నదీం గోదావరీం రమ్యాం జగామ లఘువిక్రమః। తాం లక్ష్మణస్తీర్థవతీం విచిత్వా రామమబ్రవీత్
వేగంగా నడిచిన లక్ష్మణుడు ఆ అందమైన గోదావరి నదికి వెళ్లాడు. అక్కడి తీర్థస్థలాలన్నీ వెతికాడు. తిరిగి వచ్చి రామునితో చెప్పాడు.
నైనాం పశ్యామి తీర్థేషు క్రోశతో న శృణోతి మే। కం ను సా దేశమాపన్నా వైదేహీ క్లేశనాశినీ
'ఆమెను తీర్థస్థలాల్లో ఎక్కడా చూడలేదు. నేను పిలిచినా స్పందించలేదు. బాధను తొలగించే వైదేహి ఏ ప్రాంతానికి వెళ్లిందో తెలియదు.'
నహి తం వేద్మి వై రామ యత్ర సా తనుమధ్యమా। లక్ష్మణస్య వచః శ్రుత్వా దీనః సంతాపమోహితః
'ఆ సన్నని నడుము కల సీత ఎక్కడ ఉందో నాకు తెలియదు, రామా.' అని లక్ష్మణుడు చెప్పిన మాటలు విని రాముడు తీవ్ర దుఃఖంతో, మూర్ఛతో నిండిపోయాడు.
రామః సమభిచక్రామ స్వయం గోదావరీం నదీమ్। స తాముపస్థితో రామః క్వ సీతేత్యేవమబ్రవీత్
రాముడు తానే స్వయంగా గోదావరి నదికి వెళ్లాడు. అక్కడికి చేరుకొని, 'సీత ఎక్కడ ఉంది?' అని అడిగాడు.
భూతాని రాక్షసేన్ద్రేణ వధార్హేణ హృతామపి। న తాం శశంసూ రామాయ తథా గోదావరీ నదీ
రాక్షసేంద్రుడైన రావణుడు ఆమెను తీసుకెళ్లినా, అక్కడి భూతాలు గానీ, గోదావరి నదీ గానీ రామునికి ఏమీ చెప్పలేదు.
తతః ప్రచోదితా భూతైః శంస చాస్మై ప్రియామితి। న చ సా హ్యవదత్ సీతాం పృష్టా రామేణ శోచతా
భూతాలు 'ఆయన ప్రియురాలి విషయం చెప్పు' అని నదిని ప్రేరేపించినా, దుఃఖంతో ఉన్న రాముడు అడిగినప్పుడు కూడా ఆ నది సీత గురించి చెప్పలేదు.
రావణస్య చ తద్రూపం కర్మాపి చ దురాత్మనః। ధ్యాత్వా భయాత్ తు వైదేహీం సా నదీ న శశంస హ
రావణుడి రూపాన్ని, ఆ దుష్టుని పనిని గుర్తు చేసుకుని, భయంతో ఆ నది వైదేహిని రామునికి చెప్పలేదు.
నిరాశస్తు తయా నద్యా సీతాయా దర్శనే కృతః। ఉవాచ రామః సౌమిత్రిం సీతాదర్శనకర్శితః
ఆ నది ద్వారా సీతను చూడడంలో ఆశ లేకుండా పోయిన రాముడు, సీతను చూడలేక బాధతో ఉన్నవాడు, సౌమిత్రిని ఇలా అడిగాడు.
ఏషా గోదావరీ సౌమ్య కించిన్న ప్రతిభాషతే। కిం ను లక్ష్మణ వక్ష్యామి సమేత్య జనకం వచః
'ఈ గోదావరి నది ఏమాత్రం స్పందించడం లేదు, సౌమ్యా. లక్ష్మణా! నేను జనకుని దగ్గరకు వెళ్లి ఏం చెప్పాలి?
మాతరం చైవ వైదేహ్యా వినా తామహమప్రియమ్। యా మే రాజ్యవిహీనస్య వనే వన్యేన జీవతః
సీత లేకుండా ఆమె తల్లికి కూడా ఏమి చెప్పాలి? నాకు ఎంతో ప్రియమైన ఆమె, రాజ్యం లేక అడవిలో జీవిస్తున్న నాకు తోడుగా ఉండింది.'
సర్వం వ్యపానయచ్ఛోకం వైదేహీ క్వ ను సా గతా। జ్ఞాతివర్గవిహీనస్య వైదేహీమప్యపశ్యతః
నా బాధ అంతా తీర్చిన వైదేహి ఎక్కడికి పోయిందో తెలియడం లేదు. ఇప్పుడు నా బంధువులు లేరు, వైదేహిని కూడా కనబడడం లేదు.
మన్యే దీర్ఘా భవిష్యన్తి రాత్రయో మమ జాగ్రతః। మన్దాకినీం జనస్థానమిమం ప్రస్రవణం గిరిమ్
ఈ మందాకినీ, జనస్థానం, ఈ జలపాతం, ఈ కొండను చూస్తూ, నాకు రాత్రులు నిద్రలేక చాలా పొడవుగా అనిపిస్తాయని అనుకుంటున్నాను.
సర్వాణ్యనుచరిష్యామి యది సీతా హి లభ్యతే। ఏతే మహామృగా వీర మామీక్షన్తే పునః పునః
సీతను ఎక్కడైనా కనుగొనగలిగితే, నేను అన్ని చోట్ల వెతుకుతాను. వీరు మహా జంతువులు, వీరంతా నన్ను మళ్లీ మళ్లీ చూస్తున్నారు.
వక్తుకామా ఇహ హి మే ఇఙ్గితాన్యుపలక్షయే। తాంస్తు దృష్ట్వా నరవ్యాఘ్రో రాఘవః ప్రత్యువాచ హ
ఇక్కడ వీరి చూపులు చూస్తుంటే, నాతో ఏదైనా చెప్పాలనుకుంటున్నట్టు అనిపిస్తోంది. వారిని చూసి, మనుషులలో సింహుడైన రాఘవుడు వారితో మాట్లాడాడు.
క్వ సీతేతి నిరీక్షన్ వై బాష్పసంరుద్ధయా గిరా। ఏవముక్తా నరేన్ద్రేణ తే మృగాః సహసోత్థితాః
చుట్టూ చూస్తూ, కన్నీళ్లతో గొంతు ఆగిపోతూ 'సీత ఎక్కడ?' అని అడిగాడు. అప్పుడు ఆ మనుషుల రాజు అడిగిన వెంటనే ఆ జంతువులు ఒక్కసారిగా లేచాయి.
దక్షిణాభిముఖాః సర్వే దర్శయన్తో నభఃస్థలమ్। మైథిలీ హ్రియమాణా సా దిశం యామభ్యపద్యత
అందరూ దక్షిణ దిశవైపు తిరిగి, ఆకాశాన్ని చూపిస్తూ నిలబడ్డారు. అదే వైపు మైథిలి అపహరించబడింది.
తేన మార్గేణ గచ్ఛన్తో నిరీక్షన్తే నరాధిపమ్। యేన మార్గం చ భూమిం చ నిరీక్షన్తే స్మ తే మృగాః
ఆ దారిలో వెళ్తూ, వారు రాజును వెనక్కి తిరిగి చూస్తున్నారు. ఆ జంతువులు ఆ మార్గాన్ని, నేలని చూస్తూ ముందుకు సాగారు.
పునర్నదన్తో గచ్ఛన్తి లక్ష్మణేనోపలక్షితాః। తేషాం వచనసర్వస్వం లక్షయామాస చేఙ్గితమ్
మళ్లీ మళ్లీ అరుస్తూ వెళ్తున్నారు. లక్ష్మణుడు వారిని గమనించాడు. వారి చూపులు, సంకేతాలు అన్నీ రాముడు గుర్తించాడు.
ఉవాచ లక్ష్మణో ధీమాన్ జ్యేష్ఠం భ్రాతరమార్తవత్। క్వ సీతేతి త్వయా పృష్టా యథేమే సహసోత్థితాః
ధీరుడైన లక్ష్మణుడు, తన పెద్ద అన్నయ్యను సానుభూతితో ఇలా అడిగాడు: 'సీత ఎక్కడ?' అని మీరు అడిగిన వెంటనే ఈ జంతువులు ఒక్కసారిగా లేచాయి.
దర్శయన్తి క్షితిం చైవ దక్షిణాం చ దిశం మృగాః। సాధు గచ్ఛావహే దేవ దిశమేతాం చ నైర్ఋతీమ్
ఈ జంతువులు నేలని, దక్షిణ దిశని చూపిస్తున్నారు. ప్రభూ, మనం ఈ నైరుతి దిశగా పోదాం.
యది తస్యాగమః కశ్చిదార్యా వా సాథ లక్ష్యతే। బాఢమిత్యేవ కాకుత్స్థః ప్రస్థితో దక్షిణాం దిశమ్
'అక్కడ ఆమెకు సంబంధించిన ఏదైనా గుర్తు లేదా ఆ మహాసతీ కనబడితే మంచిదే.' అని లక్ష్మణుడు చెప్పగా, కకుత్థుడు 'అవును' అని చెప్పి దక్షిణ దిశగా బయలుదేరాడు.
లక్ష్మణానుగతః శ్రీమాన్ వీక్షమాణో వసుంధరామ్। ఏవం సమ్భాషమాణౌ తావన్యోన్యం భ్రాతరావుభౌ
లక్ష్మణుడు వెంట ఉండగా, మహాత్ముడు భూమిని చూస్తూ నడిచాడు. ఇద్దరు అన్నదమ్ములు ఇలా పరస్పరం మాట్లాడుకుంటూ సాగారు.
వసుంధరాయాం పతితపుష్పమార్గమపశ్యతామ్। పుష్పవృష్టిం నిపతితాం దృష్ట్వా రామో మహీతలే
వారు భూమిపై పడ్డ పువ్వులతో కూడిన దారిని చూస్తూ ఉండగా, రాముడు నేలమీద పడ్డ పుష్పవృష్టిని చూశాడు.
ఉవాచ లక్ష్మణం వీరో దుఃఖితో దుఃఖితం వచః। అభిజానామి పుష్పాణి తానీమానీహ లక్ష్మణ
వీరుడైన రాముడు, బాధతో ఉన్న లక్ష్మణుడితో దుఃఖంగా ఇలా అన్నాడు: 'లక్ష్మణా, ఇక్కడ ఉన్న ఈ పువ్వులను నేను గుర్తు పట్టగలను.'
అపినద్ధాని వైదేహ్యా మయా దత్తాని కాననే। మన్యే సూర్యశ్చ వాయుశ్చ మేదినీ చ యశస్వినీ
'వైదేహి అడవిలో కట్టి, నేను ఇచ్చినవి ఇవే. నాకు అనిపిస్తోంది, ఈ మహిమ కలిగిన సూర్యుడు, గాలి, భూమి ఈ పువ్వులను కాపాడుతున్నారు.'
అభిరక్షన్తి పుష్పాణి ప్రకుర్వన్తో మమ ప్రియమ్। ఏవముక్త్వా మహాబాహుర్లక్ష్మణం పురుషర్షభమ్
'వారు నా ఇష్టానికి అనుగుణంగా, ఈ పువ్వులను సంరక్షిస్తున్నారు.' అని చెప్పి, బాహుబలిశాలి రాముడు పురుషోత్తముడైన లక్ష్మణుడితో మాట్లాడాడు.
ఉవాచ రామో ధర్మాత్మా గిరిం ప్రస్రవణాకులమ్। కచ్చిత్ క్షితిభృతాం నాథ దృష్టా సర్వాఙ్గసున్దరీ
ధర్మాత్ముడైన రాముడు, జలస్రోతాలతో నిండిన కొండను చూస్తూ ఇలా అడిగాడు: 'పర్వతాధిపతీ, అన్ని అవయవాల్లో అందమైన ఆమెను చూశావా?'
రామా రమ్యే వనోద్దేశే మయా విరహితా త్వయా। క్రుద్ధోఽబ్రవీద్ గిరిం తత్ర సింహః క్షుద్రమృగం యథా
'ఈ అందమైన అడవిలో నన్ను విడిచిపెట్టి, నీవు ఆమెను దాచావు' అని కోపంతో ఆ కొండను, సింహం చిన్న జంతువును ఎలా మందలిస్తుందో అలా మందలించాడు.
తాం హేమవర్ణాం హేమాఙ్గీం సీతాం దర్శయ పర్వత। యావత్ సానూని సర్వాణి న తే విధ్వంసయామ్యహమ్
ఓ పర్వతా, బంగారు వర్ణంతో మెరిసే, బంగారు వంటి అవయవాలున్న సీతను నాకు చూపించు. లేకపోతే నీపై ఉన్న అన్ని శిఖరాలను నేనే నాశనం చేస్తాను.
ఏవముక్తస్తు రామేణ పర్వతో మైథిలీం ప్రతి। దర్శయన్నివ తాం సీతాం నాదర్శయత రాఘవే
రాముడు మైథిలిని గురించి ఇలా అడిగినప్పుడు, ఆ పర్వతం సీతను చూపించబోతున్నట్టు కనిపించినా, రాఘవునికి ఆమెను చూపించలేదు.