పతిత్వమమరాణాం హి పృథివ్యాశ్చాపి లక్ష్మణ। వినా తాం తపనీయాభాం నేచ్ఛేయం జనకాత్మజామ్
లక్ష్మణా, ఆ తపనీయ వర్ణం గల జనకుని కుమార్తె లేకుండా నాకు దేవతల రాజ్యం అయినా, భూమి పాలన అయినా అవసరం లేదు.
కచ్చిజ్జీవతి వైదేహీ ప్రాణైః ప్రియతరా మమ। కచ్చిత్ ప్రవ్రాజనం వీర న మే మిథ్యా భవిష్యతి
నాకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన వయిదేహి ఇంకా బతికే ఉందా? వీరా, నా వనవాసం వృథా కాకుండా ఉంటుందా?
సీతానిమిత్తం సౌమిత్రే మృతే మయి గతే త్వయి। కచ్చిత్ సకామా కైకేయీ సుఖితా సా భవిష్యతి
సౌమిత్రీ, సీతా కారణంగా నేను చనిపోతే, నువ్వు కూడా లేని స్థితిలో, కైకేయి తన కోరిక తీరిందని సంతోషపడుతుందా?
సపుత్రరాజ్యాం సిద్ధార్థాం మృతపుత్రా తపస్వినీ। ఉపస్థాస్యతి కౌసల్యా కచ్చిత్ సౌమ్యేన కైకయీమ్
తన కుమారుడు, రాజ్యం లభించి, కోరిక తీరిన కైకేయిని, కుమారుడిని కోల్పోయిన తపస్సులో మునిగిపోయిన కౌసల్యా, మృదువుగా సేవిస్తుందా?
యది జీవతి వైదేహీ గమిష్యామ్యాశ్రమం పునః। సంవృత్తా యది వృత్తా సా ప్రాణాంస్త్యక్ష్యామి లక్ష్మణ
వయిదేహి బతికే ఉంటే, మళ్లీ ఆశ్రమానికి వెళ్తాను. ఆమె లేకపోతే, లక్ష్మణా, నేను ప్రాణాలు విడిచేస్తాను.
యది మామాశ్రమగతం వైదేహీ నాభిభాషతే। పురః ప్రహసితా సీతా వినశిష్యామి లక్ష్మణ
నేను ఆశ్రమానికి వెళ్లినప్పుడు వయిదేహి నవ్వుతూ నాతో మాటలాడకపోతే, లక్ష్మణా, నేను జీవించను.
బ్రూహి లక్ష్మణ వైదేహీ యది జీవతి వా న వా। త్వయి ప్రమత్తే రక్షోభిర్భక్షితా వా తపస్వినీ
లక్ష్మణా, వయిదేహి బతికే ఉందో లేదో నాకు చెప్పు. నువ్వు గమనించని సమయంలో రాక్షసులు ఆ తపస్విని తినేశారా?
సుకుమారీ చ బాలా చ నిత్యం చాదుఃఖభాగినీ। మద్వియోగేన వైదేహీ వ్యక్తం శోచతి దుర్మనాః
వయిదేహి చాలా సున్నితమైనది, చిన్నదే, ఎప్పుడూ బాధలు తెలియని అమ్మాయి. నన్ను వదిలి ఉండటంతో, ఆమె ఖచ్చితంగా మనసు కలవరంతో బాధపడుతూ ఉంటుంది.
సర్వథా రక్షసా తేన జిహ్మేన సుదురాత్మనా। వదతా లక్ష్మణేత్యుచ్చైస్తవాపి జనితం భయమ్
అతిగా దుర్మార్గుడైన ఆ రాక్షసుడు 'లక్ష్మణా!' అని బలంగా పిలిచి, నీవు భయపడేలా చేశాడు.
శ్రుతశ్చ మన్యే వైదేహ్యా స స్వరః సదృశో మమ। త్రస్తయా ప్రేషితస్త్వం చ ద్రష్టుం మాం శీఘ్రమాగతః
వైదేహి నా స్వరంతో పోలిన స్వరం వినిపించింది అనిపిస్తోంది. భయంతో వణికిపోతూ నిన్ను వెంటనే నన్ను చూడమని పంపింది.
సర్వథా తు కృతం కష్టం సీతాముత్సృజతా వనే। ప్రతికర్తుం నృశంసానాం రక్షసాం దత్తమన్తరమ్
ఈ అడవిలో సీతను ఒంటరిగా వదిలిపెట్టడం వల్ల నేను తప్పు చేశాను. దుష్ట రాక్షసులకు అవకాశం ఇచ్చినట్లయ్యింది.
దుఃఖితాః ఖరఘాతేన రాక్షసాః పిశితాశనాః। తైః సీతా నిహతా ఘోరైర్భవిష్యతి న సంశయః
ఖరుడు చనిపోవడంతో బాధపడుతున్న మాంసాహార రాక్షసులు, భయంకరమైనవారు, సీతను చంపేశారని నిస్సందేహంగా అనిపిస్తోంది.
అహోఽస్మి వ్యసనే మగ్నః సర్వథా రిపునాశన। కిం త్విదానీం కరిష్యామి శఙ్కే ప్రాప్తవ్యమీదృశమ్
హాయ్! శత్రువులను సంహరించేవాడినైన నేను ఇప్పుడు దురదృష్టంలో మునిగిపోయాను. ఇక ఇప్పుడు నేను ఏమి చేయాలి? ఇలాంటి దుస్థితి నాకు రాయబడి ఉండొచ్చు అని అనిపిస్తోంది.
ఇతి సీతాం వరారోహాం చిన్తయన్నేవ రాఘవః। ఆజగామ జనస్థానం త్వరయా సహలక్ష్మణః
ఇలా సీతను గురించి ఆలోచిస్తూ రాఘవుడు లక్ష్మణుడితో కలిసి త్వరగా జనస్థానానికి చేరుకున్నాడు.
విగర్హమాణోఽనుజమార్తరూపం క్షుధాశ్రమేణైవ పిపాసయా చ। వినిఃశ్వసన్ శుష్కముఖో విషణ్ణః ప్రతిశ్రయం ప్రాప్య సమీక్ష్య శూన్యమ్
తమ్ముడిని మందలిస్తూ, బాధతో, ఆకలి దాహాలతో అలసిపోయి, నోరు ఎండిపోయి, మనసు దిగులుగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, ఆశ్రయానికి వెళ్లి అది ఖాళీగా ఉన్నదని చూశాడు.
స్వమాశ్రమం స ప్రవిగాహ్య వీరో విహారదేశాననుసృత్య కాంశ్చిత్। ఏతత్తదిత్యేవ నివాసభూమౌ ప్రహృష్టరోమా వ్యథితో బభూవ
ఆ వీరుడు తన ఆశ్రమంలోకి వెళ్లి, ఆమె తిరిగే చోట్లను వెతికాడు. నివాస స్థలాన్ని గుర్తించి, ఒళ్లు పులకరించి, మనసు బాధతో నిండిపోయింది.
thumb|ఏకోనషష్ఠితమః సర్గః శ్రూయతామ్|center శ్రీమద్వాల్మీకియరామాయణే అరణ్యకాణ్డే ఏకోనషష్ఠితమః సర్గః ॥౩-
శ్రీ వాల్మీకి రామాయణం అరణ్యకాండలో యాభై తొమ్మిదవ సర్గను వినండి.
అథాశ్రమాదుపావృత్తమన్తరా రఘునన్దనః। పరిపప్రచ్ఛ సౌమిత్రిం రామో దుఃఖాదిదం వచః
అప్పుడు ఆశ్రమం నుంచి తిరిగి వస్తూ రఘునందనుడు, దుఃఖంతో ఈ మాటలు సౌమిత్రిని అడిగాడు.
తమువాచ కిమర్థం త్వమాగతోఽపాస్య మైథిలీమ్। యదా సా తవ విశ్వాసాద్ వనే విరహితా మయా
ఆమె నిన్ను నమ్మి అడవిలో ఒంటరిగా ఉండగా, నువ్వు మైతిలిని వదిలిపెట్టి ఎందుకు వచ్చావు అని అడిగాడు.
దృష్ట్వైవాభ్యాగతం త్వాం మే మైథిలీం త్యజ్య లక్ష్మణ। శఙ్కమానం మహత్ పాపం యత్సత్యం వ్యథితం మనః
లక్ష్మణా! నువ్వు మైతిలిని వదిలిపెట్టి తిరిగి వస్తున్నావని చూసి, నేను పెద్ద ప్రమాదం జరిగిందేమోనని భయపడ్డాను. నా హృదయం చాలా బాధపడింది.
స్ఫురతే నయనం సవ్యం బాహుశ్చ హృదయం చ మే। దృష్ట్వా లక్ష్మణ దూరే త్వాం సీతావిరహితం పథి
లక్ష్మణా! నిన్ను సీత లేకుండా దూరంగా చూస్తుంటే, నా ఎడమ కంటి, చేయి, హృదయం అన్నీ కంపించిపోతున్నాయి.
ఏవముక్తస్తు సౌమిత్రిర్లక్ష్మణః శుభలక్షణః। భూయో దుఃఖసమావిష్టో దుఃఖితం రామమబ్రవీత్
ఇలా అడిగినప్పుడు, శుభ లక్షణాలున్న సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు, దుఃఖంతో నిండిన రామునికి మళ్లీ బాధతో ఇలా అన్నాడు.
న స్వయం కామకారేణ తాం త్యక్త్వాహమిహాగతః। ప్రచోదితస్తయైవోగ్రైస్త్వత్సకాశమిహాగతః
నేను స్వచ్ఛందంగా ఆమెను వదిలిపెట్టి రాలేదు. ఆమె గట్టిగా చెప్పడంతోనే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.
ఆర్యేణేవ పరిక్రుష్టం లక్ష్మణేతి సువిస్వరమ్। పరిత్రాహీతి యద్వాక్యం మైథిల్యాస్తచ్ఛ్రుతిం గతమ్
ఆమె పెద్దవాడు మందలించినట్టుగా 'లక్ష్మణా!' అని బలంగా పిలిచింది. 'రక్షించు!' అని ఆమె చెప్పిన మాటలు నా చెవికి వినిపించాయి.
సా తమార్తస్వరం శ్రుత్వా తవ స్నేహేన మైథిలీ। గచ్ఛ గచ్ఛేతి మామాశు రుదతీ భయవిక్లవా
నీ బాధతో కూడిన ఆ అరుపు విని, మైతిలి నిన్ను ప్రేమతో ఆందోళనగా, ఏడుస్తూ, భయంతో నన్ను త్వరగా వెళ్ళిపోమని పదే పదే అడిగింది.
ప్రచోద్యమానేన మయా గచ్ఛేతి బహుశస్తయా। ప్రత్యుక్తా మైథిలీ వాక్యమిదం తత్ ప్రత్యయాన్వితమ్
ఆమె పదే పదే నన్ను వెళ్ళిపోమని కోరుతూ ఉండగా, నేను మైతిలికి ధైర్యంగా ఈ మాటలు చెప్పాను.
న తత్ పశ్యామ్యహం రక్షో యదస్య భయమావహేత్। నిర్వృతా భవ నాస్త్యేతత్ కేనాప్యేతదుదాహృతమ్
నేను ఇక్కడ ఎలాంటి రాక్షసుడిని చూడటం లేదు, ఎవ్వరూ ఇలాంటి భయం కలిగించలేరు. నీవు నిర్భయంగా ఉండు, ఇలాంటి విషయం ఎప్పుడూ జరగలేదు.
విగర్హితం చ నీచం చ కథమార్యోఽభిధాస్యతి। త్రాహీతి వచనం సీతే యస్త్రాయేత్ త్రిదశానపి
ఎవరైనా గొప్పవాడు, దేవతలను కూడా రక్షించగలవాడు, 'సీతా! నన్ను కాపాడండి' అనే అప్రతిష్ఠ కలిగిన మాటను ఎలా పలుకుతాడు?
కింనిమిత్తం తు కేనాపి భ్రాతురాలమ్బ్య మే స్వరమ్। విస్వరం వ్యాహృతం వాక్యం లక్ష్మణ త్రాహి మామితి
లక్ష్మణా! నా అన్నయ్య స్వరం ఎవరైనా వాడి, 'లక్ష్మణా! నన్ను కాపాడు' అని బాధతో ఎందుకు పిలిచాడో నాకు అర్థం కావడం లేదు.
రాక్షసేనేరితం వాక్యం త్రాసాత్ త్రాహీతి శోభనే। న భవత్యా వ్యథా కార్యా కునారీజనసేవితా
శుభలక్షణాలయినీ! రాక్షసుడు భయంతో 'కాపాడండి' అని అరిచిన ఈ మాటలు విని నీవు బాధపడాల్సిన అవసరం లేదు. చెడ్డ స్త్రీలు చేసే పనులే ఇవి.