యది తస్యాగమః కశ్చిదార్యా వా సాథ లక్ష్యతే। బాఢమిత్యేవ కాకుత్స్థః ప్రస్థితో దక్షిణాం దిశమ్
'అక్కడ ఆమెకు సంబంధించిన ఏదైనా గుర్తు లేదా ఆ మహాసతీ కనబడితే మంచిదే.' అని లక్ష్మణుడు చెప్పగా, కకుత్థుడు 'అవును' అని చెప్పి దక్షిణ దిశగా బయలుదేరాడు.
లక్ష్మణానుగతః శ్రీమాన్ వీక్షమాణో వసుంధరామ్। ఏవం సమ్భాషమాణౌ తావన్యోన్యం భ్రాతరావుభౌ
లక్ష్మణుడు వెంట ఉండగా, మహాత్ముడు భూమిని చూస్తూ నడిచాడు. ఇద్దరు అన్నదమ్ములు ఇలా పరస్పరం మాట్లాడుకుంటూ సాగారు.
వసుంధరాయాం పతితపుష్పమార్గమపశ్యతామ్। పుష్పవృష్టిం నిపతితాం దృష్ట్వా రామో మహీతలే
వారు భూమిపై పడ్డ పువ్వులతో కూడిన దారిని చూస్తూ ఉండగా, రాముడు నేలమీద పడ్డ పుష్పవృష్టిని చూశాడు.
ఉవాచ లక్ష్మణం వీరో దుఃఖితో దుఃఖితం వచః। అభిజానామి పుష్పాణి తానీమానీహ లక్ష్మణ
వీరుడైన రాముడు, బాధతో ఉన్న లక్ష్మణుడితో దుఃఖంగా ఇలా అన్నాడు: 'లక్ష్మణా, ఇక్కడ ఉన్న ఈ పువ్వులను నేను గుర్తు పట్టగలను.'
అపినద్ధాని వైదేహ్యా మయా దత్తాని కాననే। మన్యే సూర్యశ్చ వాయుశ్చ మేదినీ చ యశస్వినీ
'వైదేహి అడవిలో కట్టి, నేను ఇచ్చినవి ఇవే. నాకు అనిపిస్తోంది, ఈ మహిమ కలిగిన సూర్యుడు, గాలి, భూమి ఈ పువ్వులను కాపాడుతున్నారు.'
అభిరక్షన్తి పుష్పాణి ప్రకుర్వన్తో మమ ప్రియమ్। ఏవముక్త్వా మహాబాహుర్లక్ష్మణం పురుషర్షభమ్
'వారు నా ఇష్టానికి అనుగుణంగా, ఈ పువ్వులను సంరక్షిస్తున్నారు.' అని చెప్పి, బాహుబలిశాలి రాముడు పురుషోత్తముడైన లక్ష్మణుడితో మాట్లాడాడు.
ఉవాచ రామో ధర్మాత్మా గిరిం ప్రస్రవణాకులమ్। కచ్చిత్ క్షితిభృతాం నాథ దృష్టా సర్వాఙ్గసున్దరీ
ధర్మాత్ముడైన రాముడు, జలస్రోతాలతో నిండిన కొండను చూస్తూ ఇలా అడిగాడు: 'పర్వతాధిపతీ, అన్ని అవయవాల్లో అందమైన ఆమెను చూశావా?'
రామా రమ్యే వనోద్దేశే మయా విరహితా త్వయా। క్రుద్ధోఽబ్రవీద్ గిరిం తత్ర సింహః క్షుద్రమృగం యథా
'ఈ అందమైన అడవిలో నన్ను విడిచిపెట్టి, నీవు ఆమెను దాచావు' అని కోపంతో ఆ కొండను, సింహం చిన్న జంతువును ఎలా మందలిస్తుందో అలా మందలించాడు.
తాం హేమవర్ణాం హేమాఙ్గీం సీతాం దర్శయ పర్వత। యావత్ సానూని సర్వాణి న తే విధ్వంసయామ్యహమ్
ఓ పర్వతా, బంగారు వర్ణంతో మెరిసే, బంగారు వంటి అవయవాలున్న సీతను నాకు చూపించు. లేకపోతే నీపై ఉన్న అన్ని శిఖరాలను నేనే నాశనం చేస్తాను.
ఏవముక్తస్తు రామేణ పర్వతో మైథిలీం ప్రతి। దర్శయన్నివ తాం సీతాం నాదర్శయత రాఘవే
రాముడు మైథిలిని గురించి ఇలా అడిగినప్పుడు, ఆ పర్వతం సీతను చూపించబోతున్నట్టు కనిపించినా, రాఘవునికి ఆమెను చూపించలేదు.
తతో దాశరథీ రామ ఉవాచ చ శిలోచ్చయమ్। మమ బాణాగ్నినిర్దగ్ధో భస్మీభూతో భవిష్యసి
ఆ తర్వాత దశరథుని కుమారుడైన రాముడు ఆ శిలా సముదాయాన్ని చూసి ఇలా అన్నాడు: "నా బాణాల అగ్నిలో కాలిపోయి, నువ్వు బూడిదైపోతావు."
అసేవ్యః సర్వతశ్చైవ నిస్తృణద్రుమపల్లవః। ఇమాం వా సరితం చాద్య శోషయిష్యామి లక్ష్మణ
నువ్వు ఎక్కడా చేరలేని స్థలంగా మారిపోతావు, గడ్డి, చెట్లు, ఆకులు ఏమీ ఉండవు. లేకపోతే, లక్ష్మణా, ఈ నదిని కూడా ఈరోజే ఎండబెట్టేస్తాను.
యది నాఖ్యాతి మే సీతామద్య చన్ద్రనిభాననామ్। ఏవం ప్రరుషితో రామో దిధక్షన్నివ చక్షుషా
ఈరోజు నువ్వు నాకు చంద్రబింబంలాంటి ముఖం ఉన్న సీత గురించి చెప్పకపోతే..." ఇలా కోపంతో రాముడు తన చూపుతో కాల్చిపారేయాలనే ఆవేశంతో కనిపించాడు.
దదర్శ భూమౌ నిష్క్రాన్తం రాక్షసస్య పదం మహత్। త్రస్తాయా రామకాంక్షిణ్యాః ప్రధావన్త్యా ఇతస్తతః
భూమిపై ఒక పెద్ద రాక్షసుని పాదముద్రను రాముడు చూశాడు. భయంతో పరుగెత్తుతూ, రాముడిని ఆశిస్తూ, సీత అక్కడక్కడా పరుగెత్తినప్పుడు అది అక్కడ మిగిలింది.
రాక్షసేనానుసృప్తాయా వైదేహ్యాశ్చ పదాని తు। స సమీక్ష్య పరిక్రాన్తం సీతాయా రాక్షసస్య చ
రాక్షసుడు వెంబడించిన వైదేహి అడుగుల జాడలను కూడా రాముడు చూశాడు. సీతా, రాక్షసుడు ఇద్దరి చితికిపోయిన అడుగుల ముద్రలను గమనించాడు.
భగ్నం ధనుశ్చ తూణీ చ వికీర్ణం బహుధా రథమ్। సమ్భ్రాన్తహృదయో రామః శశంస భ్రాతరం ప్రియమ్
ఒక విరిగిపోయిన విల్లు, ఒక బాణపు సంచి, ఎన్నో ముక్కలుగా విడిపోయిన రథాన్ని చూసి, గుండె గుబురుగా రాముడు తన ప్రియమైన అన్నయ్యకు చెప్పాడు.
పశ్య లక్ష్మణ వైదేహ్యా కీర్ణాః కనకబిన్దవః। భూషణానాం హి సౌమిత్రే మాల్యాని వివిధాని చ
లక్ష్మణా, చూడు! వైదేహి ధరించిన బంగారు ఆభరణాల తుంపర్లు, వివిధ రకాల పూలమాలలు నేలమీద చెల్లాచెదురుగా పడ్డాయి.
తప్తబిన్దునికాశైశ్చ చిత్రైః క్షతజబిన్దుభిః। ఆవృతం పశ్య సౌమిత్రే సర్వతో ధరణీతలమ్
సౌమిత్రీ, చూడు! తాపిన బంగారు బిందువుల్లా మెరుస్తున్నవి, అలాగే విచిత్రంగా కనిపించే రక్తపు చుక్కలు నేలంతా పడి ఉన్నాయి.
మన్యే లక్ష్మణ వైదేహీ రాక్షసైః కామరూపిభిః। భిత్త్వా భిత్త్వా విభక్తా వా భక్షితా వా భవిష్యతి
లక్ష్మణా, నాకు అనిపిస్తోంది, ఈ రూపం మార్చుకునే రాక్షసులు వైదేహిని కొట్టి, చీల్చి, లేకపోతే తినేసి ఉండవచ్చు.
తస్యా నిమిత్తం సీతాయా ద్వయోర్వివదమానయోః। బభూవ యుద్ధం సౌమిత్రే ఘోరం రాక్షసయోరిహ
సీత కారణంగా, సౌమిత్రీ, ఇద్దరు రాక్షసులు ఇక్కడ ఘోరంగా గొడవపడి యుద్ధం చేశారు.
ముక్తామణిచితం చేదం రమణీయం విభూషితమ్। ధరణ్యాం పతితం సౌమ్య కస్య భగ్నం మహద్ ధనుః
ప్రియమైనవాడా, ముత్యాలు, రత్నాలతో అలంకరించబడిన ఈ అందమైన, గొప్ప విల్లు నేలమీద విరిగిపడి ఉంది. ఇది ఎవరిదో చెప్పు.
రాక్షసానామిదం వత్స సురాణామథవాపి వా। తరుణాదిత్యసంకాశం వైదూర్యగులికాచితమ్
బిడ్డా, ఇది రాక్షసులదా, లేక దేవతలదా? ఉదయించే సూర్యుడిలా ప్రకాశిస్తూ, వైడూర్య రత్నాలతో అలంకరించబడి ఉంది.
విశీర్ణం పతితం భూమౌ కవచం కస్య కాఞ్చనమ్। ఛత్రం శతశలాకం చ దివ్యమాల్యోపశోభితమ్
ఈ విరిగిపోయి నేలపై పడిన బంగారు కవచం ఎవరిదో? అలాగే, ఈ వంద రెక్కలతో, దివ్యమాలలతో అలంకరించబడిన రాజచత్రం ఎవరిదో?
భగ్నదణ్డమిదం సౌమ్య భూమౌ కస్య నిపాతితమ్। కాఞ్చనోరశ్ఛదాశ్చేమే పిశాచవదనాః ఖరాః
సౌమ్యా, ఈ విరిగిపోయి నేలపై పడిన దండం ఎవరిదో? ఈ పిశాచ ముఖాలతో, బంగారు ఛాతీ కవచాలు ధరించిన ఖరులు ఎవరు?
భీమరూపా మహాకాయాః కస్య వా నిహతా రణే। దీప్తపావకసంకాశో ద్యుతిమాన్ సమరధ్వజః
భయంకరమైన రూపం, గొప్ప శరీరంతో యుద్ధంలో పడిపోయిన వీరులు ఎవరు? దీప్తిమంతమైన అగ్నిలా మెరిసే యుద్ధధ్వజం ఎవరిదో?
అపవిద్ధశ్చ భగ్నశ్చ కస్య సాఙ్గ్రామికో రథః। రథాక్షమాత్రా విశిఖాస్తపనీయవిభూషణాః
సౌమ్యా, యుద్ధరథం విరిగిపడి, పక్కకు పడివుంది. బంగారు అలంకరణలతో ఉన్న బాణాలు, రథ చక్రాల్లా చెల్లాచెదురుగా పడ్డాయి.
కస్యేమే నిహతా బాణాః ప్రకీర్ణా ఘోరదర్శనాః। శరావరౌ శరైః పూర్ణౌ విధ్వస్తౌ పశ్య లక్ష్మణ
లక్ష్మణా, ఈ భయంకరంగా కనిపిస్తున్న, చుట్టూ చెలరేగిపోయిన ఈ బాణాలు ఎవరివో? చూడు, ఈ రెండు బాణ సంచులు పూర్తిగా బాణాలతో నిండిపోయి, పగిలిపోయాయి.
ప్రతోదాభీషుహస్తోఽయం కస్య వా సారథిర్హతః। పదవీ పురుషస్యైషా వ్యక్తం కస్యాపి రక్షసః
ఈ చేతిలో కొరడా, అంకుశం పట్టుకుని పడిపోయిన రథసారథి ఎవరివాడు? ఇది ఎవరో రాక్షసుడి దారి అని స్పష్టంగా తెలుస్తోంది.
వైరం శతగుణం పశ్య మమ తైర్జీవితాన్తకమ్। సుఘోరహృదయైః సౌమ్య రాక్షసైః కామరూపిభిః
సౌమ్యా, ఆ భయంకర హృదయాలు కలిగి, కావలసిన రూపం ధరించే రాక్షసులతో నా శత్రుత్వం వంద రెట్లు పెరిగి, ప్రాణాంతకంగా మారింది చూడు.
హృతా మృతా వా వైదేహీ భక్షితా వా తపస్వినీ। న ధర్మస్త్రాయతే సీతాం హ్రియమాణాం మహావనే
వైదేహి అపహరించబడి ఉండొచ్చు, చంపబడి ఉండొచ్చు, లేక తినబడిపోయి ఉండొచ్చు. ఈ మహావనంలో అపహరించబడిన సీతను ధర్మం కాపాడలేకపోయింది.