తాని యుక్తో మయా సార్ధం సమన్వేషితుమర్హసి। త్వద్విధా బుద్ధిసమ్పన్నా మహాత్మానో నరర్షభాః
నీ వంటి జ్ఞానవంతులు, మహాత్ములు నాతో కలిసి ఆ ప్రదేశాలను బాగా వెతకాలి.
ఆపత్సు న ప్రకమ్పన్తే వాయువేగైరివాచలాః। ఇత్యుక్తస్తద్ వనం సర్వం విచచార సలక్ష్మణః
కష్టాల్లో కొండలు గాలికి కదలకపోవడంలా, వారు కూడా స్థిరంగా ఉంటారు. ఇలా చెప్పిన తరువాత రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆ అడవంతా వెతికాడు.
క్రుద్ధో రామః శరం ఘోరం సంధాయ ధనుషి క్షురమ్। తతః పర్వతకూటాభం మహాభాగం ద్విజోత్తమమ్
కోపంతో రాముడు తన విల్లుకు భయంకరమైన పదునైన బాణాన్ని అమర్చి, ఆ సమయంలో కొండ శిఖరంలా ఉన్న గొప్ప పక్షిరాజును నేలపై పడిపోయినట్టు చూశాడు.
దదర్శ పతితం భూమౌ క్షతజార్ద్రం జటాయుషమ్। తం దృష్ట్వా గిరిశృఙ్గాభం రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్
రక్తంతో తడిసి, కొండ శిఖరంలా నేలపై పడిపోయిన జటాయువును రాముడు చూచి, లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు.
అనేన సీతా వైదేహీ భక్షితా నాత్ర సంశయః। గృధ్రరూపమిదం వ్యక్తం రక్షో భ్రమతి కాననమ్
ఈ పక్షి వల్లే సీత, జనకుని కుమార్తె, తినబడింది అనడంలో సందేహమే లేదు. పక్షిరూపంలో ఉన్న ఈ రాక్షసుడు అడవిలో తిరుగుతున్నాడు.
భక్షయిత్వా విశాలాక్షీమాస్తే సీతాం యథాసుఖమ్। ఏనం వధిష్యే దీప్తాగ్రైః శరైర్ఘోరైరజిహ్మగైః
విపులమైన కళ్లున్న సీతను తినివేసి, ఇప్పుడు సుఖంగా విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాడు. దీప్తమైన, భయంకరమైన నేరుగా వెళ్ళే బాణాలతో ఇతన్ని నేను సంహరిస్తాను.
ఇత్యుక్త్వాభ్యపతద్ ద్రష్టుం సంధాయ ధనుషి క్షురమ్। క్రుద్ధో రామః సముద్రాన్తాం చాలయన్నివ మేదినీమ్
ఇలా చెప్పి, రాముడు కోపంతో భూమిని సముద్రాంతం వరకు కంపించించినట్టు, విల్లుకు పదునైన బాణాన్ని అమర్చి, చూచేందుకు ముందుకు దూకాడు.
తం దీనదీనయా వాచా సఫేనం రుధిరం వమన్। అభ్యభాషత పక్షీ స రామం దశరథాత్మజమ్
అప్పుడు ఆ పక్షి నోటినుండి నురుగు కలిసిన రక్తాన్ని ఉమ్ముతూ, దయనీయమైన మృదువైన స్వరంతో దశరథుని కుమారుడైన రామునితో మాట్లాడింది.
యామోషధీమివాయుష్మన్నన్వేషసి మహావనే। సా దేవీ మమ చ ప్రాణా రావణేనోభయం హృతమ్
దీర్ఘాయుష్మానా! నువ్వు ఈ గొప్ప అడవిలో ఆ దేవిని వెతుకుతున్నావు. ఆమెను కూడా, నా ప్రాణాన్ని కూడా రావణుడు తీసుకుపోయాడు.
త్వయా విరహితా దేవీ లక్ష్మణేన చ రాఘవ। హ్రియమాణా మయా దృష్టా రావణేన బలీయసా
రాఘవా! నువ్వు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ లేని సమయంలో, బలవంతుడైన రావణుడు ఆ దేవిని అపహరించడాన్ని నేను చూశాను.
సీతామభ్యవపన్నోఽహం రావణశ్చ రణే ప్రభో। విధ్వంసితరథచ్ఛత్రః పతితో ధరణీతలే
ప్రభూ! సీత కోసం రణంలో నేను రావణుడిని ఎదుర్కొన్నాను. అతని రథం, ఛత్రం ధ్వంసమై, అతడు భూమిపై పడిపోయాడు.
ఏతదస్య ధనుర్భగ్నమేతే చాస్య శరాస్తథా। అయమస్య రణే రామ భగ్నః సాంగ్రామికో రథః
ఇదిగో అతని విరిగిపోయిన విల్లు, ఇవిగో అతని బాణాలు, రామా! ఇదిగో యుద్ధంలో ధ్వంసమైన అతని రథం కూడా ఉంది.
అయం తు సారథిస్తస్య మత్పక్షనిహతో భువి। పరిశ్రాన్తస్య మే పక్షౌ ఛిత్త్వా ఖడ్గేన రావణః
ఇక్కడ నేలపై పడివున్నవాడు అతని సారథి, నా రెక్కలతో అతన్ని కొట్టాను. నేను అలసిపోయిన తరువాత రావణుడు తన ఖడ్గంతో నా రెక్కలు కోసేశాడు.
సీతామాదాయ వైదేహీముత్పపాత విహాయసమ్। రక్షసా నిహతం పూర్వం మాం న హన్తుం త్వమర్హసి
వైదేహి సీతను తీసుకుని రాక్షసుడు ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయాడు. రామా! నేను ముందే అతని చేతిలో గాయపడి ఉన్నాను, నన్ను నువ్వు చంపకూడదు.
రామస్తస్య తు విజ్ఞాయ సీతాసక్తాం ప్రియాం కథామ్। గృధ్రరాజం పరిష్వజ్య పరిత్యజ్య మహద్ ధనుః
సీతకు సంబంధించిన ఆ విషాదకథను గ్రహించిన రాముడు, తన గొప్ప విల్లు పక్కన పెట్టి, గిడ్దరాజును ఆలింగనం చేశాడు.
నిపపాతావశో భూమౌ రురోద సహలక్ష్మణః। ద్విగుణీకృతతాపార్తో రామో ధీరతరోఽపి సన్
ఆ సమయంలో రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి, బలహీనంగా నేలపై పడిపోయి, కన్నీరు పెట్టాడు. ధైర్యవంతుడైనా రాముడు రెండింతల బాధతో తడిసిపోయాడు.
ఏకమేకాయనే కృచ్ఛ్రే నిఃశ్వసన్తం ముహుర్ముహుః। సమీక్ష్య దుఃఖితో రామః సౌమిత్రిమిదమబ్రవీత్
ఒక్కడే ఒంటరి దారిలో మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీలుస్తున్న లక్ష్మణా, ఆ దుఃఖంతో ఉన్న రాముడు, సౌమిత్రిని చూచి ఇలా అన్నాడు.
రాజ్యం భ్రష్టం వనే వాసః సీతా నష్టా మృతో ద్విజః। ఈదృశీయం మమాలక్ష్మీర్దహేదపి హి పావకమ్
పాలించిన రాజ్యం పోయింది, అడవిలో నివాసం, సీతా కనబడటం లేదు, పక్షి చనిపోయాడు—నా దురదృష్టం ఇంత ఘోరంగా ఉంది, అది అగ్నినే కాల్చగలదు.
సమ్పూర్ణమపి చేదద్య ప్రతరేయం మహోదధిమ్। సోఽపి నూనం మమాలక్ష్మ్యా విశుష్యేత్ సరితాం పతిః
ఈ రోజు నేను ఎంత పెద్ద సముద్రాన్ని దాటి పోయినా, నా దురదృష్టం వల్ల ఆ నదుల అధిపతి అయిన సముద్రమే ఎండిపోతాడు.
నాస్త్యభాగ్యతరో లోకే మత్తోఽస్మిన్ స చరాచరే। యేనేయం మహతీ ప్రాప్తా మయా వ్యసనవాగురా
ఈ లోకంలో జంతువులలో, జడజీవులలో నాకంటే దురదృష్టవంతుడు ఎవరూ లేరు. ఇంతటి పెద్ద కష్టాల వలలో నేను పడిపోయాను.
అయం పితుర్వయస్యో మే గృధ్రరాజో మహాబలః। శేతే వినిహతో భూమౌ మమ భాగ్యవిపర్యయాత్
నా తండ్రికి స్నేహితుడైన ఈ గొప్ప బలవంతుడు గిడుగు రాజు, నా దురదృష్టం వల్ల నేలపై చనిపోయి పడి ఉన్నాడు.
ఇత్యేవముక్త్వా బహుశో రాఘవః సహలక్ష్మణః। జటాయుషం చ పస్పర్శ పితృస్నేహం నిదర్శయన్
ఇలా ఎన్నోసార్లు చెప్పిన రాఘవుడు, లక్ష్మణునితో కలిసి, తండ్రిపట్ల ఉన్న ప్రేమను చూపిస్తూ జటాయువు శరీరాన్ని తాకాడు.
నికృత్తపక్షం రుధిరావసిక్తం తం గృధ్రరాజం పరిగృహ్య రాఘవః। క్వ మైథిలీ ప్రాణసమా గతేతి విముచ్య వాచం నిపపాత భూమౌ
పొక్కలు కోసి, రక్తంతో మునిగిపోయిన ఆ గిడుగు రాజును రాఘవుడు ఆలింగనం చేసుకొని, 'ప్రాణంతో సమానమైన మైథిలి ఎక్కడికి పోయింది?' అని అరవడంతో నేలపై పడిపోయాడు.
thumb|అష్టషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే అష్టషష్ఠితమః సర్గః ॥౩-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో అరణ్యకాండలో అరవయ్యెనిమిదవ సర్గను వినండి.
రామః ప్రేక్ష్య తు తం గృధ్రం భువి రౌద్రేణ పాతితమ్। సౌమిత్రిం మిత్రసమ్పన్నమిదం వచనమబ్రవీత్
రాముడు ఆ గిడుగు పక్షిని భూమిపై క్రూరంగా పడిపోయినదాన్ని చూసి, తన నిజమైన మిత్రుడైన సౌమిత్రిని చూచి ఇలా అన్నాడు.
మమాయం నూనమర్థేషు యతమానో విహంగమః। రాక్షసేన హతః సంఖ్యే ప్రాణాంస్త్యజతి మత్కృతే
ఈ పక్షి నిశ్చయంగా నా కోసం ప్రయత్నిస్తూ యుద్ధంలో రాక్షసునిచేత చంపబడి, నా కోసమే ప్రాణాన్ని విడిచిపెడుతున్నాడు.
అతిఖిన్నః శరీరేఽస్మిన్ ప్రాణో లక్ష్మణ విద్యతే। తథా స్వరవిహీనోఽయం విక్లవం సముదీక్షతే
లక్ష్మణా, ఇతని శరీరంలో ఎంతగా గాయాలైనా ప్రాణం ఇంకా ఉంది. కానీ స్వరం లేక, బలహీనంగా మమ్మల్ని చూస్తున్నాడు.
జటాయో యది శక్నోషి వాక్యం వ్యాహరితుం పునః। సీతామాఖ్యాహి భద్రం తే వధమాఖ్యాహి చాత్మనః
జటాయూ! నీవు మళ్లీ మాట్లాడగలిగితే, సీత గురించి చెప్పు. నీకు మేలు కలగాలి. నీవు ఎలా చనిపోయావో కూడా చెప్పు.
కింనిమిత్తో జహారార్యాం రావణస్తస్య కిం మయా। అపరాధం తు యం దృష్ట్వా రావణేన హృతా ప్రియా
రావణుడు నా ఆర్యను ఎందుకు అపహరించాడు? నేను ఏ తప్పు చేశాను, దాన్ని చూసి రావణుడు నా ప్రియమైనవారిని తీసుకెళ్లాడు?
కథం తచ్చన్ద్రసంకాశం ముఖమాసీన్మనోహరమ్। సీతయా కాని చోక్తాని తస్మిన్ కాలే ద్విజోత్తమ
ఆ సమయంలో సీత ముఖం చంద్రబింబంలా ఎలా కనిపించింది, పక్షిరాజా? ఆమె ఏమి మాటలు చెప్పింది?