీ నికృత్త ఇవ పాదపః
అప్పుడు యుద్ధంలో భయంకరుడైన వాలి, రాముని బాణానికి తగిలి, ఒక్కసారిగా నరికివేయబడిన వృక్షంలా కూలిపోయాడు.
స భూమౌ న్యస్తసర్వాఙ్గస్తప్తకాఞ్చనభూషణః। అపతద్ దేవరాజస్య ముక్తరశ్మిరివ ధ్వజః
బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన వాలి, తన అన్ని అవయవాలు నేలపై చాపి, దేవేంద్రుని ధ్వజం ప్రకాశాన్ని విడిచినట్టు నేలపై పడిపోయాడు.
అస్మిన్ నిపతితే భూమౌ హర్యృక్షాణాం గణేశ్వరే। నష్టచన్ద్రమివ వ్యోమ న వ్యరాజత మేదినీ
ఆ వానర, రిక్షరాజు భూమిపై పడిపోయినప్పుడు, చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా, భూమి anymore ప్రకాశించలేదు.
భూమౌ నిపతితస్యాపి తస్య దేహం మహాత్మనః। న శ్రీర్జహాతి న ప్రాణా న తేజో న పరాక్రమః
భూమిపై పడిపోయినా, ఆ మహాత్ముడి శరీరం నుండి మహిమ, ప్రాణం, తేజస్సు, పరాక్రమం ఏదీ పోయలేదు.
శక్రదత్తా వరా మాలా కాఞ్చనీ రత్నభూషితా। దధార హరిముఖ్యస్య ప్రాణాంస్తేజః శ్రియం చ సా
ఇంద్రుడు ఇచ్చిన, రత్నాలతో అలంకరించిన బంగారు మాల, ఆ వానరులలో ముఖ్యుడైన వాలికి ప్రాణం, తేజస్సు, మహిమను కాపాడింది.
స తయా మాలయా వీరో హైమయా హరియూథపః। సంధ్యానుగతపర్యన్తః పయోధర ఇవాభవత్
ఆ బంగారు మాల ధరించిన వాలి, సాయంకాలంలో వెలుతురు తాకిన మేఘంలా కనిపించాడు.
తస్య మాలా చ దేహశ్చ మర్మఘాతీ చ యః శరః। త్రిధేవ రచితా లక్ష్మీః పతితస్యాపి శోభతే
వాళ్ళ మాల, శరీరం, ప్రాణస్థానాన్ని తాకిన బాణం—ఈ మూడు భాగాల అలంకారాలు, పడిపోయిన వాలికీ కూడా అందాన్ని ఇచ్చాయి.
తదస్త్రం తస్య వీరస్య స్వర్గమార్గప్రభావనమ్। రామబాణాసనక్షిప్తమావహత్ పరమాం గతిమ్
రాముని విల్లు నుండి విడిచిన ఆ ఆయుధం, వీరులకు స్వర్గ మార్గాన్ని తెరచేది, వాలిని పరమగతికి చేర్చింది.
తం తథా పతితం సంఖ్యే గతార్చిషమివానలమ్। యయాతిమివ పుణ్యాన్తే దేవలోకాదిహ చ్యుతమ్
అలా యుద్ధంలో పడిపోయిన వాలిని, మంటలు చల్లారిన అగ్నిలా, పుణ్యం ముగిసిన తరువాత స్వర్గం నుండి పడిపోయిన యయాతిలా చూశారు.
ఆదిత్యమివ కాలేన యుగాన్తే భువి పాతితమ్। మహేన్ద్రమివ దుర్ధర్షముపేన్ద్రమివ దుఃసహమ్
కాలాంతంలో భూమిపై పడిపోయిన సూర్యుడిలా, ఎదుర్కోలేని ఇంద్రుడిలా, తట్టుకోలేని ఉపేంద్రుడిలా వాలి కనిపించాడు.
మహేన్ద్రపుత్రం పతితం వాలినం హేమమాలినమ్। వ్యూఢోరస్కం మహాబాహుం దీప్తాస్యం హరిలోచనమ్
ఇంద్రుని కుమారుడైన, బంగారు మాల ధరించిన, విస్తారమైన ఛాతి, బలమైన భుజాలు, ప్రకాశవంతమైన ముఖం, సింహపు కన్నుల వాలిని అక్కడ పడిపోయినట్టు చూశారు.
లక్ష్మణానుచరో రామో దదర్శోపససర్ప చ। తం తథా పతితం వీరం గతార్చిషమివానలమ్
లక్ష్మణుడితో కలిసి రాముడు, అగ్ని మంటలు చల్లారినట్టు పడిపోయిన ఆ వీరుడిని చూసి దగ్గరికి వచ్చాడు.
బహుమాన్య చ తం వీరం వీక్షమాణం శనైరివ। ఉపయాతౌ మహావీర్యౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ
ఆ మహావీరుడిని గౌరవంగా చూస్తూ, రాముడు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ మెల్లగా అతని దగ్గరకు చేరారు.
తం దృష్ట్వా రాఘవం వాలీ లక్ష్మణం చ మహాబలమ్। అబ్రవీత్ పరుషం వాక్యం ప్రశ్రితం ధర్మసంహితమ్
రాఘవుడైన రాముని, బలవంతుడైన లక్ష్మణునిని చూసి, వాలి ధర్మబద్ధంగా, మర్యాదగా అయినా, కఠినంగా మాట్లాడాడు.
స భూమావల్పతేజోఽసుర్నిహతో నష్టచేతనః। అర్థసంహితయా వాచా గర్వితం రణగర్వితమ్
తేజస్సు తగ్గిపోయి, స్పృహ కోల్పోయిన వాలి, యుద్ధ గర్వంతో, కానీ అర్థవంతంగా మాట్లాడాడు.
త్వం నరాధిపతేః పుత్రః ప్రథితః ప్రియదర్శనః। పరాఙ్ముఖవధం కృత్వా కోఽత్ర ప్రాప్తస్త్వయా గుణః। యదహం యుద్ధసంరబ్ధస్త్వత్కృతే నిధనం గతః
నరాధిపతికి కుమారుడవు, పేరు ప్రతిష్ఠతో, అందమైన రూపంతో ఉన్నావు. కానీ, నన్ను వెనక్కు తిరిగినపుడు చంపడం వల్ల నీవు ఏ మంచితనం పొందావు? యుద్ధంలో కోపంతో ఉన్న నేను, నీ వల్ల ప్రాణాలు కోల్పోయాను.
సానుక్రోశో మహోత్సాహః సమయజ్ఞో దృఢవ్రతః। ఇత్యేతత్ సర్వభూతాని కథయన్తి యశో భువి
కరుణగలవాడు, గొప్ప ధైర్యంతో, మాట ఇచ్చినదాన్ని నిలబెట్టుకునే వాడు, వ్రతంలో దృఢంగా ఉండేవాడు — భూమిపై నీ పేరును అన్ని జీవులు ఇలా చెప్పుకుంటున్నాయి.
దమః శమః క్షమా ధర్మో ధృతిః సత్యం పరాక్రమః। పార్థివానాం గుణా రాజన్ దణ్డశ్చాప్యపకారిషు
ఆత్మనిగ్రహం, మనస్సు నియంత్రణ, సహనం, ధర్మం, స్థిరత, సత్యం, పరాక్రమం — ఇవే రాజులకు ఉండే లక్షణాలు, రాజా! తప్పు చేసినవారికి శిక్ష కూడా అలాగే ఉంటుంది.
తాన్ గుణాన్ సమ్ప్రధార్యాహమగ్ర్యం చాభిజనం తవ। తారయా ప్రతిషిద్ధః సన్ సుగ్రీవేణ సమాగతః
నీ మంచి లక్షణాలు, గొప్ప వంశాన్ని గుర్తుచేసుకుని, తార నన్ను ఆపినా కూడా నేను సుగ్రీవుని దగ్గరకు వచ్చాను.
న మామన్యేన సంరబ్ధం ప్రమత్తం వేద్ధుమర్హసి। ఇతి మే బుద్ధిరుత్పన్నా బభూవాదర్శనే తవ
ఇతరుల చేతిలో కోపంతో, అప్రమత్తంగా ఉన్న నన్ను నువ్వు హింసించకూడదని నాకు ఆలోచన వచ్చింది. నిన్ను కనబడని సమయంలో నాకు ఈ భావన కలిగింది.
స త్వాం వినిహతాత్మానం ధర్మధ్వజమధార్మికమ్। జానే పాపసమాచారం తృణైః కూపమివావృతమ్
నీ ఆత్మ నశించిపోయింది, ధర్మానికి చిహ్నంగా కనిపించినా నీలో ధర్మం లేదు, చెడు పనులు చేసే వాడివి, పుల్లతో మూసిన బావిలా కనిపిస్తున్నావు.
సతాం వేషధరం పాపం ప్రచ్ఛన్నమివ పావకమ్। నాహం త్వామభిజానామి ధర్మచ్ఛద్మాభిసంవృతమ్
నీతి వేషం వేసుకున్న పాపి, లోపల దాగిన అగ్ని లాంటి వాడివి. ధర్మాన్ని ముసుగుగా వేసుకుని ఉన్న నిన్ను నేను నిజంగా గుర్తించలేను.
విషయే వా పురే వా తే యదా పాపం కరోమ్యహమ్। న చ త్వామవజానేఽహం కస్మాత్ తం హంస్యకిల్బిషమ్
నీ రాజ్యంలో లేదా నగరంలో నేను ఎప్పుడైనా పాపం చేస్తే, నిన్ను తక్కువగా చూడను. మరి నేను పాపం చేయనప్పుడు నువ్వు నన్ను ఎందుకు చంపావు?
ఫలమూలాశనం నిత్యం వానరం వనగోచరమ్। మామిహాప్రతియుధ్యన్తమన్యేన చ సమాగతమ్
నేను అడవిలో నివసించే వానరం, ఎప్పుడూ పండ్లు, కందులు తింటూ ఉంటాను. ఇక్కడ నిన్ను ఎదుర్కొనకుండా, మరొకరితో యుద్ధంలో ఉన్నాను.
త్వం నరాధిపతేః పుత్రః ప్రతీతః ప్రియదర్శనః। లిఙ్గమప్యస్తి తే రాజన్ దృశ్యతే ధర్మసంహితమ్
నరాధిపతికి కుమారుడవు, పేరు ప్రతిష్ఠతో, అందమైన రూపంతో ఉన్నావు. నీలో ధర్మానికి సంబంధించిన లక్షణాలు అందరికీ కనిపిస్తున్నాయి, రాజా!
కః క్షత్రియకులే జాతః శ్రుతవాన్ నష్టసంశయః। ధర్మలిఙ్గప్రతిచ్ఛన్నః క్రూరం కర్మ సమాచరేత్
యుద్ధవంశంలో పుట్టి, విద్య నేర్చుకుని, సందేహాలు లేని వాడు, ధర్మానికి ముసుగు వేసుకుని, ఇంత క్రూరమైన పని ఎవరు చేస్తారు?
త్వం రాఘవకులే జాతో ధర్మవానితి విశ్రుతః। అభవ్యో భవ్యరూపేణ కిమర్థం పరిధావసే
నీవు రాఘవ వంశంలో పుట్టి, ధర్మవంతుడిగా పేరు పొందినవాడివి. మంచి రూపంలో కనిపిస్తూ, ఎందుకు నీకు తగినట్టు కాకుండా ప్రవర్తిస్తున్నావు?
సామ దానం క్షమా ధర్మః సత్యం ధృతిపరాక్రమౌ। పార్థివానాం గుణా రాజన్ దణ్డశ్చాప్యపకారిషు
సామం, దానం, సహనం, ధర్మం, సత్యం, స్థిరత, పరాక్రమం — ఇవే రాజులకు ఉండే లక్షణాలు, రాజా! తప్పు చేసినవారికి శిక్ష కూడా అలాగే ఉంటుంది.
వయం వనచరా రామ మృగా మూలఫలాశినః। ఏషా ప్రకృతిరస్మాకం పురుషస్త్వం నరేశ్వర
రామా! మేము అడవిలో తిరిగే వానరులు, మృగమాంసం, కందులు, పండ్లు తింటూ జీవిస్తాము. ఇదే మా స్వభావం. నువ్వు మాత్రం మానవులలో మానవుడవు, ప్రజల పాలకుడవు.