కథంవీర్యః కథంరూపః కింకర్మా స చ రాక్షసః। క్వ చాస్య భవనం తాత బ్రూహి మే పరిపృచ్ఛతః
ఆ రాక్షసునికి ఎంత బలం, ఎలా కనిపించాడు, ఏ పనులు చేశాడు? అతని నివాసం ఎక్కడ ఉంది? నాన్నా, అడిగిన నాకు చెప్పు.
తముద్వీక్ష్య స ధర్మాత్మా విలపన్తమనాథవత్। వాచా విక్లవయా రామమిదం వచనమబ్రవీత్
ఆ ధర్మాత్ముడు, దుఃఖంతో అనాధలా విలపిస్తున్న రాముని చూచి, కంపించిన స్వరంతో ఇలా అన్నాడు.
సా హృతా రాక్షసేన్ద్రేణ రావణేన దురాత్మనా। మాయామాస్థాయ విపులాం వాతదుర్దినసంకులామ్
ఆ దురాత్ముడైన రావణుడు, రాక్షసేంద్రుడు, పెద్ద మాయను ఉపయోగించి, గాలి బలంగా వీచిన దినంలో సీతను అపహరించాడు.
పరిక్లాన్తస్య మే తాత పక్షౌ ఛిత్త్వా నిశాచరః। సీతామాదాయ వైదేహీం ప్రయాతో దక్షిణాముఖః
బిడ్డా, నేను అలసిపోయినప్పుడు ఆ రాత్రివేళ సంచరించే రావణుడు నా రెక్కలు కోసి, వైదేహిని అయిన సీతను తీసుకొని దక్షిణ దిశగా పోయాడు.
ఉపరుధ్యన్తి మే ప్రాణా దృష్టిర్భ్రమతి రాఘవ। పశ్యామి వృక్షాన్ సౌవర్ణానుశీరకృతమూర్ధజాన్
రాఘవా, నా ప్రాణాలు నన్ను విడిచిపోతున్నాయి, నా చూపు తిరుగుతోంది. నేను చూస్తున్న చెట్లు అందరి మీద బంగారు తలలు మెరిసిపోతున్నట్టు కనిపిస్తున్నాయి.
యేన యాతి ముహూర్తేన సీతామాదాయ రావణః। విప్రణష్టం ధనం క్షిప్రం తత్స్వామీ ప్రతిపద్యతే
ఒక క్షణంలోనే రావణుడు సీతను తీసుకుని వెళ్ళిపోయాడు. ఎలా అంటే, పోయిన ధనం యజమాని త్వరగా తిరిగి పొందినట్టు.
విన్దో నామ ముహూర్తోఽసౌ న చ కాకుత్స్థ సోఽబుధత్ । త్వత్ప్రియాం జానకీం హృత్వా రావణో రాక్షసేశ్వరః। ఝషవద్ బడిశం గృహ్య క్షిప్రమేవ వినశ్యతి
ఆ క్షణాన్ని 'వింద' అని అంటారు. కానీ, కాకుత్థ్స్తుడా, అతడు అది గ్రహించలేదు. నీ ప్రియమైన జానకిని తీసుకెళ్ళిన రాక్షసుల అధిపతి రావణుడు, గిల్లిన చేప బండిపడినట్టు, త్వరలోనే నాశనం అవుతాడు.
న చ త్వయా వ్యథా కార్యా జనకస్య సుతాం ప్రతి। వైదేహ్యా రంస్యసే క్షిప్రం హత్వా తం రణమూర్ధని
జనకుని కుమార్తె విషయంలో నువ్వు బాధపడకూడదు. యుద్ధంలో అతన్ని సంహరించి, త్వరలోనే వైదేహితో కలిసి ఆనందిస్తావు.
అసమ్మూఢస్య గృధ్రస్య రామం ప్రత్యనుభాషతః। ఆస్యాత్ సుస్రావ రుధిరం మ్రియమాణస్య సామిషమ్
ఆ గద్ద, స్పష్టంగా మాట్లాడుతూ, రామునితో సంభాషించేటప్పుడు, మరణిస్తున్నప్పుడు, దాని నోటినుండి మాంసంతో కలిసిన రక్తం కారింది.
పుత్రో విశ్రవసః సాక్షాద్ భ్రాతా వైశ్రవణస్య చ। ఇత్యుక్త్వా దుర్లభాన్ ప్రాణాన్ ముమోచ పతగేశ్వరః
అతడు విశ్రవసు కుమారుడు, వైశ్రవణుడికి సోదరుడు అని చెప్పి, ఆ పక్షిరాజు అరుదైన ప్రాణాలను విడిచాడు.
బ్రూహి బ్రూహీతి రామస్య బ్రువాణస్య కృతాఞ్జలేః। త్యక్త్వా శరీరం గృధ్రస్య ప్రాణా జగ్ముర్విహాయసమ్
రాముడు చేతులు జోడించి, 'చెప్పు, చెప్పు' అని అడుగుతుండగా, ఆ గద్ద తన శరీరాన్ని విడిచిపెట్టి ప్రాణాలు ఆకాశంలోకి వెళ్లిపోయాయి.
స నిక్షిప్య శిరో భూమౌ ప్రసార్య చరణౌ తథా। విక్షిప్య చ శరీరం స్వం పపాత ధరణీతలే
తన తలను నేలపై పెట్టి, కాళ్లు చాచి, శరీరాన్ని వదిలేసి, ఆ గద్ద భూమిపై పడిపోయింది.
తం గృధ్రం ప్రేక్ష్య తామ్రాక్షం గతాసుమచలోపమమ్। రామః సుబహుభిర్దుఃఖైర్దీనః సౌమిత్రిమబ్రవీత్
పింగళ నేత్రాలున్న, చలించని పర్వతంలా నిశ్చలంగా ఉన్న ఆ గద్దను చూసి, ఎన్నో బాధలతో బాధపడుతున్న రాముడు, సౌమిత్రిని చూచి ఇలా అన్నాడు.
బహూని రక్షసాం వాసే వర్షాణి వసతా సుఖమ్। అనేన దణ్డకారణ్యే విశీర్ణమిహ పక్షిణా
ఈ పక్షి ఎన్నో సంవత్సరాలు రాక్షసుల మధ్య దండకారణ్యంలో సుఖంగా జీవించి, ఇప్పుడు ఇక్కడ పడి నాశనం అయింది.
అనేకవార్షికో యస్తు చిరకాలసముత్థితః। సోఽయమద్య హతః శేతే కాలో హి దురతిక్రమః
ఎన్నో సంవత్సరాలు బ్రతికి, చాలా కాలం తర్వాత లేచి, ఇప్పుడు ఈ రోజు హతుడై పడుకున్నాడు. కాలాన్ని ఎవరూ దాటలేరు.
పశ్య లక్ష్మణ గృధ్రోఽయముపకారీ హతశ్చ మే। సీతామభ్యవపన్నో హి రావణేన బలీయసా
లక్ష్మణా, చూడు, నాకు ఉపకారం చేసిన ఈ గద్ద రాక్షసుడైన రావణుడు బలవంతంగా సీతను తీసుకెళ్ళినప్పుడు ఎదురయ్యి, ఇప్పుడు హతుడై పడిపోయింది.
గృధ్రరాజ్యం పరిత్యజ్య పితృపైతామహం మహత్। మమ హేతోరయం ప్రాణాన్ ముమోచ పతగేశ్వరః
తన తండ్రి, తాతల నుంచి వచ్చిన గొప్ప గద్దల రాజ్యాన్ని వదిలిపెట్టి, నా కోసం ఈ పక్షిరాజు ప్రాణాలు విడిచాడు.
సర్వత్ర ఖలు దృశ్యన్తే సాధవో ధర్మచారిణః। శూరాః శరణ్యాః సౌమిత్రే తిర్యగ్యోనిగతేష్వపి
సౌమిత్రీ, ధర్మాన్ని పాటించే మంచివారు, ధైర్యవంతులు, ఆశ్రయం ఇచ్చేవారు, నిజంగా ప్రతిచోటా—even జంతువులలో కూడా—కనిపిస్తారు.
సీతాహరణజం దుఃఖం న మే సౌమ్య తథాగతమ్। యథా వినాశో గృధ్రస్య మత్కృతే చ పరంతప
సీతను అపహరించిన దుఃఖం కన్నా, నా కోసం ప్రాణాలు విడిచిన ఈ గద్ద నాశనం నా మనసును మరింత బాధిస్తోంది, సౌమ్య.
రాజా దశరథః శ్రీమాన్ యథా మమ మహాయశాః। పూజనీయశ్చ మాన్యశ్చ తథాయం పతగేశ్వరః
నా తండ్రి, మహాయశస్వి దశరథుడు, ఎలా గౌరవానికి, పూజకు అర్హుడో, అలాగే ఈ పక్షిరాజు కూడా.
సౌమిత్రే హర కాష్ఠాని నిర్మథిష్యామి పావకమ్। గృధ్రరాజం దిధక్ష్యామి మత్కృతే నిధనం గతమ్
సౌమిత్రీ, కట్టెలు తెచ్చి పెట్టు. నేను అగ్ని వెలిగించి, నా కోసం ప్రాణాలు విడిచిన గద్దల రాజును దహించుతాను.
నాథం పతగలోకస్య చితిమారోపయామ్యహమ్। ఇమం ధక్ష్యామి సౌమిత్రే హతం రౌద్రేణ రక్షసా
పక్షుల లోకానికి రక్షకుడైన ఇతడిని చితిపై ఉంచుతాను. రౌద్రుడైన రాక్షసుడు హతమార్చిన ఇతడిని నేను దహించుతాను, సౌమిత్రీ.
యా గతిర్యజ్ఞశీలానామాహితాగ్నేశ్చ యా గతిః। అపరావర్తినాం యా చ యా చ భూమిప్రదాయినామ్
యజ్ఞాలలో నిమగ్నులైనవారికీ, అగ్నిని ఆచరించే వారికి, ఒక్కసారి నడిచిన మార్గం నుంచి తిరిగి వెళ్ళని ధీరులకు, భూమిని దానం చేసినవారికీ కలిగే గమ్యం —
మయా త్వం సమనుజ్ఞాతో గచ్ఛ లోకాననుత్తమాన్। గృధ్రరాజ మహాసత్త్వ సంస్కృతశ్చ మయా వ్రజ
నీవు నా అనుమతితో, గొప్ప మనస్సు కలిగిన గృధ్రరాజా, ఉత్తమ లోకాలకు వెళ్ళు. నేను నిన్ను గౌరవించాను, ఇప్పుడు ప్రయాణించు.
ఏవముక్త్వా చితాం దీప్తామారోప్య పతగేశ్వరమ్। దదాహ రామో ధర్మాత్మా స్వబన్ధుమివ దుఃఖితః
ఇలా చెప్పి, రాముడు బాధతో తన బంధువును ఎలా సంస్కరించాలో అలా, పక్షిరాజును మండుతున్న చితపై పెట్టి దహనం చేశాడు.
రామోఽథ సహసౌమిత్రిర్వనం గత్వా స వీర్యవాన్। స్థూలాన్ హత్వా మహారోహీననుతస్తార తం ద్విజమ్
తర్వాత రాముడు, సౌమిత్రితో కలిసి, అరణ్యంలోకి వెళ్లి, పెద్ద పెద్ద జంతువులను వధించి, వాటిని ఆ పక్షికి సమర్పించాడు.
రోహిమాంసాని చోద్ధృత్య పేశీకృత్వా మహాయశాః। శకునాయ దదౌ రామో రమ్యే హరితశాద్వలే
ఆ జంతువుల మాంసాన్ని ముక్కలు చేసి, మహాప్రతిష్ట కలిగిన రాముడు, ఆ పచ్చని మైదానంలో పక్షికి ఇచ్చాడు.
యత్ తత్ ప్రేతస్య మర్త్యస్య కథయన్తి ద్విజాతయః। తత్ స్వర్గగమనం పిత్ర్యం తస్య రామో జజాప హ
మరణించినవారికి ద్విజులు చెప్పిన పితృకర్మను, ఆ గృధ్రరాజు స్వర్గానికి చేరాలని రాముడు ఆచరించాడు.
తతో గోదావరీం గత్వా నదీం నరవరాత్మజౌ। ఉదకం చక్రతుస్తస్మై గృధ్రరాజాయ తావుభౌ
అనంతరం, నరశ్రేష్ఠుని ఇద్దరు కుమారులు గోదావరి నదికి వెళ్లి, ఆ గృధ్రరాజుకు జలాంజలి సమర్పించారు.
శాస్త్రదృష్టేన విధినా జలం గృధ్రాయ రాఘవౌ। స్నాత్వా తౌ గృధ్రరాజాయ ఉదకం చక్రతుస్తదా
శాస్త్రోక్త విధానంతో స్నానం చేసి, రాఘవులు ఆ గృధ్రరాజుకు జలక్రియ చేశారు.