ప్రాప్య దుఃఖం వనే శ్యామా మాం మన్మథవికర్శితమ్। నష్టదుఃఖేవ హృష్టేవ సాధ్వీ సాధ్వభ్యభాషత
నీలవర్ణమైన ఆ సతీమణి, అడవిలో ప్రేమవేదనతో బాధపడుతున్న నన్ను చూసి, తన దుఃఖాన్ని మర్చిపోయినవాళ్లా, ఆనందంగా మాట్లాడింది.
కిం ను వక్ష్యామ్యయోధ్యాయాం కౌసల్యాం హి నృపాత్మజ। క్వ సా స్నుషేతి పృచ్ఛన్తీం కథం చాపి మనస్వినీమ్
రాజకుమారా! అయోధ్యలో కౌసల్యా దేవి, 'నా కోడలు ఎక్కడ?' అని విచారంగా అడిగితే, నేను ఏమని చెప్పగలను?
గచ్ఛ లక్ష్మణ పశ్య త్వం భరతం భ్రాతృవత్సలమ్। నహ్యహం జీవితుం శక్తస్తామృతే జనకాత్మజామ్
లక్ష్మణా! నీవు వెళ్లి అన్నయ్య భారతుని చూడవు. నేను జనకుని కుమార్తె సీత లేకుండా బ్రతకలేను.
ఇతి రామం మహాత్మానం విలపన్తమనాథవత్। ఉవాచ లక్ష్మణో భ్రాతా వచనం యుక్తమవ్యయమ్
అలా మహాత్ముడైన రాముడు దుఃఖంతో విలపిస్తూ ఉండగా, అతని అన్నయ్య లక్ష్మణుడు సమంజసమైన, స్థిరమైన మాటలు అన్నాడు.
సంస్తమ్భ రామ భద్రం తే మా శుచః పురుషోత్తమ। నేదృశానాం మతిర్మన్దా భవత్యకలుషాత్మనామ్
రామా! మనసు దృఢంగా ఉంచు. నీకు మంగళం కలగాలి. ఓ మానవోత్తమా! నీ హృదయం పవిత్రంగా ఉంటే, ఇలాంటి ఆలోచనలు రావు.
స్మృత్వా వియోగజం దుఃఖం త్యజ స్నేహం ప్రియే జనే। అతిస్నేహపరిష్వఙ్గాద్ వర్తిరార్ద్రాపి దహ్యతే
విడిపోవడం వల్ల కలిగే బాధను గుర్తు చేసుకుని, ప్రియమైన వారిపై ఉండే మమకారాన్ని విడిచిపెట్టు. మితిమీరిన ప్రేమ వల్ల, తడి వత్తి కూడా అగ్నిలో కాలిపోతుంది.
యది గచ్ఛతి పాతాలం తతోఽభ్యధికమేవ వా। సర్వథా రావణస్తాత న భవిష్యతి రాఘవ
తండ్రి! రాఘవా! రావణుడు పాతాళానికి పోయినా, దాని కంటే దూరమైన చోటికి వెళ్లినా, నీ నుండి తప్పించుకోలేడు.
ప్రవృత్తిర్లభ్యతాం తావత్ తస్య పాపస్య రక్షసః। తతో హాస్యతి వా సీతాం నిధనం వా గమిష్యతి
ముందుగా ఆ పాపాత్ముడైన రాక్షసుడు ఎక్కడున్నాడో తెలుసుకుందాం. తరువాత అతడు సీతను వదిలిపెడతాడు లేదా తన ప్రాణాలు కోల్పోతాడు.
యది యాతి దితేర్గర్భం రావణం సహ సీతయా। తత్రాప్యేనం హనిష్యామి న చేద్ దాస్యతి మైథిలీమ్
రావణుడు సీతతో కలిసి దితి గర్భంలోకి వెళ్లినా, మిథిలా కుమార్తెను తిరిగి ఇవ్వకపోతే, అక్కడే అతన్ని సంహరిస్తాను.
స్వాస్థ్యం భద్రం భజస్వార్య త్యజ్యతాం కృపణా మతిః। అర్థో హి నష్టకార్యార్థైరయత్నేనాధిగమ్యతే
ఆర్యా! నీ మనసు స్థిరంగా ఉంచు, ఈ దయనీయమైన భావనను వదిలిపెట్టు. ప్రయత్నం చేయని వారికి పోయిన కార్యాలు తిరిగి దక్కవు.
ఉత్సాహో బలవానార్య నాస్త్యుత్సాహాత్ పరం బలమ్। సోత్సాహస్య హి లోకేషు న కించిదపి దుర్లభమ్
ఉత్సాహం ఎంత బలమైనదో తెలుసా, ఆర్యా? ఉత్సాహానికి మించిన బలం లేదు. ఉత్సాహవంతులకు ఈ లోకంలో సాధించలేనిది ఏదీ ఉండదు.
ఉత్సాహవన్తః పురుషా నావసీదన్తి కర్మసు। ఉత్సాహమాత్రమాశ్రిత్య ప్రతిలప్స్యామ జానకీమ్
ఉత్సాహంతో ఉన్నవారు ఏ పనిలోనూ వెనకడుగు వేయరు. మనం కూడా ఉత్సాహాన్ని ఆశ్రయించి, జానకిని తిరిగి పొందగలం.
త్యజతాం కామవృత్తత్వం శోకం సంన్యస్య పృష్ఠతః। మహాత్మానం కృతాత్మానమాత్మానం నావబుధ్యసే
కామానికి లోనయిన ఆచరణలు వదిలిపెట్టి, శోకాన్ని వెనక్కి నెట్టిపెట్టి, నీవు నీ గొప్ప మనసు, నియమంతో నడిచే స్వభావాన్ని గుర్తించలేకపోతున్నావు.
ఏవం సమ్బోధితస్తేన శోకోపహతచేతనః। త్యజ్య శోకం చ మోహం చ రామో ధైర్యముపాగమత్
అతని మాటలు విని, శోకంతో మనసు ముసురుకున్న రాముడు, తన బాధను, మోహాన్ని వదిలిపెట్టి, మళ్లీ ధైర్యాన్ని పొందాడు.
సోఽభ్యతిక్రామదవ్యగ్రస్తామచిన్త్యపరాక్రమః। రామః పమ్పాం సురుచిరాం రమ్యాం పారిప్లవద్రుమామ్
అంతటి అపారమైన శక్తిశాలి అయిన రాముడు, ఏ మాత్రం గందరగోళం లేకుండా, అందమైన పాంపా సరస్సును, దాని ఒడ్డున పెరిగిన చెట్లతో కూడిన ఆ అందమైన ప్రదేశాన్ని దాటి వెళ్లాడు.
నిరీక్షమాణః సహసా మహాత్మా సర్వం వనం నిర్ఝరకన్దరం చ। ఉద్విగ్నచేతాః సహ లక్ష్మణేన విచార్య దుఃఖోపహతః ప్రతస్థే
ఆ మహాత్ముడు, ఒక్కసారిగా ఆ అడవి అంతా, జలపాతాలు, గుహలు చూసి, మనసు కలవరంతో, లక్ష్మణుడితో కలిసి, బాధతో నిండిన హృదయంతో ప్రయాణం మొదలుపెట్టాడు.
తం మత్తమాతఙ్గవిలాసగామీ గచ్ఛన్తమవ్యగ్రమనా మహాత్మా। స లక్ష్మణో రాఘవమిష్టచేష్టో రరక్ష ధర్మేణ బలేన చైవ
అతడు మత్తులో ఉన్న ఏనుగు నడకతో, మనసు ప్రశాంతంగా నడుస్తుంటే, లక్ష్మణుడు తన అన్న రాఘవుడిని, ధర్మంతోను, బలంతోను రక్షిస్తూ వెళ్ళాడు.
తావృష్యమూకస్య సమీపచారీ చరన్ దదర్శాద్భుతదర్శనీయౌ। శాఖామృగాణామధిపస్తరస్వీ వితత్రసే నైవ విచేష్ట చేష్టామ్
వారు ఋష్యమూక పర్వతానికి దగ్గరగా సంచరిస్తూ ఉండగా, ఇద్దరు ఆశ్చర్యకరమైన, చూడదగ్గ వానర నాయకులను చూశారు. వారు దగ్గరకి వచ్చినా, ఆ వానరులు భయపడలేదు, కదలిక చూపించలేదు.
స తౌ మహాత్మా గజమన్దగామీ శాఖామృగస్తత్ర చరంశ్చరన్తౌ। దృష్ట్వా విషాదం పరమం జగామ చిన్తాపరీతో భయభారభగ్నః
అక్కడ, ఆ మహాత్ముడు, ఏనుగు నడకతో నడిచే వానర నాయకుడు, ఇద్దరిని సంచరిస్తూ చూస్తూ, తీవ్రమైన భయంతో, ఆందోళనతో, తీవ్ర నిరాశలో పడిపోయాడు.
తమాశ్రమం పుణ్యసుఖం శరణ్యం సదైవ శాఖామృగసేవితాన్తమ్। త్రస్తాశ్చ దృష్ట్వా హరయోఽభిజగ్ము- ర్మహౌజసౌ రాఘవలక్ష్మణౌ తౌ
ఆ ఇద్దరు మహాబలులు రాఘవుడు, లక్ష్మణుడు కనబడగానే, భయంతో వణికిన వానరులు, ఎప్పుడూ వానర నాయకులు సంచరించే, పవిత్రమైన, ఆనందదాయకమైన, ఆశ్రయమైన ఆ ఆశ్రమం వైపు పరుగెత్తారు.
thumb|ద్వితీయః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే కిష్కిన్ధాకాణ్డే ద్వితీయః సర్గః ॥౪-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలో కిష్కింధా కాండలో ఇది రెండవ సర్గ. వినండి.
తౌ తు దృష్ట్వా మహాత్మానౌ భ్రాతరౌ రామలక్ష్మణౌ। వరాయుధధరౌ వీరౌ సుగ్రీవః శఙ్కితోఽభవత్
ఆ ఇద్దరు మహాత్ములు, రాముడు లక్ష్మణుడు, గొప్ప ఆయుధాలు ధరించి, వీరత్వాన్ని చూపుతుండగా, సుగ్రీవుడు అనుమానంతో నిండిపోయాడు.
నైవ చక్రే మనః స్థాతుం వీక్షమాణౌ మహాబలౌ। కపేః పరమభీతస్య చిత్తం వ్యవససాద హ
ఆ ఇద్దరు మహాబలులను చూస్తూ, అక్కడ ఉండాలని అతని మనసు ఒప్పుకోలేదు. భయంతో వణికిన ఆ వానరుని మనస్సు తడబాటుకు లోనైంది.
చిన్తయిత్వా స ధర్మాత్మా విమృశ్య గురులాఘవమ్। సుగ్రీవః పరమోద్విగ్నః సర్వైస్తైర్వానరైః సహ
అంతలో ధర్మాత్ముడైన సుగ్రీవుడు, పరిస్థితి తీరుతెన్నులను ఆలోచించి, తనతో ఉన్న వానరులతో కలిసి చాలా కలవరపడ్డాడు.
తతః స సచివేభ్యస్తు సుగ్రీవః ప్లవగాధిపః। శశంస పరమోద్విగ్నః పశ్యంస్తౌ రామలక్ష్మణౌ
తర్వాత, వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు, అత్యంత ఆందోళనతో, ఆ ఇద్దరిని చూస్తూ, తన మంత్రులకు విషయం వివరించాడు.
ఏతౌ వనమిదం దుర్గం వాలిప్రణిహితౌ ధ్రువమ్। ఛద్మనా చీరవసనౌ ప్రచరన్తావిహాగతౌ
ఈ ఇద్దరూ తప్పకుండా వాలిని పంపినవారే. వీరు మాయగా మునివేషం ధరించి, ఏదో రహస్య ఉద్దేశంతో ఈ దుర్గమయమైన అడవిలో సంచరిస్తున్నారు.
తతః సుగ్రీవసచివా దృష్ట్వా పరమధన్వినౌ। జగ్ముర్గిరితటాత్ తస్మాదన్యచ్ఛిఖరముత్తమమ్
అప్పుడు, సుగ్రీవుని మంత్రులు, ఆ ఇద్దరు అద్భుతమైన విలువంతులు కనబడగానే, ఆ కొండపై నుండి మరో మంచి శిఖరానికి వెళ్లారు.
తే క్షిప్రమభిగమ్యాథ యూథపా యూథపర్షభమ్। హరయో వానరశ్రేష్ఠం పరివార్యోపతస్థిరే
వారు త్వరగా అక్కడికి చేరుకుని, వానర నాయకులు, వానరులలో శ్రేష్ఠుడైన సుగ్రీవుని చుట్టుముట్టి, అతని వద్దకు చేరారు.
ఏవమేకాయనగతాః ప్లవమానా గిరేర్గిరిమ్। ప్రకమ్పయన్తో వేగేన గిరీణాం శిఖరాణి చ
అలా అందరూ ఒకే వరుసగా పర్వతం మీద నుంచి మరో పర్వతం మీదకు దూకుతూ, తమ వేగంతో ఆ పర్వత శిఖరాలను కంపించేశారు.
తతః శాఖామృగాః సర్వే ప్లవమానా మహాబలాః। బభఞ్జుశ్చ నగాంస్తత్ర పుష్పితాన్ దుర్గమాశ్రితాన్
అప్పుడా మహాబలశాలులైన కోతులు అక్కడ దూకుతూ, చేరుకోలేని చోట పెరిగిన పుష్పభరిత వృక్షాలను విరిచేశాయి.