పశ్య సానుషు చిత్రేషు మృగీభిః సహితాన్ మృగాన్। మాం పునర్మృగశావాక్ష్యా వైదేహ్యా విరహీకృతమ్। వ్యథయన్తీవ మే చిత్తం సంచరన్తస్తతస్తతః
ఆ అందమైన కొండదారుల్లో జంటగా ఉన్న జింకలను చూడు; నేను కూడా మృగశావాక్షి అయిన వైదేహి నుండి వేరుపడి, అవి ఇక్కడ అక్కడ తిరిగినప్పుడు నా హృదయం బాధతో నిండిపోతోంది.
అస్మిన్ సానుని రమ్యే హి మత్తద్విజగణాకులే। పశ్యేయం యది తాం కాన్తాం తతః స్వస్తి భవేన్మమ
ఈ అందమైన కొండపై మత్తులో ఉన్న పక్షుల గుంపులతో నిండిన చోట నా ప్రియురాలిని చూడగలిగితే, నాకు అంతా మంచిదే అవుతుంది.
జీవేయం ఖలు సౌమిత్రే మయా సహ సుమధ్యమా। సేవేత యది వైదేహీ పమ్పాయాః పవనం శుభమ్
సుమిత్రా! సీతాదేవి నా వెంట ఉండి, మనిద్దరం కలిసి పాంపా సరస్సు దగ్గర పవిత్రమైన, మధురమైన గాలి తాకుతూ జీవించగలిగితే, నిజంగా నేను సంతోషంగా బ్రతికేవాడిని.
పద్మసౌగన్ధికవహం శివం శోకవినాశనమ్। ధన్యా లక్ష్మణ సేవన్తే పమ్పాయా వనమారుతమ్
లక్ష్మణా! పాంపా సరస్సు అడవిలో, పద్మాలు, సౌగంధిక పుష్పాల పరిమళంతో నిండిన, శుభకరమైన, దుఃఖాన్ని తొలగించే ఆ గాలిని ఆస్వాదించే వారు నిజంగా అదృష్టవంతులు.
శ్యామా పద్మపలాశాక్షీ ప్రియా విరహితా మయా। కథం ధారయతి ప్రాణాన్ వివశా జనకాత్మజా
నీలవర్ణం, పద్మపత్రాల్లాంటి కన్నులు కలిగిన నా ప్రియమైన సీత, నన్ను వదిలి ఒంటరిగా ఉండి, ఎలా తన ప్రాణాలను నిలబెట్టుకుంటుందో, నాకు అర్థం కావడం లేదు.
కిం ను వక్ష్యామి ధర్మజ్ఞం రాజానం సత్యవాదినమ్। జనకం పృష్టసీతం తం కుశలం జనసంసది
ధర్మాన్ని పాటించే, సత్యవంతుడైన రాజు జనకుడు, ప్రజల మధ్య సీతా క్షేమం గురించి అడిగితే, నేను ఏమని చెప్పగలను?
యా మామనుగతా మన్దం పిత్రా ప్రస్థాపితం వనమ్। సీతా ధర్మం సమాస్థాయ క్వ ను సా వర్తతే ప్రియా
తండ్రి అడిగినప్పటికీ, నన్ను అనుసరించి అడవికి వచ్చిన, ధర్మాన్ని పాటించే నా ప్రియమైన సీత ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉందో నాకు తెలియదు.
తయా విహీనః కృపణః కథం లక్ష్మణ ధారయే। యా మామనుగతా రాజ్యాద్ భ్రష్టం విహతచేతసమ్
లక్ష్మణా! రాజ్యం పోయి, మనసు కలవరపడిన నాకు, నన్ను అనుసరించిన సీత లేకుండా నేను ఎలా బ్రతకగలను?
తచ్చార్వాఞ్చితపద్మాక్షం సుగన్ధి శుభమవ్రణమ్। అపశ్యతో ముఖం తస్యాః సీదతీవ మతిర్మమ
పుష్పించిన పద్మాల్లాంటి కన్నులు, సువాసన, అందం, మచ్చలేని ముఖాన్ని నేను చూడలేకపోతున్నందున, నా మనసు బాగా దిగులుగా ఉంది.
స్మితహాస్యాన్తరయుతం గుణవన్మధురం హితమ్। వైదేహ్యా వాక్యమతులం కదా శ్రోష్యామి లక్ష్మణ
లక్ష్మణా! సీతాదేవి మృదువుగా నవ్వుతూ, మధురంగా, మంచిగా, గుణవంతంగా మాట్లాడే మాటలు నేను ఎప్పుడు వినగలను?
ప్రాప్య దుఃఖం వనే శ్యామా మాం మన్మథవికర్శితమ్। నష్టదుఃఖేవ హృష్టేవ సాధ్వీ సాధ్వభ్యభాషత
నీలవర్ణమైన ఆ సతీమణి, అడవిలో ప్రేమవేదనతో బాధపడుతున్న నన్ను చూసి, తన దుఃఖాన్ని మర్చిపోయినవాళ్లా, ఆనందంగా మాట్లాడింది.
కిం ను వక్ష్యామ్యయోధ్యాయాం కౌసల్యాం హి నృపాత్మజ। క్వ సా స్నుషేతి పృచ్ఛన్తీం కథం చాపి మనస్వినీమ్
రాజకుమారా! అయోధ్యలో కౌసల్యా దేవి, 'నా కోడలు ఎక్కడ?' అని విచారంగా అడిగితే, నేను ఏమని చెప్పగలను?
గచ్ఛ లక్ష్మణ పశ్య త్వం భరతం భ్రాతృవత్సలమ్। నహ్యహం జీవితుం శక్తస్తామృతే జనకాత్మజామ్
లక్ష్మణా! నీవు వెళ్లి అన్నయ్య భారతుని చూడవు. నేను జనకుని కుమార్తె సీత లేకుండా బ్రతకలేను.
ఇతి రామం మహాత్మానం విలపన్తమనాథవత్। ఉవాచ లక్ష్మణో భ్రాతా వచనం యుక్తమవ్యయమ్
అలా మహాత్ముడైన రాముడు దుఃఖంతో విలపిస్తూ ఉండగా, అతని అన్నయ్య లక్ష్మణుడు సమంజసమైన, స్థిరమైన మాటలు అన్నాడు.
సంస్తమ్భ రామ భద్రం తే మా శుచః పురుషోత్తమ। నేదృశానాం మతిర్మన్దా భవత్యకలుషాత్మనామ్
రామా! మనసు దృఢంగా ఉంచు. నీకు మంగళం కలగాలి. ఓ మానవోత్తమా! నీ హృదయం పవిత్రంగా ఉంటే, ఇలాంటి ఆలోచనలు రావు.
స్మృత్వా వియోగజం దుఃఖం త్యజ స్నేహం ప్రియే జనే। అతిస్నేహపరిష్వఙ్గాద్ వర్తిరార్ద్రాపి దహ్యతే
విడిపోవడం వల్ల కలిగే బాధను గుర్తు చేసుకుని, ప్రియమైన వారిపై ఉండే మమకారాన్ని విడిచిపెట్టు. మితిమీరిన ప్రేమ వల్ల, తడి వత్తి కూడా అగ్నిలో కాలిపోతుంది.
యది గచ్ఛతి పాతాలం తతోఽభ్యధికమేవ వా। సర్వథా రావణస్తాత న భవిష్యతి రాఘవ
తండ్రి! రాఘవా! రావణుడు పాతాళానికి పోయినా, దాని కంటే దూరమైన చోటికి వెళ్లినా, నీ నుండి తప్పించుకోలేడు.
ప్రవృత్తిర్లభ్యతాం తావత్ తస్య పాపస్య రక్షసః। తతో హాస్యతి వా సీతాం నిధనం వా గమిష్యతి
ముందుగా ఆ పాపాత్ముడైన రాక్షసుడు ఎక్కడున్నాడో తెలుసుకుందాం. తరువాత అతడు సీతను వదిలిపెడతాడు లేదా తన ప్రాణాలు కోల్పోతాడు.
యది యాతి దితేర్గర్భం రావణం సహ సీతయా। తత్రాప్యేనం హనిష్యామి న చేద్ దాస్యతి మైథిలీమ్
రావణుడు సీతతో కలిసి దితి గర్భంలోకి వెళ్లినా, మిథిలా కుమార్తెను తిరిగి ఇవ్వకపోతే, అక్కడే అతన్ని సంహరిస్తాను.
స్వాస్థ్యం భద్రం భజస్వార్య త్యజ్యతాం కృపణా మతిః। అర్థో హి నష్టకార్యార్థైరయత్నేనాధిగమ్యతే
ఆర్యా! నీ మనసు స్థిరంగా ఉంచు, ఈ దయనీయమైన భావనను వదిలిపెట్టు. ప్రయత్నం చేయని వారికి పోయిన కార్యాలు తిరిగి దక్కవు.
ఉత్సాహో బలవానార్య నాస్త్యుత్సాహాత్ పరం బలమ్। సోత్సాహస్య హి లోకేషు న కించిదపి దుర్లభమ్
ఉత్సాహం ఎంత బలమైనదో తెలుసా, ఆర్యా? ఉత్సాహానికి మించిన బలం లేదు. ఉత్సాహవంతులకు ఈ లోకంలో సాధించలేనిది ఏదీ ఉండదు.
ఉత్సాహవన్తః పురుషా నావసీదన్తి కర్మసు। ఉత్సాహమాత్రమాశ్రిత్య ప్రతిలప్స్యామ జానకీమ్
ఉత్సాహంతో ఉన్నవారు ఏ పనిలోనూ వెనకడుగు వేయరు. మనం కూడా ఉత్సాహాన్ని ఆశ్రయించి, జానకిని తిరిగి పొందగలం.
త్యజతాం కామవృత్తత్వం శోకం సంన్యస్య పృష్ఠతః। మహాత్మానం కృతాత్మానమాత్మానం నావబుధ్యసే
కామానికి లోనయిన ఆచరణలు వదిలిపెట్టి, శోకాన్ని వెనక్కి నెట్టిపెట్టి, నీవు నీ గొప్ప మనసు, నియమంతో నడిచే స్వభావాన్ని గుర్తించలేకపోతున్నావు.
ఏవం సమ్బోధితస్తేన శోకోపహతచేతనః। త్యజ్య శోకం చ మోహం చ రామో ధైర్యముపాగమత్
అతని మాటలు విని, శోకంతో మనసు ముసురుకున్న రాముడు, తన బాధను, మోహాన్ని వదిలిపెట్టి, మళ్లీ ధైర్యాన్ని పొందాడు.
సోఽభ్యతిక్రామదవ్యగ్రస్తామచిన్త్యపరాక్రమః। రామః పమ్పాం సురుచిరాం రమ్యాం పారిప్లవద్రుమామ్
అంతటి అపారమైన శక్తిశాలి అయిన రాముడు, ఏ మాత్రం గందరగోళం లేకుండా, అందమైన పాంపా సరస్సును, దాని ఒడ్డున పెరిగిన చెట్లతో కూడిన ఆ అందమైన ప్రదేశాన్ని దాటి వెళ్లాడు.
నిరీక్షమాణః సహసా మహాత్మా సర్వం వనం నిర్ఝరకన్దరం చ। ఉద్విగ్నచేతాః సహ లక్ష్మణేన విచార్య దుఃఖోపహతః ప్రతస్థే
ఆ మహాత్ముడు, ఒక్కసారిగా ఆ అడవి అంతా, జలపాతాలు, గుహలు చూసి, మనసు కలవరంతో, లక్ష్మణుడితో కలిసి, బాధతో నిండిన హృదయంతో ప్రయాణం మొదలుపెట్టాడు.
తం మత్తమాతఙ్గవిలాసగామీ గచ్ఛన్తమవ్యగ్రమనా మహాత్మా। స లక్ష్మణో రాఘవమిష్టచేష్టో రరక్ష ధర్మేణ బలేన చైవ
అతడు మత్తులో ఉన్న ఏనుగు నడకతో, మనసు ప్రశాంతంగా నడుస్తుంటే, లక్ష్మణుడు తన అన్న రాఘవుడిని, ధర్మంతోను, బలంతోను రక్షిస్తూ వెళ్ళాడు.
తావృష్యమూకస్య సమీపచారీ చరన్ దదర్శాద్భుతదర్శనీయౌ। శాఖామృగాణామధిపస్తరస్వీ వితత్రసే నైవ విచేష్ట చేష్టామ్
వారు ఋష్యమూక పర్వతానికి దగ్గరగా సంచరిస్తూ ఉండగా, ఇద్దరు ఆశ్చర్యకరమైన, చూడదగ్గ వానర నాయకులను చూశారు. వారు దగ్గరకి వచ్చినా, ఆ వానరులు భయపడలేదు, కదలిక చూపించలేదు.
స తౌ మహాత్మా గజమన్దగామీ శాఖామృగస్తత్ర చరంశ్చరన్తౌ। దృష్ట్వా విషాదం పరమం జగామ చిన్తాపరీతో భయభారభగ్నః
అక్కడ, ఆ మహాత్ముడు, ఏనుగు నడకతో నడిచే వానర నాయకుడు, ఇద్దరిని సంచరిస్తూ చూస్తూ, తీవ్రమైన భయంతో, ఆందోళనతో, తీవ్ర నిరాశలో పడిపోయాడు.
తమాశ్రమం పుణ్యసుఖం శరణ్యం సదైవ శాఖామృగసేవితాన్తమ్। త్రస్తాశ్చ దృష్ట్వా హరయోఽభిజగ్ము- ర్మహౌజసౌ రాఘవలక్ష్మణౌ తౌ
ఆ ఇద్దరు మహాబలులు రాఘవుడు, లక్ష్మణుడు కనబడగానే, భయంతో వణికిన వానరులు, ఎప్పుడూ వానర నాయకులు సంచరించే, పవిత్రమైన, ఆనందదాయకమైన, ఆశ్రయమైన ఆ ఆశ్రమం వైపు పరుగెత్తారు.