బుద్ధిశ్చ తే మహాప్రాజ్ఞ దేవైరపి దురన్వయా। శోకేనాభిప్రసుప్తం తే జ్ఞానం సమ్బోధయామ్యహమ్
నీ బుద్ధి, ఓ మహాప్రజ్ఞా, దేవతలకు కూడా అందని విధంగా ఉంది. కానీ నీ జ్ఞానం శోకంతో ముంచిపోయింది కాబట్టి, నేను దాన్ని మేల్కొలుపుతున్నాను.
దివ్యం చ మానుషం చైవమాత్మనశ్చ పరాక్రమమ్। ఇక్ష్వాకువృషభావేక్ష్య యతస్వ ద్విషతాం వధే
నీ దివ్యమైన, మానవమైన శక్తిని, నీ పరాక్రమాన్ని చూచి, ఓ ఇక్ష్వాకువంశశ్రేష్ఠా, శత్రువులను సంహరించేందుకు ప్రయత్నించు.
కిం తే సర్వవినాశేన కృతేన పురుషర్షభ। తమేవ తు రిపుం పాపం విజ్ఞాయోద్ధర్తుమర్హసి
ఓ మానవశ్రేష్ఠా, అందరినీ నాశనం చేయడంలో నీకు లాభం లేదు. ఆ పాపాత్ముడైన శత్రువును గుర్తించి, అతనిని మాత్రమే సంహరించాలి.
thumb|సప్తషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే సప్తషష్ఠితమః సర్గః ॥౩-
శ్రీమద్వాల్మీకిరామాయణంలో, అరణ్యకాండలో, అరవైఏడు వ సర్గ.
పూర్వజోఽప్యుక్తమాత్రస్తు లక్ష్మణేన సుభాషితమ్। సారగ్రాహీ మహాసారం ప్రతిజగ్రాహ రాఘవః
లక్ష్మణుడు చెప్పిన మంచి మాటలను విన్న పెద్దవాడు రాఘవుడు, ఆ సారాన్ని గ్రహించి, ఆ లోతైన ఉపదేశాన్ని అంగీకరించాడు.
స నిగృహ్య మహాబాహుః ప్రవృద్ధం రోషమాత్మనః। అవష్టభ్య ధనుశ్చిత్రం రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్
ఆ మహాబాహువు తన పెరిగిన కోపాన్ని అదుపులో పెట్టుకొని, తన అందమైన విల్లు పట్టుకుని లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు.
కిం కరిష్యావహే వత్స క్వ వా గచ్ఛావ లక్ష్మణ। కేనోపాయేన పశ్యావః సీతామిహ విచిన్తయ
ఏం చేద్దాం బాబూ? ఎక్కడికి వెళ్దాం లక్ష్మణా? ఏ విధంగా ఈ సీతను కనుగొనగలం? దీన్ని ఆలోచించు.
తం తథా పరితాపార్తం లక్ష్మణో వాక్యమబ్రవీత్। ఇదమేవ జనస్థానం త్వమన్వేషితుమర్హసి
అలా దుఃఖంతో బాధపడుతున్న రామునికి లక్ష్మణుడు ఇలా అన్నాడు: ఈ జనస్థానాన్ని నీవే శోధించాలి.
రాక్షసైర్బహుభిః కీర్ణం నానాద్రుమలతాయుతమ్। సన్తీహ గిరిదుర్గాణి నిర్దరాః కన్దరాణి చ
ఈ అడవి అనేక రాక్షసులతో నిండిపోయి, రకరకాల చెట్లు, లతలతో ముడిపడి ఉంది. ఇక్కడ కొండగుట్టలు, లోయలు, గుహలు ఉన్నాయి.
గుహాశ్చ వివిధా ఘోరా నానామృగగణాకులాః। ఆవాసాః కింనరాణాం చ గన్ధర్వభవనాని చ
ఇక్కడ భయంకరమైన అనేక గుహలు, రకరకాల అడవి జంతువులతో నిండిపోయి ఉన్నాయి. అలాగే కిన్నరుల నివాసాలు, గంధర్వుల ఇళ్ళు కూడా ఉన్నాయి.
తాని యుక్తో మయా సార్ధం సమన్వేషితుమర్హసి। త్వద్విధా బుద్ధిసమ్పన్నా మహాత్మానో నరర్షభాః
నీ వంటి జ్ఞానవంతులు, మహాత్ములు నాతో కలిసి ఆ ప్రదేశాలను బాగా వెతకాలి.
ఆపత్సు న ప్రకమ్పన్తే వాయువేగైరివాచలాః। ఇత్యుక్తస్తద్ వనం సర్వం విచచార సలక్ష్మణః
కష్టాల్లో కొండలు గాలికి కదలకపోవడంలా, వారు కూడా స్థిరంగా ఉంటారు. ఇలా చెప్పిన తరువాత రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆ అడవంతా వెతికాడు.
క్రుద్ధో రామః శరం ఘోరం సంధాయ ధనుషి క్షురమ్। తతః పర్వతకూటాభం మహాభాగం ద్విజోత్తమమ్
కోపంతో రాముడు తన విల్లుకు భయంకరమైన పదునైన బాణాన్ని అమర్చి, ఆ సమయంలో కొండ శిఖరంలా ఉన్న గొప్ప పక్షిరాజును నేలపై పడిపోయినట్టు చూశాడు.
దదర్శ పతితం భూమౌ క్షతజార్ద్రం జటాయుషమ్। తం దృష్ట్వా గిరిశృఙ్గాభం రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్
రక్తంతో తడిసి, కొండ శిఖరంలా నేలపై పడిపోయిన జటాయువును రాముడు చూచి, లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు.
అనేన సీతా వైదేహీ భక్షితా నాత్ర సంశయః। గృధ్రరూపమిదం వ్యక్తం రక్షో భ్రమతి కాననమ్
ఈ పక్షి వల్లే సీత, జనకుని కుమార్తె, తినబడింది అనడంలో సందేహమే లేదు. పక్షిరూపంలో ఉన్న ఈ రాక్షసుడు అడవిలో తిరుగుతున్నాడు.
భక్షయిత్వా విశాలాక్షీమాస్తే సీతాం యథాసుఖమ్। ఏనం వధిష్యే దీప్తాగ్రైః శరైర్ఘోరైరజిహ్మగైః
విపులమైన కళ్లున్న సీతను తినివేసి, ఇప్పుడు సుఖంగా విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నాడు. దీప్తమైన, భయంకరమైన నేరుగా వెళ్ళే బాణాలతో ఇతన్ని నేను సంహరిస్తాను.
ఇత్యుక్త్వాభ్యపతద్ ద్రష్టుం సంధాయ ధనుషి క్షురమ్। క్రుద్ధో రామః సముద్రాన్తాం చాలయన్నివ మేదినీమ్
ఇలా చెప్పి, రాముడు కోపంతో భూమిని సముద్రాంతం వరకు కంపించించినట్టు, విల్లుకు పదునైన బాణాన్ని అమర్చి, చూచేందుకు ముందుకు దూకాడు.
తం దీనదీనయా వాచా సఫేనం రుధిరం వమన్। అభ్యభాషత పక్షీ స రామం దశరథాత్మజమ్
అప్పుడు ఆ పక్షి నోటినుండి నురుగు కలిసిన రక్తాన్ని ఉమ్ముతూ, దయనీయమైన మృదువైన స్వరంతో దశరథుని కుమారుడైన రామునితో మాట్లాడింది.
యామోషధీమివాయుష్మన్నన్వేషసి మహావనే। సా దేవీ మమ చ ప్రాణా రావణేనోభయం హృతమ్
దీర్ఘాయుష్మానా! నువ్వు ఈ గొప్ప అడవిలో ఆ దేవిని వెతుకుతున్నావు. ఆమెను కూడా, నా ప్రాణాన్ని కూడా రావణుడు తీసుకుపోయాడు.
త్వయా విరహితా దేవీ లక్ష్మణేన చ రాఘవ। హ్రియమాణా మయా దృష్టా రావణేన బలీయసా
రాఘవా! నువ్వు, లక్ష్మణుడు ఇద్దరూ లేని సమయంలో, బలవంతుడైన రావణుడు ఆ దేవిని అపహరించడాన్ని నేను చూశాను.
సీతామభ్యవపన్నోఽహం రావణశ్చ రణే ప్రభో। విధ్వంసితరథచ్ఛత్రః పతితో ధరణీతలే
ప్రభూ! సీత కోసం రణంలో నేను రావణుడిని ఎదుర్కొన్నాను. అతని రథం, ఛత్రం ధ్వంసమై, అతడు భూమిపై పడిపోయాడు.
ఏతదస్య ధనుర్భగ్నమేతే చాస్య శరాస్తథా। అయమస్య రణే రామ భగ్నః సాంగ్రామికో రథః
ఇదిగో అతని విరిగిపోయిన విల్లు, ఇవిగో అతని బాణాలు, రామా! ఇదిగో యుద్ధంలో ధ్వంసమైన అతని రథం కూడా ఉంది.
అయం తు సారథిస్తస్య మత్పక్షనిహతో భువి। పరిశ్రాన్తస్య మే పక్షౌ ఛిత్త్వా ఖడ్గేన రావణః
ఇక్కడ నేలపై పడివున్నవాడు అతని సారథి, నా రెక్కలతో అతన్ని కొట్టాను. నేను అలసిపోయిన తరువాత రావణుడు తన ఖడ్గంతో నా రెక్కలు కోసేశాడు.
సీతామాదాయ వైదేహీముత్పపాత విహాయసమ్। రక్షసా నిహతం పూర్వం మాం న హన్తుం త్వమర్హసి
వైదేహి సీతను తీసుకుని రాక్షసుడు ఆకాశంలోకి ఎగిరిపోయాడు. రామా! నేను ముందే అతని చేతిలో గాయపడి ఉన్నాను, నన్ను నువ్వు చంపకూడదు.
రామస్తస్య తు విజ్ఞాయ సీతాసక్తాం ప్రియాం కథామ్। గృధ్రరాజం పరిష్వజ్య పరిత్యజ్య మహద్ ధనుః
సీతకు సంబంధించిన ఆ విషాదకథను గ్రహించిన రాముడు, తన గొప్ప విల్లు పక్కన పెట్టి, గిడ్దరాజును ఆలింగనం చేశాడు.
నిపపాతావశో భూమౌ రురోద సహలక్ష్మణః। ద్విగుణీకృతతాపార్తో రామో ధీరతరోఽపి సన్
ఆ సమయంలో రాముడు లక్ష్మణునితో కలిసి, బలహీనంగా నేలపై పడిపోయి, కన్నీరు పెట్టాడు. ధైర్యవంతుడైనా రాముడు రెండింతల బాధతో తడిసిపోయాడు.
ఏకమేకాయనే కృచ్ఛ్రే నిఃశ్వసన్తం ముహుర్ముహుః। సమీక్ష్య దుఃఖితో రామః సౌమిత్రిమిదమబ్రవీత్
ఒక్కడే ఒంటరి దారిలో మళ్లీ మళ్లీ ఊపిరి పీలుస్తున్న లక్ష్మణా, ఆ దుఃఖంతో ఉన్న రాముడు, సౌమిత్రిని చూచి ఇలా అన్నాడు.
రాజ్యం భ్రష్టం వనే వాసః సీతా నష్టా మృతో ద్విజః। ఈదృశీయం మమాలక్ష్మీర్దహేదపి హి పావకమ్
పాలించిన రాజ్యం పోయింది, అడవిలో నివాసం, సీతా కనబడటం లేదు, పక్షి చనిపోయాడు—నా దురదృష్టం ఇంత ఘోరంగా ఉంది, అది అగ్నినే కాల్చగలదు.
సమ్పూర్ణమపి చేదద్య ప్రతరేయం మహోదధిమ్। సోఽపి నూనం మమాలక్ష్మ్యా విశుష్యేత్ సరితాం పతిః
ఈ రోజు నేను ఎంత పెద్ద సముద్రాన్ని దాటి పోయినా, నా దురదృష్టం వల్ల ఆ నదుల అధిపతి అయిన సముద్రమే ఎండిపోతాడు.
నాస్త్యభాగ్యతరో లోకే మత్తోఽస్మిన్ స చరాచరే। యేనేయం మహతీ ప్రాప్తా మయా వ్యసనవాగురా
ఈ లోకంలో జంతువులలో, జడజీవులలో నాకంటే దురదృష్టవంతుడు ఎవరూ లేరు. ఇంతటి పెద్ద కష్టాల వలలో నేను పడిపోయాను.