రుదన్తమివ వృక్షైశ్చ గ్లానపుష్పమృగద్విజమ్। శ్రియా విహీనం విధ్వస్తం సంత్యక్తం వనదైవతైః
ఆ చెట్లు కన్నీళ్లు కార్చినట్లు, పువ్వులు, జంతువులు, పక్షులు మిగులుగా, అందం లేకుండా, అడవి దేవతలు వదిలేసినట్లు, ఆ స్థలం శూన్యంగా కనిపించింది.
విప్రకీర్ణాజినకుశం విప్రవిద్ధబృసీకటమ్। దృష్ట్వా శూన్యోటజస్థానం విలలాప పునః పునః
చర్మాలు, దర్భలు చెల్లాచెదురుగా, ఆసనం తలకిందులుగా పడివుండటం చూసి, రాముడు మళ్లీ మళ్లీ విలపించాడు.
హృతా మృతా వా నష్టా వా భక్షితా వా భవిష్యతి। నిలీనాప్యథవా భీరురథవా వనమాశ్రితా
'ఆమె ఎవరైనా అపహరించారా? లేదా చనిపోయిందా? లేక పోయిందా? దారుణంగా ఏదైనా జంతువు తినేసిందా? భయపడి ఎక్కడైనా దాగుందా? లేక అడవిలో ఎక్కడైనా ఆశ్రయం తీసుకుందా?' అని రాముడు ఆలోచించాడు.
గతా విచేతుం పుష్పాణి ఫలాన్యపి చ వా పునః। అథవా పద్మినీం యాతా జలార్థం వా నదీం గతా
'ఆమె పువ్వులు, పండ్లు తెచ్చేందుకు వెళ్లిందేమో? లేక పద్మవనానికి పోయిందేమో? లేక నీటి కోసం నదికి వెళ్లిందేమో?' అని అనుకున్నాడు.
యత్నాన్మృగయమాణస్తు నాససాద వనే ప్రియామ్। శోకరక్తేక్షణః శ్రీమానున్మత్త ఇవ లక్ష్యతే
అడవిలో ఎంత వెతికినా తన ప్రియమైన సీతను కనుగొనలేక, దుఃఖంతో కళ్లెర్రగా, మహిమాన్వితుడు రాముడు పిచ్చివాడిలా తిరిగాడు.
వృక్షాద్ వృక్షం ప్రధావన్ స గిరీంశ్చాపి నదీనదమ్। బభ్రామ విలపన్ రామః శోకపఙ్కార్ణవప్లుతః
చెట్టు నుంచి చెట్టుకు, కొండలు, నదులు దాటి, రాముడు దుఃఖ సముద్రంలో మునిగి, విలపిస్తూ తిరిగాడు.
అస్తి కచ్చిత్త్వయా దృష్టా సా కదమ్బప్రియా ప్రియా। కదమ్బ యది జానీషే శంస సీతాం శుభాననామ్
'ఓ కదంబ వృక్షమా! నీవు నా ప్రియమైన సీతను చూశావా? ఆమె కదంబ వృక్షాలను ఎంతో ఇష్టపడుతుంది. ఆమె ముఖం అందంగా ఉంటుంది. నీకు తెలుసా? ఉంటే చెప్పు.'
స్నిగ్ధపల్లవసంకాశాం పీతకౌశేయవాసినీమ్। శంసస్వ యది సా దృష్టా బిల్వ బిల్వోపమస్తనీ
'ఓ బిల్వ వృక్షమా! ఆమె మృదువైన కొత్త ఆకుల్లా, పసుపు రంగు వస్త్రం ధరించి ఉంటుంది. ఆమెను చూశావా? ఆమెకు బిల్వఫలాల్లాంటి వక్షోజాలు ఉంటాయి. ఉంటే చెప్పు.'
అథవార్జున శంస త్వం ప్రియాం తామర్జునప్రియామ్। జనకస్య సుతా తన్వీ యది జీవతి వా న వా
'ఓ అర్జున వృక్షమా! నీవు నా ప్రియమైన సీతను చూశావా? ఆమె అర్జున వృక్షాలను ఇష్టపడుతుంది. జనకుని కుమార్తె అయిన ఆ సన్నని సీత బతికిందా లేదా?'
కకుభః కకుభోరుం తాం వ్యక్తం జానాతి మైథిలీమ్। లతాపల్లవపుష్పాఢ్యో భాతి హ్యేష వనస్పతిః
ఈ చెట్లు సీతను తప్పకుండా తెలుసు. ఆమె తొడలు చెట్టు కాండాల్లా ఉంటాయి. ఈ వృక్షం లతలు, ఆకులు, పువ్వులతో నిండిపోయి ప్రకాశిస్తోంది.
భ్రమరైరుపగీతశ్చ యథా ద్రుమవరో హ్యసి। ఏష వ్యక్తం విజానాతి తిలకస్తిలకప్రియామ్
బొమ్మలు పాడుతూ వచ్చిన మధుమక్షికలు నిన్ను పొగిడినట్లే, ఈ తిలక వృక్షం కూడా తిలక వృక్షాలను ఇష్టపడే సీతను తప్పకుండా తెలుసు.
అశోక శోకాపనుద శోకోపహతచేతనమ్। త్వన్నామానం కురు క్షిప్రం ప్రియాసందర్శనేన మామ్
'ఓ అశోక వృక్షమా! నీవు దుఃఖాన్ని తొలగించేవాడివి. నా మనసు దుఃఖంతో నిండిపోయింది. త్వరగా నా ప్రియమైన సీతను చూపించి, నీ పేరును సార్థకం చేయు.'
యది తాల త్వయా దృష్టా పక్వతాలోపమస్తనీ। కథయస్వ వరారోహాం కారుణ్యం యది తే మయి
ఓ తాళ చెట్టు, నువ్వు ఎక్కడైనా నా ప్రియమైనవాళ్లను చూసుంటే, పండిన తాళపండు లాంటి వక్షోజాలు ఉన్న ఆ అందమైనవాళ్ల గురించి నాకు చెప్పు. నాపై నీకు కనికరం ఉంటే చెప్పు.
యది దృష్టా త్వయా జమ్బో జామ్బూనదసమప్రభా। ప్రియాం యది విజానాసి నిఃశఙ్క కథయస్వ మే
ఓ జంబు చెట్టు, నువ్వు ఎప్పుడైనా జంబునాద బంగారం లాంటి కాంతి ఉన్న నా ప్రియమైనవాళ్లను చూసుంటే, లేదా ఆమెను గుర్తిస్తే, ఎలాంటి సందేహం లేకుండా నాకొకసారి చెప్పు.
అహో త్వం కర్ణికారాద్య పుష్పితః శోభసే భృశమ్। కర్ణికారప్రియాం సాధ్వీం శంస దృష్టా యది ప్రియా
ఓ కర్ణికార చెట్టు, నువ్వు ఇప్పుడు పుష్పాలతో ఎంతో అందంగా కనిపిస్తున్నావు. నువ్వు నా ప్రియమైనవాళ్లను, కర్ణికార పువ్వులను ఇష్టపడే ఆ మంచివాళ్లను ఎక్కడైనా చూసుంటే, దయచేసి నాకు చెప్పు.
చూతనీపమహాసాలాన్ పనసాన్ కురవాన్ ధవాన్। దాడిమానపి తాన్ గత్వా దృష్ట్వా రామో మహాయశాః
ఆ మహాప్రతిష్ట కలిగిన రాముడు, మామిడి, నీప, పెద్ద సాల, పనస, కురవ, ధవ, దాడిమ చెట్ల దగ్గరకు వెళ్లి, వాటి మధ్య ఆమెను వెతికాడు.
బకులానథ పున్నాగాంశ్చన్దనాన్ కేతకాంస్తథా। పృచ్ఛన్ రామో వనే భ్రాన్త ఉన్మత్త ఇవ లక్ష్యతే
తర్వాత రాముడు అడవిలో తిరుగుతూ, బకుల, పున్నాగ, గంధపు, కేతక చెట్లను అడిగి, పిచ్చివాడిలా కనిపించాడు.
అథవా మృగశావాక్షీం మృగ జానాసి మైథిలీమ్। మృగవిప్రేక్షణీ కాన్తా మృగీభిః సహితా భవేత్
ఓ మృగమా, మృగశావం లాంటి కళ్లున్న మైతిలిని నువ్వు ఎక్కడైనా చూసావా? ఆ మృగదృష్టి కలిగిన అందమైనవాళ్లు, మృగాలతో కలిసి ఉండవచ్చు.
గజ సా గజనాసోరుర్యది దృష్టా త్వయా భవేత్। తాం మన్యే విదితాం తుభ్యమాఖ్యాహి వరవారణ
ఓ ఏనుగూ, ఏనుగు సొంపులాంటి తొడలు ఉన్నవాళ్లను నువ్వు ఎక్కడైనా చూసుంటే, నువ్వు ఆమెను తప్పకుండా తెలుసు అనుకుంటున్నాను. దయచేసి నాకు చెప్పు.
శార్దూల యది సా దృష్టా ప్రియా చన్ద్రనిభాననా। మైథిలీ మమ విస్రబ్ధః కథయస్వ న తే భయమ్
ఓ పులీ, చంద్రబింబంలాంటి ముఖం ఉన్న నా ప్రియమైన మైతిలిని నువ్వు ఎక్కడైనా చూసుంటే, భయపడకుండా నాకొకసారి చెప్పు.
కిం ధావసి ప్రియే నూనం దృష్టాసి కమలేక్షణే। వృక్షైరాచ్ఛాద్య చాత్మానం కిం మాం న ప్రతిభాషసే
ప్రియమైనవాడా, నువ్వు ఎందుకు పరుగెత్తుతున్నావు? నిన్ను తప్పకుండా చూశాను, కమలనయనమా! చెట్ల వెనుక దాగిపోతూ, నాకు ఎందుకు సమాధానం చెప్పడం లేదు?
తిష్ఠ తిష్ఠ వరారోహే న తేఽస్తి కరుణా మయి। నాత్యర్థం హాస్యశీలాసి కిమర్థం మాముపేక్షసే
నిలుచు, నిలుచు, ఓ అందమైనవాడా! నాపై నీకు కనికరం లేదు. నువ్వు అంతగా నవ్వే స్వభావం కలవారు కూడా కావు. మరి నన్ను ఎందుకు పట్టించుకోవడం లేదు?
పీతకౌశేయకేనాసి సూచితా వరవర్ణిని। ధావన్త్యపి మయా దృష్టా తిష్ఠ యద్యస్తి సౌహృదమ్
పసుపు పట్టు వస్త్రంతో నువ్వు కనబడిపోతున్నావు, ఓ ముద్దుబంగారు! నువ్వు పరుగెత్తినా నేను నిన్ను చూశాను. నీవు నాపై ప్రేమ ఉంటే, ఒక్కసారి నిలబడు.
నైవ సా నూనమథవా హింసితా చారుహాసినీ। కృచ్ఛ్రం ప్రాప్తం న మాం నూనం యథోపేక్షితుమర్హతి
ఆ చందమామలా నవ్వే నా ప్రియమైనవాళ్లు ఏమీ హాని చెందలేదు. ఇంత కష్టం వచ్చినా, నన్ను పట్టించుకోకుండా ఉండే వారు కాదు.
వ్యక్తం సా భక్షితా బాలా రాక్షసైః పిశితాశనైః। విభజ్యాఙ్గాని సర్వాణి మయా విరహితా ప్రియా
అవును, ఆ చిన్నవాళ్లు రాక్షసులు తినేసారు. నా ప్రియమైనవాళ్లు నన్ను వదిలిపెట్టిన తర్వాత, ఆమె అవయవాలు విడదీసి తినబడ్డాయి.
నూనం తచ్ఛుభదన్తోష్ఠం సునాసం శుభకుణ్డలమ్। పూర్ణచన్ద్రనిభం గ్రస్తం ముఖం నిష్ప్రభతాం గతమ్
ఆ అందమైన పళ్లూ, పెదవులూ, ముద్దు ముక్కూ, అందమైన కుండలాలు, పూర్ణచంద్రునిలా ఉన్న ముఖం—ఇవి అన్నీ రాక్షసులు మింగేసి, ఇప్పుడు కాంతి కోల్పోయినట్లుంది.
సా హి చమ్పకవర్ణాభా గ్రీవా గ్రైవేయకోచితా। కోమలా విలపన్త్యాస్తు కాన్తాయా భక్షితా శుభా
చంపక పువ్వుల వర్ణంలో మెరిసే, హారం ధరించిన, మృదువైన మెడ ఉన్న నా ప్రియమైనవాళ్లు ఏడుస్తూ ఉండగా, ఆ అందమైనవాళ్లు రాక్షసులకు ఆహారమయ్యారు.
నూనం విక్షిప్యమాణౌ తౌ బాహూ పల్లవకోమలౌ। భక్షితౌ వేపమానాగ్రౌ సహస్తాభరణాఙ్గదౌ
నిజంగా, పల్లవాల్లా మృదువుగా ఉన్న ఆ రెండు చేతులు, చివరలు వణికుతూ, అలంకారాలతో మెరిసిపోతూ, రాక్షసులు పట్టుకుని తినేశారు.
మయా విరహితా బాలా రక్షసాం భక్షణాయ వై। సార్థేనేవ పరిత్యక్తా భక్షితా బహుబాన్ధవా
నన్ను వదిలిపెట్టిన ఆ చిన్నవాళ్లు, రాక్షసులకు నిజంగా ఆహారమయ్యారు. బంధువులతో ఉన్నా, వానిలో వదిలిపెట్టిన వాణ్ణి తినేసినట్టు ఆమెను తినేశారు.
హా లక్ష్మణ మహాబాహో పశ్యసే త్వం ప్రియాం క్వచిత్। హా ప్రియే క్వ గతా భద్రే హా సీతేతి పునః పునః
హాయ్ లక్ష్మణా, బలవంతుడా, నువ్వు ఎక్కడైనా నా ప్రియమైనవాళ్లను చూశావా? హాయ్ ప్రియమైనవాడా, నువ్వు ఎక్కడికి పోయావు, మంచి సీతా? హాయ్ సీతా! అని రాముడు మళ్లీ మళ్లీ విలపించాడు.