ఏవం స విలపన్ రామః సీతాహరణకర్షితః। దీనః శోకసమావిష్టో ముహూర్తం విహ్వలోఽభవత్
ఇలా విలపిస్తూ, సీతను అపహరించడంవల్ల బాధపడుతున్న రాముడు, దుఃఖంతో నిండిపోయి, కొంతసేపు మనస్సు తడబడిపోయాడు.
స విహ్వలితసర్వాఙ్గో గతబుద్ధిర్విచేతనః। నిషసాదాతురో దీనో నిఃశ్వస్యాశీతమాయతమ్
అతని శరీరం అంతా వణికిపోతూ, మనస్సు స్థిరంగా లేక, జ్ఞానం కోల్పోయి, బాధతో, దుఃఖంతో కూరుకుపోయి, లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ కూర్చున్నాడు.
బహుశః స తు నిఃశ్వస్య రామో రాజీవలోచనః। హా ప్రియేతి విచుక్రోశ బహుశో బాష్పగద్గదః
రాజీవనేత్రుడు రాముడు, ఎన్నోసార్లు లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, కన్నీళ్లతో గొంతు నిండిపోయి, 'హా ప్రియ!' అంటూ పదే పదే విలపించాడు.
తం సాన్త్వయామాస తతో లక్ష్మణః ప్రియబాన్ధవమ్। బహుప్రకారం శోకార్తః ప్రశ్రితః ప్రశ్రితాఞ్జలిః
అప్పుడు లక్ష్మణుడు, తన ప్రియమైన అన్నయ్యను, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, చేతులు జోడించి, అనేక విధాలుగా ఓదార్చేందుకు ప్రయత్నించాడు.
అనాదృత్య తు తద్ వాక్యం లక్ష్మణోష్ఠపుటచ్యుతమ్। అపశ్యంస్తాం ప్రియాం సీతాం ప్రాక్రోశత్ స పునః పునః
లక్ష్మణుడు చెప్పిన మాటలను పట్టించుకోక, తన ప్రియమైన సీతను కనిపెట్టలేక, రాముడు మళ్లీ మళ్లీ ఆమెను పిలుచుకుంటూ విలపించాడు.
thumb|ద్విషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ద్విషష్ఠితమః సర్గః ॥౩-
శ్రీమద్వాల్మీకి రామాయణంలో, అరణ్యకాండలో, అరవై రెండవ సర్గను వినండి.
సీతామపశ్యన్ ధర్మాత్మా శోకోపహతచేతనః। విలలాప మహాబాహూ రామః కమలలోచనః
సీతను కనపడక, ధర్మబద్ధుడైన రాముడు, దుఃఖంతో మనసు ముంచుకొని, మహాబలుడు, కమలముఖుడు, ఆవేదనతో ఏడ్చాడు.
పశ్యన్నివ చ తాం సీతామపశ్యన్మన్మథార్దితః। ఉవాచ రాఘవో వాక్యం విలాపాశ్రయదుర్వచమ్
సీతను చూస్తున్నట్టు అనిపిస్తూ, కాని కనపడక, ప్రేమవేదనతో బాధపడుతూ, రాఘవుడు బాధతో పలకలేని మాటలు చెప్పాడు.
త్వమశోకస్య శాఖాభిః పుష్పప్రియతరా ప్రియే। ఆవృణోషి శరీరం తే మమ శోకవివర్ధనీ
ప్రియమైనవాడా, నీవు అశోకవృక్షపు కొమ్మలతో నీ శరీరాన్ని కప్పుకుంటున్నావు, అవి పూలను ఇష్టపడతాయి, కానీ అవే నా దుఃఖాన్ని పెంచుతున్నాయి.
కదలీకాణ్డసదృశౌ కదల్యా సంవృతావుభౌ। ఊరూ పశ్యామి తే దేవి నాసి శక్తా నిగూహితుమ్
దేవీ, నీ తొడలు అరటి కాండంలా ఉన్నాయి, అరటి ఆకులతో కప్పబడి ఉన్నా, నాకు అవి కనబడుతున్నాయి, నువ్వు వాటిని దాచలేవు.
కర్ణికారవనం భద్రే హసన్తీ దేవి సేవసే। అలం తే పరిహాసేన మమ బాధావహేన వై
సుముఖి, నీవు కర్ణికారవనంలో నవ్వుతూ ఆడుకుంటున్నావు, దేవీ, ఇక నాకు బాధ కలిగించే ఈ ఆటలు చాలయ్యాయి.
విశేషేణాశ్రమస్థానే హాసోఽయం న ప్రశస్యతే। అవగచ్ఛామి తే శీలం పరిహాసప్రియం ప్రియే
ఈ ఆశ్రమంలో ఇలాంటి నవ్వులు తగవు, ప్రియమైనవాడా, నీవు ఆటలు చేయడం ఇష్టపడతావని నాకు తెలుసు.
ఆగచ్ఛ త్వం విశాలాక్షి శూన్యోఽయముటజస్తవ। సువ్యక్తం రాక్షసైః సీతా భక్షితా వా హృతాపి వా
విశాలనేత్రా, రా, నీ గుడిసె ఖాళీగా ఉంది. నిశ్చయంగా రాక్షసులు సీతను తినివేసారు లేదా అపహరించారు.
న హి సా విలపన్తం మాముపసమ్ప్రైతి లక్ష్మణ। ఏతాని మృగయూథాని సాశ్రునేత్రాణి లక్ష్మణ
లక్ష్మణా, ఆమె ఏడుస్తున్న నన్ను దగ్గరకు రాదు. ఈ మృగసమూహాలు కన్నీళ్లతో ఉన్నాయని చూడు లక్ష్మణా.
శంసన్తీవ హి మే దేవీం భక్షితాం రజనీచరైః। హా మమార్యే క్వ యాతాసి హా సాధ్వి వరవర్ణిని
ఈ జంతువులు నిశాచరులు దేవిని తినివేశారని చెప్పుతున్నట్టు ఉంది. హాయ్ నా ఆర్యే, నువ్వెక్కడికి పోయావు? హాయ్ సద్గుణాలూ, సుందరవదనా!
హా సకామాద్య కైకేయీ దేవి మేఽద్య భవిష్యతి। సీతయా సహ నిర్యాతో వినా సీతాముపాగతః
హాయ్, ఈరోజు కైకేయి సంతోషిస్తుంది దేవీ, ఎందుకంటే నేను సీతతో బయలుదేరి, ఆమె లేకుండా తిరిగి వచ్చాను.
కథం నామ ప్రవేక్ష్యామి శూన్యమన్తఃపురం మమ। నిర్వీర్య ఇతి లోకో మాం నిర్దయశ్చేతి వక్ష్యతి
నేను నా ఖాళీ అంతఃపురంలో ఎలా ప్రవేశించగలను? ప్రజలు నన్ను బలహీనుడని, హృదయరహితుడని అంటారు.
కాతరత్వం ప్రకాశం హి సీతాపనయనేన మే। నివృత్తవనవాసశ్చ జనకం మిథిలాధిపమ్
సీతను తీసుకుపోయినందువల్ల నా భయపడి ఉండటం అందరికీ స్పష్టంగా తెలుస్తోంది. అడవి జీవితం ముగించుకుని మిథిలా రాజు జనకుని వద్దకు తిరిగి వెళ్ళడం కూడా అదే.
కుశలం పరిపృచ్ఛన్తం కథం శక్ష్యే నిరీక్షితుమ్। విదేహరాజో నూనం మాం దృష్ట్వా విరహితం తయా
వీడేహ రాజు సీత క్షేమాన్ని అడిగితే, ఆమె లేకుండా ఉన్న నన్ను నేను ఎలా ఎదుర్కొనగలను?
సుతావినాశసంతప్తో మోహస్య వశమేష్యతి। అథవా న గమిష్యామి పురీం భరతపాలితామ్
తన కుమార్తెను కోల్పోయిన బాధతో అతను మూర్ఛలో పడిపోతాడు. లేకపోతే, నేను భరతుడు పాలిస్తున్న నగరానికి వెళ్ళను.
స్వర్గోఽపి హి తయా హీనః శూన్య ఏవ మతో మమ। తన్మాముత్సృజ్య హి వనే గచ్ఛాయోధ్యాపురీం శుభామ్
ఆమె లేకుండా స్వర్గం కూడా నాకు ఖాళీగా అనిపిస్తుంది. అందుకే నన్ను వనంలో వదిలేసి, నీవు అయోధ్య నగరానికి వెళ్ళు.
న త్వహం తాం వినా సీతాం జీవేయం హి కథంచన। గాఢమాశ్లిష్య భరతో వాచ్యో మద్వచనాత్ త్వయా
నేను సీత లేకుండా ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ బతకలేను. నువ్వు భరతుని గట్టిగా ఆలింగనం చేసి, నా మాటలు అతనికి చెప్పు.
అనుజ్ఞాతోఽసి రామేణ పాలయేతి వసుంధరామ్। అమ్బా చ మమ కైకేయీ సుమిత్రా చ త్వయా విభో
రాముడు నీకు భూమిని పాలించమని అనుమతి ఇచ్చాడు. నా తల్లి కైకేయి, సుమిత్రను నువ్వు జాగ్రత్తగా చూసుకోవాలి.
కౌసల్యా చ యథాన్యాయమభివాద్యా మమాజ్ఞయా। రక్షణీయా ప్రయత్నేన భవతా సూక్తచారిణా
కౌసల్యను కూడా యథావిధిగా నమస్కరించాలి. నా ఆజ్ఞతో, నీవు సద్గుణంతో ఆమెను శ్రద్ధగా రక్షించాలి.
సీతాయాశ్చ వినాశోఽయం మమ చామిత్రసూదన। విస్తరేణ జనన్యా మే వినివేద్యస్త్వయా భవేత్
శత్రువులను సంహరించే వాడా, సీతతో పాటు నన్ను కూడా నాశనం చేసిన సంగతి నువ్వు నా తల్లికి పూర్తిగా వివరంగా చెప్పాలి.
ఇతి విలపతి రాఘవే తు దీనే వనముపగమ్య తయా వినా సుకేశ్యా। భయవికలముఖస్తు లక్ష్మణోఽపి వ్యథితమనా భృశమాతురో బభూవ
ఇలా దుఃఖంతో రాఘవుడు విలపిస్తూ, సుందరమైన జుట్టు గల సీత లేకుండా అడవిలోకి అడుగుపెట్టాడు. భయంతో ముఖం వణికిపోతూ, లక్ష్మణుడూ ఎంతో బాధతో, మనసు కలతతో ఉన్నాడు.
thumb|త్రిషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే త్రిషష్ఠితమః సర్గః ॥౩-
ఇప్పుడు అరణ్యకాండలో అరవైమూడు వ సర్గను వినండి. మహర్షి వాల్మీకి రచించిన శ్రీరామాయణంలో ఇది అరవైమూడు వ అధ్యాయం.
స రాజపుత్రః ప్రియయా విహీనః శోకేన మోహేన చ పీడ్యమానః। విషాదయన్ భ్రాతరమార్తరూపో భూయో విషాదం ప్రవివేశ తీవ్రమ్
ఆ యువరాజు తన ప్రియమైన భార్యను కోల్పోయి, దుఃఖంతో, మాయతో బాధపడుతూ, తన బాధతో అన్నయ్యను కూడా నిరుత్సాహపరిచాడు. మళ్లీ తీవ్రమైన విషాదంలో మునిగిపోయాడు.
స లక్ష్మణం శోకవశాభిపన్నం శోకే నిమగ్నో విపులే తు రామః। ఉవాచ వాక్యం వ్యసనానురూప- ముష్ణం వినిఃశ్వస్య రుదన్ సశోకమ్
రాముడు గొప్ప దుఃఖంలో మునిగిపోయి, దుఃఖానికి లోనైన లక్ష్మణుడిని చూసి, ఆపదకు తగిన మాటలు, లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ చెప్పాడు.
న మద్విధో దుష్కృతకర్మకారీ మన్యే ద్వితీయోఽస్తి వసుంధరాయామ్। శోకానుశోకో హి పరమ్పరాయా మామేతి భిన్దన్ హృదయం మనశ్చ
నాకంటే చెడు పనులు చేసిన వాడు భూమిపై ఇంకొకరు లేరనుకుంటున్నాను. ఎందుకంటే, దుఃఖం మీద దుఃఖం వరుసగా నా హృదయాన్ని, మనసును పగులగొడుతోంది.