సర్వథా తు కృతం కష్టం సీతాముత్సృజతా వనే। ప్రతికర్తుం నృశంసానాం రక్షసాం దత్తమన్తరమ్
ఈ అడవిలో సీతను ఒంటరిగా వదిలిపెట్టడం వల్ల నేను తప్పు చేశాను. దుష్ట రాక్షసులకు అవకాశం ఇచ్చినట్లయ్యింది.
దుఃఖితాః ఖరఘాతేన రాక్షసాః పిశితాశనాః। తైః సీతా నిహతా ఘోరైర్భవిష్యతి న సంశయః
ఖరుడు చనిపోవడంతో బాధపడుతున్న మాంసాహార రాక్షసులు, భయంకరమైనవారు, సీతను చంపేశారని నిస్సందేహంగా అనిపిస్తోంది.
అహోఽస్మి వ్యసనే మగ్నః సర్వథా రిపునాశన। కిం త్విదానీం కరిష్యామి శఙ్కే ప్రాప్తవ్యమీదృశమ్
హాయ్! శత్రువులను సంహరించేవాడినైన నేను ఇప్పుడు దురదృష్టంలో మునిగిపోయాను. ఇక ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయాలి? ఇలాంటి దుస్థితి నాకు రాయబడి ఉండొచ్చు అని అనిపిస్తోంది.
ఇతి సీతాం వరారోహాం చిన్తయన్నేవ రాఘవః। ఆజగామ జనస్థానం త్వరయా సహలక్ష్మణః
ఇలా సీతను గురించి ఆలోచిస్తూ రాఘవుడు లక్ష్మణుడితో కలిసి త్వరగా జనస్థానానికి చేరుకున్నాడు.
విగర్హమాణోఽనుజమార్తరూపం క్షుధాశ్రమేణైవ పిపాసయా చ। వినిఃశ్వసన్ శుష్కముఖో విషణ్ణః ప్రతిశ్రయం ప్రాప్య సమీక్ష్య శూన్యమ్
తమ్ముడిని మందలిస్తూ, బాధతో, ఆకలి దాహాలతో అలసిపోయి, నోరు ఎండిపోయి, మనసు దిగులుగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, ఆశ్రయానికి వెళ్లి అది ఖాళీగా ఉన్నదని చూశాడు.
స్వమాశ్రమం స ప్రవిగాహ్య వీరో విహారదేశాననుసృత్య కాంశ్చిత్। ఏతత్తదిత్యేవ నివాసభూమౌ ప్రహృష్టరోమా వ్యథితో బభూవ
ఆ వీరుడు తన ఆశ్రమంలోకి వెళ్లి, ఆమె తిరిగే చోట్లను వెతికాడు. నివాస స్థలాన్ని గుర్తించి, ఒళ్లు పులకరించి, మనసు బాధతో నిండిపోయింది.
thumb|ఏకోనషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ఏకోనషష్ఠితమః సర్గః ॥౩-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణం అరణ్యకాండలో యాభై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
అథాశ్రమాదుపావృత్తమన్తరా రఘునన్దనః। పరిపప్రచ్ఛ సౌమిత్రిం రామో దుఃఖాదిదం వచః
అప్పుడు ఆశ్రమం నుంచి తిరిగి వస్తూ రఘునందనుడు, దుఃఖంతో ఈ మాటలు సౌమిత్రిని అడిగాడు.
తమువాచ కిమర్థం త్వమాగతోఽపాస్య మైథిలీమ్। యదా సా తవ విశ్వాసాద్ వనే విరహితా మయా
ఆమె నిన్ను నమ్మి అడవిలో ఒంటరిగా ఉండగా, నువ్వు మైతిలిని వదిలిపెట్టి ఎందుకు వచ్చావు అని అడిగాడు.
దృష్ట్వైవాభ్యాగతం త్వాం మే మైథిలీం త్యజ్య లక్ష్మణ। శఙ్కమానం మహత్ పాపం యత్సత్యం వ్యథితం మనః
లక్ష్మణా! నువ్వు మైతిలిని వదిలిపెట్టి తిరిగి వస్తున్నావని చూసి, నేను పెద్ద ప్రమాదం జరిగిందేమోనని భయపడ్డాను. నా హృదయం చాలా బాధపడింది.
స్ఫురతే నయనం సవ్యం బాహుశ్చ హృదయం చ మే। దృష్ట్వా లక్ష్మణ దూరే త్వాం సీతావిరహితం పథి
లక్ష్మణా! నిన్ను సీత లేకుండా దూరంగా చూస్తుంటే, నా ఎడమ కంటి, చేయి, హృదయం అన్నీ కంపించిపోతున్నాయి.
ఏవముక్తస్తు సౌమిత్రిర్లక్ష్మణః శుభలక్షణః। భూయో దుఃఖసమావిష్టో దుఃఖితం రామమబ్రవీత్
ఇలా అడిగినప్పుడు, శుభ లక్షణాలున్న సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు, దుఃఖంతో నిండిన రామునికి మళ్లీ బాధతో ఇలా అన్నాడు.
న స్వయం కామకారేణ తాం త్యక్త్వాహమిహాగతః। ప్రచోదితస్తయైవోగ్రైస్త్వత్సకాశమిహాగతః
నేను స్వచ్ఛందంగా ఆమెను వదిలిపెట్టి రాలేదు. ఆమె గట్టిగా చెప్పడంతోనే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.
ఆర్యేణేవ పరిక్రుష్టం లక్ష్మణేతి సువిస్వరమ్। పరిత్రాహీతి యద్వాక్యం మైథిల్యాస్తచ్ఛ్రుతిం గతమ్
ఆమె పెద్దవాడు మందలించినట్టుగా 'లక్ష్మణా!' అని బలంగా పిలిచింది. 'రక్షించు!' అని ఆమె చెప్పిన మాటలు నా చెవికి వినిపించాయి.
సా తమార్తస్వరం శ్రుత్వా తవ స్నేహేన మైథిలీ। గచ్ఛ గచ్ఛేతి మామాశు రుదతీ భయవిక్లవా
నీ బాధతో కూడిన ఆ అరుపు విని, మైతిలి నిన్ను ప్రేమతో ఆందోళనగా, ఏడుస్తూ, భయంతో నన్ను త్వరగా వెళ్ళిపోమని పదే పదే అడిగింది.
ప్రచోద్యమానేన మయా గచ్ఛేతి బహుశస్తయా। ప్రత్యుక్తా మైథిలీ వాక్యమిదం తత్ ప్రత్యయాన్వితమ్
ఆమె పదే పదే నన్ను వెళ్ళిపోమని కోరుతూ ఉండగా, నేను మైతిలికి ధైర్యంగా ఈ మాటలు చెప్పాను.
న తత్ పశ్యామ్యహం రక్షో యదస్య భయమావహేత్। నిర్వృతా భవ నాస్త్యేతత్ కేనాప్యేతదుదాహృతమ్
నేను ఇక్కడ ఎలాంటి రాక్షసుడిని చూడటం లేదు, ఎవ్వరూ ఇలాంటి భయం కలిగించలేరు. నీవు నిర్భయంగా ఉండు, ఇలాంటి విషయం ఎప్పుడూ జరగలేదు.
విగర్హితం చ నీచం చ కథమార్యోఽభిధాస్యతి। త్రాహీతి వచనం సీతే యస్త్రాయేత్ త్రిదశానపి
ఎవరైనా గొప్పవాడు, దేవతలను కూడా రక్షించగలవాడు, 'సీతా! నన్ను కాపాడండి' అనే అప్రతిష్ఠ కలిగిన మాటను ఎలా పలుకుతాడు?
కింనిమిత్తం తు కేనాపి భ్రాతురాలమ్బ్య మే స్వరమ్। విస్వరం వ్యాహృతం వాక్యం లక్ష్మణ త్రాహి మామితి
లక్ష్మణా! నా అన్నయ్య స్వరం ఎవరైనా వాడి, 'లక్ష్మణా! నన్ను కాపాడు' అని బాధతో ఎందుకు పిలిచాడో నాకు అర్థం కావడం లేదు.
రాక్షసేనేరితం వాక్యం త్రాసాత్ త్రాహీతి శోభనే। న భవత్యా వ్యథా కార్యా కునారీజనసేవితా
శుభలక్షణాలయినీ! రాక్షసుడు భయంతో 'కాపాడండి' అని అరిచిన ఈ మాటలు విని నీవు బాధపడాల్సిన అవసరం లేదు. చెడ్డ స్త్రీలు చేసే పనులే ఇవి.
అలం విక్లవతాం గన్తుం స్వస్థా భవ నిరుత్సుకా। న చాస్తి త్రిషు లోకేషు పుమాన్ యో రాఘవం రణే
ఇంతగా ఆందోళన పడకూ, మనసు స్థిరంగా ఉంచు. మూడూ లోకాలలో యుద్ధంలో రాఘవుడిని ఓడించగలవాడు ఎవరూ లేరు.
జాతో వా జాయమానో వా సంయుగే యః పరాజయేత్। అజేయో రాఘవో యుద్ధే దేవైః శక్రపురోగమైః
ఇప్పటికే పుట్టినవాడు గానీ, భవిష్యత్తులో పుట్టబోయేవాడు గానీ, యుద్ధంలో రాఘవుని ఓడించలేడు. ఇంద్రుడు ముందుండే దేవతలకైనా రాఘవుడు అపరాజితుడు.
ఏవముక్తా తు వైదేహీ పరిమోహితచేతనా। ఉవాచాశ్రూణి ముఞ్చన్తీ దారుణం మామిదం వచః
ఇలా చెప్పిన తరువాత, వైదేహి గుండె గందరగోళంతో కన్నీళ్లు పెట్టుకుంటూ నన్ను గట్టిగా మందలిస్తూ ఇలా చెప్పింది.
భావో మయి తవాత్యర్థం పాప ఏవ నివేశితః। వినష్టే భ్రాతరి ప్రాప్తుం న చ త్వం మామవాప్స్యసే
నీవు నాపై చూపుతున్న భావం పూర్తిగా చెడ్డదే. నా అన్నయ్య నశించిన తర్వాత నీవు నన్ను పొందలేవు.
సంకేతాద్ భరతేన త్వం రామం సమనుగచ్ఛసి। క్రోశన్తం హి యథాత్యర్థం నైనమభ్యవపద్యసే
భరతుడు సూచించినట్టు నీవు రాముని వెంబడిస్తున్నావు. అతడు ఎంతగా అరిచినా, నీవు అతని దగ్గరకు పోవడం లేదు.
రిపుః ప్రచ్ఛన్నచారీ త్వం మదర్థమనుగచ్ఛసి। రాఘవస్యాన్తరం ప్రేప్సుస్తథైనం నాభిపద్యసే
నీవు గుప్తమైన శత్రువువై, నన్ను మోసం చేయడానికి వెంబడిస్తున్నావు. రాఘవునికి హాని కలిగించాలనే ఉద్దేశంతో అతని దగ్గరకు వెళ్లడం లేదు.
ఏవముక్తస్తు వైదేహ్యా సంరబ్ధో రక్తలోచనః। క్రోధాత్ ప్రస్ఫురమాణోష్ఠ ఆశ్రమాదభినిర్గతః
వైదేహి ఇలా మాట్లాడినప్పుడు, లక్ష్మణుడు కోపంతో కళ్లూ ఎర్రబడిపోయి, పెదవులు కంపించుతూ ఆశ్రమం నుండి బయటకు వెళ్లిపోయాడు.
ఏవం బ్రువాణం సౌమిత్రిం రామః సంతాపమోహితః। అబ్రవీద్ దుష్కృతం సౌమ్య తాం వినా త్వమిహాగతః
ఇలా మాట్లాడుతున్న సౌమిత్రిని చూసి, రాముడు దుఃఖంతో మనసు ముదిరిపోయి, 'సౌమ్యా! నీవు సీతను వదిలేసి ఇక్కడికి రావడం తప్పే' అని అన్నాడు.
జానన్నపి సమర్థం మాం రక్షసామపవారణే। అనేన క్రోధవాక్యేన మైథిల్యా నిర్గతో భవాన్
రాక్షసులను తట్టుకోగల శక్తి నాకు ఉందని తెలిసినప్పటికీ, సీత మాటలకు కోపంతో నీవు ఆమెను వదిలేసి ఇక్కడికి వచ్చావు.
నహి తే పరితుష్యామి త్యక్త్వా యదసి మైథిలీమ్। క్రుద్ధాయాః పరుషం శ్రుత్వా స్త్రియా యత్ త్వమిహాగతః
నీవు కోపంతో ఉన్న స్త్రీ మాటలు విని సీతను వదిలేసి ఇక్కడికి వచ్చావు. అందుకే నేను నీవంటే సంతోషంగా లేను.