ఇత్యేవం విలపన్ రామః పరిధావన్ వనాద్ వనమ్। క్వచిదుద్భ్రమతే వేగాత్ క్వచిద్ విభ్రమతే బలాత్
ఇలా విలపిస్తూ, రాముడు అడవి నుండి అడవికి పరుగెత్తాడు. కొన్నిసార్లు వేగంగా తిరిగాడు, మరికొన్ని సార్లు అలసటతో తడబడిపోయాడు.
క్వచిన్మత్త ఇవాభాతి కాన్తాన్వేషణతత్పరః। స వనాని నదీః శైలాన్ గిరిప్రస్రవణాని చ। కాననాని చ వేగేన భ్రమత్యపరిసంస్థితః
తన ప్రియమైన సీతను వెతుకుతూ, అప్పుడప్పుడు రాముడు పిచ్చివాడిలా కనిపించాడు. అడవులు, నదులు, కొండలు, కొండల ప్రవాహాలు, వనాలు అన్నీ అతడు దిక్కుతోచని విధంగా వేగంగా తిరిగాడు.
తదా స గత్వా విపులం మహద్ వనం పరీత్య సర్వం త్వథ మైథిలీం ప్రతి। అనిష్ఠితాశః స చకార మార్గణే పునః ప్రియాయాః పరమం పరిశ్రమమ్
అప్పుడతడు ఒక విస్తారమైన గొప్ప అడవి అంతా తిరిగి, మైథిలిని వెతికాడు. ఆశ స్థిరంగా లేకపోయినా, తన ప్రియమైన సీతను కనుగొనడానికి మళ్లీ ఎంతో శ్రమ పెట్టాడు.
thumb|ఏకషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ఏకషష్ఠితమః సర్గః ॥౩-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణంలోని అరణ్యకాండలో ఒకటవది సర్గను వినండి.
దృష్ట్వాఽఽశ్రమపదం శూన్యం రామో దశరథాత్మజః। రహితాం పర్ణశాలాం చ ప్రవిద్ధాన్యాసనాని చ
దశరథుని కుమారుడైన రాముడు అక్కడ ఆశ్రమం ఖాళీగా ఉండటం చూసాడు. ఆ పర్ణశాలలో ఎవ్వరూ లేరు, ఆసనాలు కూడా చెల్లాచెదురుగా పడ్డాయి.
అదృష్ట్వా తత్ర వైదేహీం సంనిరీక్ష్య చ సర్వశః। ఉవాచ రామః ప్రాక్రుశ్య ప్రగృహ్య రుచిరౌ భుజౌ
అక్కడ వైదేహిని కనిపించక, చుట్టూ అన్ని చోట్ల వెతికిన రాముడు, తన అందమైన చేతులను పట్టుకుని, ఆవేదనతో అరవసాగాడు.
క్వ ను లక్ష్మణ వైదేహీ కం వా దేశమితో గతా। కేనాహృతా వా సౌమిత్రే భక్షితా కేన వా ప్రియా
"లక్ష్మణా! వైదేహి ఎక్కడ ఉంది? ఇక్కడినుంచి ఏ దిశకు వెళ్లింది? ఎవరు నా ప్రియమైన సీతను తీసుకెళ్లారు, సౌమిత్రీ? లేదా ఎవరో తినేశారా?"
వృక్షేణావార్య యది మాం సీతే హసితుమిచ్ఛసి। అలం తే హసితేనాద్య మాం భజస్వ సుదుఃఖితమ్
"సీతా! నువ్వు వృక్షం వెనుక దాగి నన్ను నవ్వుకోవాలని అనుకుంటే, ఈ రోజు నాకింకా నీ ఆటలు అవసరం లేదు. నేను ఎంత బాధలో ఉన్నానో చూచి, నా దగ్గరికి రా."
యైః పరిక్రీడసే సీతే విశ్వస్తైర్మృగపోతకైః। ఏతే హీనాస్త్వయా సౌమ్యే ధ్యాయన్త్యస్రావిలేక్షణాః
"సీతా! నువ్వు నమ్మకంగా ఆడుకున్న ఆ మృగశిశువులు ఇప్పుడు నీవు లేని దుఃఖంతో, కన్నీళ్లు తడిసిన కళ్లతో నిన్ను తలుచుకుంటూ ఇక్కడ కూర్చున్నారు."
సీతయా రహితోఽహం వై నహి జీవామి లక్ష్మణ। వృతం శోకేన మహతా సీతాహరణజేన మామ్
"సీతా లేకుండా నేను బ్రతకలేను లక్ష్మణా. సీతను దొంగిలించిన ఈ పెద్ద దుఃఖం నన్ను పూర్తిగా కమ్మేసింది."
పరలోకే మహారాజో నూనం ద్రక్ష్యతి మే పితా। కథం ప్రతిజ్ఞాం సంశ్రుత్య మయా త్వమభియోజితః
"పరలోకంలో నా తండ్రి, ఆ మహారాజు నన్ను తప్పక చూస్తాడు. నేను చేసిన ప్రతిజ్ఞను నువ్వు ఎలా నెరవేర్చావో, లక్ష్మణా?"
అపూరయిత్వా తం కాలం మత్సకాశమిహాగతః। కామవృత్తమనార్యం వా మృషావాదినమేవ చ
"ఆ కాలాన్ని పూర్తి చేయకుండానే ఎవరో ఇక్కడికి వచ్చారు, లేదా కోరికలతో, నీతికి విరుద్ధంగా, అసత్యంగా ప్రవర్తించారా?"
ధిక్ త్వామితి పరే లోకే వ్యక్తం వక్ష్యతి మే పితా। వివశం శోకసంతప్తం దీనం భగ్నమనోరథమ్
"పరలోకంలో నా తండ్రి నన్ను చూసి: 'నిన్ను తిడతాను,' అని ఖచ్చితంగా అంటాడు. ఎందుకంటే నేను దుఃఖంతో, ఆశలు చిందిపోయి, బలహీనుడిగా ఉన్నాను."
మామిహోత్సృజ్య కరుణం కీర్తిర్నరమివానృజుమ్। క్వ గచ్ఛసి వరారోహే మా మోత్సృజ సుమధ్యమే
"నన్ను ఇక్కడ బాధలో వదిలేసి, నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్తున్నావు, సీతా? నన్ను వదిలిపెట్టవద్దు, సుందర నడుము కలదానివి. నీతి లేని మనిషిని కీర్తి వదిలిపోతుందిలా, నువ్వు నన్ను వదిలిపెట్టవద్దు."
త్వయా విరహితశ్చాహం త్యక్ష్యే జీవితమాత్మనః। ఇతీవ విలపన్ రామః సీతాదర్శనలాలసః
"నీవు లేకుండా నేను నా ప్రాణాన్ని విడిచేస్తాను" అని సీతను చూడాలని తపిస్తూ రాముడు ఇలా విలపించాడు.
న దదర్శ సుదుఃఖార్తో రాఘవో జనకాత్మజామ్। అనాసాదయమానం తం సీతాం శోకపరాయణమ్
తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఉన్న రాఘవుడు, జనకుని కుమార్తె అయిన సీతను కనుగొనలేక, ఆమె కనిపించక, దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.
పఙ్కమాసాద్య విపులం సీదన్తమివ కుఞ్జరమ్। లక్ష్మణో రామమత్యర్థమువాచ హితకామ్యయా
రాముడు లోతైన మట్టిలో మునిగిపోతున్న ఏనుగు లా నిస్సహాయంగా ఉన్నాడని చూసి, లక్ష్మణుడు అతని మేలుకోసం సానుభూతితో మాట్లాడాడు.
మా విషాదం మహాబుద్ధే కురు యత్నం మయా సహ। ఇదం గిరివరం వీర బహుకన్దరశోభితమ్
"మహామతి! నీవు నిరాశకు లోనవకురా. నాతో కలిసి ప్రయత్నించు. ఈ గొప్ప కొండ ఎన్నో గుహలతో అలంకరించబడి ఉంది."
ప్రియకాననసంచారా వనోన్మత్తా చ మైథిలీ। సా వనం వా ప్రవిష్టా స్యాన్నలినీం వా సుపుష్పితామ్
తనకు ఇష్టమైన అడవుల్లో సంచరించడాన్ని ఎంతో ఇష్టపడే మైతిలీ, అడవిలో మునిగిపోయినవాడిలా ఆనందిస్తూ, ఏదో అడవి లోపలికి లేదా పుష్పాలతో నిండిన కమలవనంలోకి వెళ్లి ఉండవచ్చు.
సరితం వాపి సమ్ప్రాప్తా మీనవఞ్జులసేవితామ్। విత్రాసయితుకామా వా లీనా స్యాత్ కాననే క్వచిత్
ఆమె చేపలు, అందమైన పక్షులు తిరిగే ఏదైనా నదివద్దకు చేరి ఉండవచ్చు. లేకపోతే, మనల్ని భయపెట్టాలనే ఉద్దేశంతో అడవిలో ఎక్కడైనా దాగి ఉండవచ్చు.
జిజ్ఞాసమానా వైదేహీ త్వాం మాం చ పురుషర్షభ। తస్యా హ్యన్వేషణే శ్రీమన్ క్షిప్రమేవ యతావహే
వైదేహి నిన్ను, నన్ను వెతుకుతూ ఉండవచ్చు, ఓ పురుషశ్రేష్ఠా! అందుకే, మహాత్మా, మనం వెంటనే ఆమెను వెతకడానికి ప్రయత్నిద్దాం.
వనం సర్వం విచినువో యత్ర సా జనకాత్మజా। మన్యసే యది కాకుత్స్థ మా స్మ శోకే మనః కృథాః
మనమిద్దరం జనకుని కుమార్తె ఎక్కడ ఉంటుందో ఆ అడవంతా వెతుకుదాం. ఓ కాకుత్థ్స వంశజా, నువ్వు అంగీకరిస్తే, నీ మనసు శోకంతో నిండిపోనీయకు.
ఏవముక్తః స సౌహార్దాల్లక్ష్మణేన సమాహితః। సహ సౌమిత్రిణా రామో విచేతుముపచక్రమే
లక్ష్మణుడు స్నేహంతో ఇలా చెప్పినప్పుడు, రాముడు మనస్సు స్థిరంగా ఉంచుకుని, సౌమిత్రితో కలిసి వెతకడం ప్రారంభించాడు.
తౌ వనాని గిరీంశ్చైవ సరితశ్చ సరాంసి చ। నిఖిలేన విచిన్వన్తౌ సీతాం దశరథాత్మజౌ
దశరథుని ఇద్దరు కుమారులు అడవులు, కొండలు, నదులు, సరస్సులు అన్నింటిని పూర్తిగా వెతికారు, సీత కోసం.
తస్య శైలస్య సానూని శిలాశ్చ శిఖరాణి చ। నిఖిలేన విచిన్వన్తౌ నైవ తామభిజగ్మతుః
వారు ఆ కొండపై ఉన్న గుట్టలు, రాళ్లు, శిఖరాలన్నింటినీ పూర్తిగా వెతికినా, ఆమెను కనుగొనలేకపోయారు.
విచిత్య సర్వతః శైలం రామో లక్ష్మణమబ్రవీత్। నేహ పశ్యామి సౌమిత్రే వైదేహీం పర్వతే శుభామ్
అంతటా ఆ కొండను వెతికిన తరువాత, రాముడు లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు: 'ఓ సౌమిత్రీ, ఈ కొండపై వైదేహిని, ఆ శుభలక్షణురాలిని నేను కనిపెట్టలేకపోతున్నాను.'
తతో దుఃఖాభిసంతప్తో లక్ష్మణో వాక్యమబ్రవీత్। విచరన్ దణ్డకారణ్యం భ్రాతరం దీప్తతేజసమ్
అప్పుడు దుఃఖంతో నిండిన లక్ష్మణుడు, దండకారణ్యంలో తిరుగుతూ, తేజస్సుతో మెరిసే తన అన్నయ్యతో ఇలా అన్నాడు.
ప్రాప్స్యసే త్వం మహాప్రాజ్ఞ మైథిలీం జనకాత్మజామ్। యథా విష్ణుర్మహాబాహుర్బలిం బద్ధ్వా మహీమిమామ్
ఓ మహాప్రజ్ఞా! నువ్వు మైతిలీ, జనకుని కుమార్తెను తప్పక తిరిగి పొందుతావు. ఎలా అంటే, మహాబలుడు విష్ణువు బలిని బంధించి భూమిని తిరిగి పొందినట్లే.
ఏవముక్తస్తు వీరేణ లక్ష్మణేన స రాఘవః। ఉవాచ దీనయా వాచా దుఃఖాభిహతచేతనః
వీరుడైన లక్ష్మణుడు ఇలా చెప్పిన తరువాత, రాఘవుడు దుఃఖంతో మనస్సు మసకబారిపోయి, మృదువుగా ఇలా సమాధానం ఇచ్చాడు.
వనం సువిచితం సర్వం పద్మిన్యః ఫుల్లపఙ్కజాః। గిరిశ్చాయం మహాప్రాజ్ఞ బహుకన్దరనిర్ఝరః। నహి పశ్యామి వైదేహీం ప్రాణేభ్యోఽపి గరీయసీమ్
ఈ అడవి అంతా, పుష్పించిన కమలాలతో పూలతాళ్ళు, నీడలతో ఉన్న ఈ కొండ, ఎన్నో గుహలు, జలపాతాలతో అలంకరించబడ్డా, నాకు ప్రాణాలకంటే మిన్నైన వైదేహిని కనిపెట్టలేకపోతున్నాను.